8 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik kórý kúni (World Sight Day)

Jyl saıyn qazan aıynyń ekinshi beısenbisinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDU) bastamasymen atap ótiledi. Bul kúnniń maqsaty – soqyrlyq pen kórý qabiletiniń buzylýy máselelerine álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdarý, sondaı-aq kórý qabileti nashar adamdardy ońaltý qajettigin túsindirý. Ataýly kún aıasynda osy baǵytta jumys isteıtin túrli uıymdar is-sharalar ótkizedi.

TARIHI OQIǴALAR

1860 jyly Almatyda alǵashqy poshta bólimshesi ashyldy. Ol qazirgi Kók bazar mańynda ornalasqan. Búginde Almaty poshta bólimshesi – kópjyldyq dástúri qalyptasqan, tájirıbeli mamandary bar «Qazposhta» AQ-nyń iri fılıaldarynyń biri.

1930 jyly Qazaqstandaǵy eń kóne jobalaý uıymdarynyń biri – KAZGOR jobalaý akademııasy quryldy. Uıym Almatydaǵy biregeı ǵımarattar men qurylystardyń, sondaı-aq Qazaqstan, Reseı jáne TMD elderindegi oblys ortalyqtarynyń qurylys jobalaryn ázirleýge atsalysty.

2007 jyly Semeıdegi Nevzorovtar otbasy atyndaǵy beıneleý óneri mýzeıi jańa jádigermen tolyqty. Abaı aýdanynyń turǵyny Jánibek Moldahan mýzeıge tas jaýyngerdiń músinin tapsyrdy. Mamandardyń pikirinshe, bul – jasy myń jyldan asatyn túrki jaýyngeriniń músini bolýy múmkin. Tas eskertkish qabir basyna qoıylǵan nemese ejelgi túrkilerge baǵyt-baǵdar anyqtaý úshin qyzmet etken degen boljam bar.

2009 jyly Astanadaǵy J. Táshenev kóshesindegi saıabaqta Mustafa Kemal Atatúrikke arnalǵan eskertkish saltanatty túrde ashyldy. Eskertkish qoladan, al tuǵyry granıtten jasalǵan. Bıiktigi – 4,4 metr, salmaǵy – 5,5 tonna.

Mustafa Kemal Atatúrik (1881–1938) – Osman ımperııasy men Túrkııanyń kórnekti reformatory, saıası jáne memleket qaıratkeri, qolbasshy. Ol Túrkııa Respýblıkasynyń tuńǵysh prezıdenti, qazirgi túrik memleketiniń negizin qalaýshy jáne Respýblıkalyq halyq partııasynyń alǵashqy jetekshisi boldy.

2010 jyly Forbes Style jýrnalynyń nusqasy boıynsha Astanadaǵy «Han Shatyr» saýda-oıyn-saýyq ortalyǵy álemdegi úzdik on ekologııalyq ǵımarattyń qataryna endi. Bul tizimge TMD aýmaǵynan kirgen jalǵyz ǵımarat boldy. Basylym ǵımarattyń móldir polımerli jabynyn, alyp shatyr astynda jasandy klımat qalyptastyratyn júıesin, temperatýrany kópsatyly baqylaý tehnologııasyn jáne qysqy baǵyn erekshe atap ótti.

2013 jyly Qazaqstannyń Ulttyq geografııalyq qoǵamy quryldy. Uıymnyń basty maqsaty – naqty geografııalyq málimetterdi jınaý jáne taratý, ǵylymı qyzmetti damytý, ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, eldiń ornyqty damýyna jáne jasyl ekonomıkaǵa kóshýine yqpal etý.

2017 jyly tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, belgili arheolog A. Z. Beısenov bastaǵan qaraǵandylyq arheologtar 3 myń jyldyq Saryarqa pıramıdasyn qalpyna keltirý jumystaryn aıaqtady. Osylaısha elimizdiń týrıstik kartasy taǵy bir biregeı tarıhı eskertkishpen – Beǵazy-Dándibaı mádenıetine jatatyn kósem kesenesimen tolyqty. Qola dáýirine tıesili pıramıdany arheologtar 2016 jyldyń tamyzynda Qaraǵandy oblysynan tapqan.

2017 jyly qazaqstandyq dzıýdoshy Jansaı Smaǵulov Tashkentte ótken Gran-prı kezeńiniń chempıony atandy. Fınalda ol ózbekstandyq Ǵıesjon Boboevti jeńip, altyn medal ıelendi. Jarysqa álemniń 27 elinen 183 dzıýdoshy qatysty.

