7 shilde. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

7 shilde, DÚISENBІ Solomon araldarynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1978). Solomon araldary - Tynyq muhıtynyń Melanezııa quramyndaǵy arhıpelag. Іri araldary: Býgenvıl, Gýadalkanal, Santa-Isabel, Malaıta, San-Krıstobal, Shýazel, Nıý-Djordjııa. Araldy 1568 jyly ıspandyq teńizde júzýshi A.Mendanıa de Neıra ashqan bolatyn. Solomon araldarynyń Soltústik bóligi Papýa - Jańa Gvıneıa quramyna kiredi, kópshiligi Ulybrıtanııanyń protektoraty. Ákimshilik ortalyǵy - Honıara qalasy. Halqy avstronezııa jáne papýas tilderinde sóıleıdi. Aqsha birligi - Solomon araldarynyń dollary. Memlekettik qurylysy - konstıtýtsııalyq monarhııa. ESTE QALAR OQIǴALAR 60 jyl buryn (1954) Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 1952 jylǵy jeltoqsannyń 20-ynda qabyldaǵan Áıelderdiń saıası quqyǵy týraly konventsııa kúshine endi. 37 jyl buryn (1977) Qazaq kardıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty (qazirgi Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǵylymı-zertteý ınstıtýty) quryldy. 32 jyl buryn (1982) Oralda qazaq halqynyń batyr qyzy, Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk Mámetovanyń ómirinen syr shertetin memorıaldyq murajaı-úıi ashyldy. Mámetova Mánshúk (shyn esimi - Mánsııa) Jıenǵalıqyzy (922-1943) - qaharman qazaq qyzy, Keńes Odaǵynyń Batyry (1944). Oral oblysy nda dúnıege kelgen. Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde Almaty medıtsına ınstıtýtynda oqyp júrdi. 1942 jyly tamyzda ol óz erkimen Qyzyl Armııa qataryna alynyp, 21-inshi atqyshtar dıvızııasynyń quramynda urysqa qatysty. Aǵa serjant, pýlemetshi Mánshúk urystarda óziniń mergendigimen jáne tobynda batyldyǵymen kózge tústi. Nevel qalasy úshin bolǵan keskilesken sheshýshi urysta Mánshúk aqtyq demi bitkenshe pýlemetten oq boratyp, qaharmandyqpen qaza tapty. Pavlodar oblysynyń kolhozshylary Batyr qyzdyń qurmetine Mánshúk atyndaǵy tank kolonnasyn qurýǵa qarajat jınady. Týǵan jerinde oǵan eskertkish ornatylǵan, Nevel, Almaty, Oral, t.b. qalalarda Mánshúk atynda kósheler bar. Respýblıkanyń ondaǵan mektepteri Mánshúk esimimen atalady. Qaharman qyzdyń ómiri men óshpes erligi jaıly «Mánshúk týraly jyr» (avtory - Andreı Mıhalkov-Konchalovskıı, rejısseri Májıt Begalın) kórkem fılm túsirildi. 19 jyl buryn (1995) Mońǵolııanyń Baıan-Ólgıı aımaǵynda uly Abaıdyń týǵanyna 150 jyl tolýyna arnalǵan mereıtoı bastaldy. 14 jyl buryn (2000) Astanada jańa Ortalyq alań ashyldy. 9 jyl buryn (2005) Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń kassalyq operatsııalar jáne qundylyqtardy saqtaý ortylyǵy Qazaqstan bank júıesiniń tarıhynda alǵash ret jáne TMD elderinen birinshi bolyp bank qyzmetteriniń sapa menedjmenti júıesi ISO 9001:2000 halyqaralyq sapa standarttaryna sáıkestilik týraly sertıfıkatqa ıe boldy. Álemniń 148 memleketin biriktiretin bul standart Halyqaralyq ISO standarttaý ortalyǵy óńdegen. 8 jyl buryn (2006) Astanada «Aqorda» Respýblıkalyq qozǵalysynyń muryndyq bolýymen Shubar kentinde 100 kisilik meshit ashyldy. Qos kúmbezdi, egiz munaraly meshittiń erler men áıelderge arnalǵan namaz zaldary, kitaphanasy men kıim iletin, dáret alatyn bólmeleri bar. Allanyń jerdegi bul úıi «Aqorda» qozǵalysy elordada salǵan osymen tórtinshi meshit sanalady. 5 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Arab Ámirlikteriniń Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy, Astana qalasyndaǵy Ábý-Dabı Plaza kesheniniń qurylysyna qatysty kelisimdi bekitý týraly» Zańǵa qol qoıdy. 15 jyl buryn (1999) Aqtóbede aqyn Nurpeıis Baıǵanınge eskertkish ornatyldy. Baıǵanın Nurpeıis (1860-1945) - halyq aqyny, jyraý, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri. Qazirgi Aqtóbe oblysy Baıǵanın aýdanynda týǵan. Ákesi Baıǵana joqshylyqty kóp kórgen. Anasy Úmit ánshi, dombyrashy ári aqyn bolypty, aıtystarǵa qatysqan. Ol aqyndyq ónerdi eń alǵash anasynan úırengen. 16-17 jasynan-aq «bala jyrshy» atanady. Keıinnen Abyl, Shernııaz, Nurym, Qashaǵan, Aqtan, Qazaqbaı, Sabyr tárizdi belgili aqyndardan úlgi alyp, birqatarymen aıtysqa túsedi, batyrlyq jyrlardy úırenedi. Nurpeıis Baıǵanın negizinen batyrlyqty, adamgershilik pen adaldyqty, ádildik pen izgilikti dáripteıtin, halyq súıip tyńdaıtyn «Qubyǵul», «Tórehan», «Qobylandy», «Er Tarǵyn», «Alpamys», «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan» sııaqty jyr, dastandardy jyrlaǵan. Ol jyrlaǵan «Qobylandy batyr» jyry - osy jyrdyń basqa aqyn-jyrshylar aıtqan nusqalarynan kólemi moly, oqıǵasy jaǵynan mazmundysy. Jyrshynyń erterekte jyrlaǵan dastan, jyr nusqalary kezinde jazylyp alynbaǵan. Ol epostyq jyrlardy aıtýmen qatar, daıyn sıýjetterdi paıdalana otyryp, halyqtyq, áleýmettik máselelerge arnalǵan «Aqkenje», «Narqyz» sııaqty óz týyndalaryn shyǵardy. Aqyn jyr alyby Jambyl sııaqty Qazaqstannyń biraz jerlerin aralap, Almaty, Máskeý qalalarynda bolyp, erteden kele jatqan jyraýlyq dástúrdi halqyna qaıta tartý etti. Onyń ómiri men shyǵarmashylyǵy Esmaǵambet Ysmaıylovtyń, O. Nurmaǵambetovanyń, K. Seıdehanovtyń zertteýlerinde qarastyrylǵan. Aqtóbe oblysynda Baıǵanın aýdany bar. Aqtóbe jáne basqa qalalardaǵy kósheler men mektepterge aqyn esimi berilgen. 10 jyl buryn (2004) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Investıtsııalyq qorlar týraly» Zańy qabyldandy. 2 jyl buryn (2012) Pavlodar oblysynda Paıǵambarymyz Muhammedtiń (s.ǵ.s.) áıgili sahabasy Haziret Álıdiń tikeleı urpaǵy bolyp tabylatyn, ıslam dinin tuńǵysh taratýshy, aǵartýshy, fılosof, Máshhúr Júsiptiń ustazy Isabek ıshan Hazirettiń 220 jyldyq mereıtoıy atalyp ótildi. 2 jyl buryn (2012) Shymkentte Astana atty jańa dańǵyl ashyldy. 133 jyl buryn (1881) alǵash ret «Pınokkıo» ertegisi basylyp shyqty (Rım, «Balalarǵa arnalǵan jýrnal»). 91 jyl buryn (1923) Taýly Karabah avtonomdy oblysy quryldy. 23 jyl buryn (1990) Rımde alǵash ret qazirgi zamannyń tenor daýysty eń ataqty úsh ánshisi Lýchano Pavarottı, Plasıdo Domıngo jáne Hose Karreras alǵash ret birge án shyrqady.