2019 jyly Astana Hub halyqaralyq IT-startaptar tehnoparki men BUU Balalar qory (ıÝNISEF) Qazaqstandaǵy balalardyń múddesine baǵyttalǵan Social Innovation áleýmettik ınnovatsııalar zerthanasyn iske qosty. Jobanyń maqsaty – balalarǵa arnalǵan áleýmettik ınnovatsııalardy qoldaý jáne damytýǵa jaǵdaı jasaý.

2020 jyly Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynyń Mııaly aýyly mańyndaǵy qorǵandarǵa júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde jaqsy saqtalǵan ejelgi jaýyngerdiń súıegi tabyldy. Temir saýyt kıgen jaýyngerdiń súıegi shamamen b.z.d. II ǵasyrǵa jatady.

Qabirden uzyndyǵy bir metrlik qylysh, jebe ushtary, temir qalqan, at ábzelderi jáne basqa da tarıhı jádigerler tabyldy. Mamandar mundaı oljanyń óte sırek kezdesetinin jáne tarıhı qundylyǵy joǵary ekenin atap ótti.

2021 jyly Ulttyq kitaphanada belgili qytaıtanýshy ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Klara Hafızovanyń jeke kitap qoryn kitaphanaǵa tapsyrý rásimi ótti.

Ǵalymnyń jeke qorynda ǵylymı eńbekter, ómirbaıandyq anyqtamalyqtar, belgili tarıhı tulǵalarǵa qatysty qundy qujattar jáne basqa da materıaldar bar. Orta Azııa ýnıversıtetiniń shyǵys tilderi fakýltetin támamdaǵan Klara Hafızova jarty ǵasyr ishinde Tsın ımperatorlary dáýirindegi qazaq-qytaı qatynastary týraly birneshe monografııa men kitap jazyp, Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy tarıhy, mádenıeti jáne saıasaty jóninde 100-den astam ǵylymı eńbek jarııalady.

2021 jyly Pavlodar mýzeıiniń qyzmetkerleri ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn salynǵan kartınany tapty. Belgisiz sýretshi týyndysynda qazaqtyń kásibı teatr óneriniń negizin qalaýshy Jumat Shanınniń jary, aktrısa Janbıke Shanınany beınelegen.

Jumat Shanın 1937 jyly tutqyndalyp, 1938 jyly atyldy. Keıin Janbıke Shanına da segiz jylǵa sottalyp, 1946 jyly ǵana bostandyqqa shyqty. Ol Qaraǵandyda tórt jyl jumys istep, 1950 jyldardyń basynda dúnıeden ótti.

Shanınder otbasy aýyr qaıǵyny bastan keshirdi. Kishi uly erli-zaıyptylar qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysý úshin Máskeýge bara jatqan poıyzda qaıtys boldy. Al úlken uly, Máskeý konservatorııasynyń skrıpka synybynda oqyǵan Raýapbek ata-anasy tutqyndalǵannan keıin 21 jasynda ómirden ótti.

Kartına mýzeı qorynan kezdeısoq tabylǵan. Qujattardy zerdeleý barysynda týyndyny 1991 jyly mýzeıge Janbıke Shanınanyń sińlisi Marzııa syıǵa tartqany anyqtaldy.

2023 jyly Qazaqstan quramasy Qytaıdyń Hanchjoý qalasynda ótken 2022 jylǵy jazǵy Azııa oıyndaryndaǵy ónerin aıaqtady. Ulttyq qurama jalpy 80 medal jeńip aldy. Onyń ishinde 10 altyn, 22 kúmis jáne 48 qola júlde bar. Jalpykomandalyq esepte Qazaqstan 11-orynǵa turaqtady.

2024 jyly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń buıryǵymen qazaq tilin qoldaný standarttaryn jetildirý maqsatynda Respýblıkalyq orfografııalyq komıssııa quryldy.

2025 jyly sý sporty túrlerinen ótken Azııa chempıonatynda ártistik júzý jarystary aıaqtaldy. Qazaqstan quramasy jeti altyn, eki kúmis jáne eki qola medal jeńip alyp, jalpykomandalyq esepte birinshi orynǵa shyqty.

Ekinshi orynǵa Taıland quramasy (eki altyn, úsh kúmis, eki qola), al úshinshi orynǵa Ózbekstan quramasy (eki altyn, bir kúmis, bes qola) turaqtady.

8 qazanda Dúnıejúzilik kórý kúni de atap ótiledi. Bul kún kórý qabiletin saqtaý, kóz aýrýlarynyń aldyn alý jáne kórý qabileti buzylǵan adamdardy qoldaý máselelerine nazar aýdarýǵa arnalǵan.