ESІMDER 123 jyl buryn (1891-1943) alǵashqy qazaq dárigerleriniń biri NIıAZOV Mirahmet Júsipuly dúnıege keldi. Astrahan erler gımnazııasyn jáne Saratov ýnıversıtetiniń medıtsına fakýltetin bitirgennen keıin Ordada dáriger bolyp qyzmet atqardy. Osy jyldary Kaspıı óńirinde beleń alǵan oba aýrýyn joıýǵa belsene at salysty. 1920-1923 jyldary - Bókeı gýbernııalyq densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi boldy. 1929-1931 jyldary - Almatydaǵy venerologııalyq dıspanser dárigeri, 1932-1943 jyldary - Shymkent qorǵasyn zaýytynyń medıtsınalyq sanatorııa bóliminiń bas dárigeri, Densaýlyq saqtaý Halyq komıteti josparlaý bóliminiń bastyǵy, Respýblıkalyq oba aýrýyna qarsy kúresý stansasynyń dárigeri bolǵan. 109 jyl buryn (1905-1965) zoolog-terıolog, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor AFANASЬEV Aleksandr Vasılevıch dúnıege keldi. Oral qalasynda týǵan. Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetin jáne KSRO ǴA-nyń aspırantýrasyn bitirgen. Qazaq KSR ǴA Zoologııalyq ınstıtýty zoogeografııa zerthanasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, meńgerýshisi, qurlyq omyrtqalylary sektorynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Afanasev Qazaqstan sútqorektileriniń sıstematıkasy, geografııasy, tirshilik etýi jaıly jazylǵan belgili eńbekterdiń avtory. Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan. 90 jyl buryn (1924-2004) Keńes Odaǵynyń Batyry, Ońtústik Qazaqstan oblysy Shardara aýdanynyń qurmetti azamaty ÁShІROV Seıitqasym dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Otyrar aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin, Samarqand aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. 1941 jyly Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylyp, Samarqand qalasynda mergender kýrsynan ótken. 2-shi Belarýs maıdanynyń 96-shy atqyshtar dıvızııasy 331-shi polkiniń quramynda barlaýshy, vzvod komandıri bolyp, Belarýstaǵy, Polshadaǵy urystarda jaý shebine talaı ret ótip, qundy derekter ákelgen. Soǵystan keıin Sháýildir aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy, Qyzylqum aýdandyq halyq sotynda sýdıa, Shardara aýdanyndaǵy Shardara keńsharynda bas mal dárigeri, dırektordyń orynbasary, dırektory qyzmetterin atqardy. «Lenın», «Eńbek Qyzyl Tý», «Qyzyl juldyz», 1-shi dárejeli «Otan soǵysy», 3-shi dárejeli «Dańq» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan. 73 jyl buryn (1941) aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi TÓKEEVA Yrysaldy Ádilhanqyzy dúnıege keldi. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Dórbiljin aýylynda týǵan. Úrimshi medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdanyndaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepte muǵalimdik qyzmet atqarǵan. 2000 jyldan bastap Belgııada turady. 2009 jyly Londonda ótken Eýropa qazaqtarynyń quryltaıyna qatysqan. Óleńderi «Saltanat», «Beles», «Kóktem», «Dala dabyly», «Tarbaǵataı jyrlary», «Shıhý órenderi», «Oı tolqyny» atty jınaqtarǵa engen. 63 jyl buryn (1951) áskerı qaıratker, general-maıor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qurmetti qyzmetkeri ÁDІQOJAEV Sultan Bıjanuly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túrkistan qalasynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti), KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń Joǵarǵy kýrsyn bitirgen. Shymkent qorǵasyn zaýytynda ustalyq qyzmetin atqarǵan. 1976-1988 jyldary - Shymkent oblysy boıynsha Ulttyq qaýipsizdik komıteti basqarmasynyń jedel ýákili, aǵa jedel ýákili, bólim bastyǵy, bólim bastyǵynyń orynbasary. 1988-1996 jyldary - Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha Ulttyq qaýipsizdik komıteti basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, qyzmet bastyǵy, bólim bastyǵy. 1996-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Lańkestikpen kúres departamentiniń bastyǵy, basqarma bastyǵy. 2000-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetinde ınspektsııa bastyǵy. 2001-2007 jyldary - Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha Ulttyq qaýipsizdik komıteti departamentiniń bastyǵy. 2007-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Ózbekstandaǵy resmı ókili. 2010 jyldan bastap zeınetkerlik demalysta. «Dańq» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. 57 jyl buryn (1957) V saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń hatshysy BYChKOVA Svetlana Fedorovna dúnıege keldi. Jambyl oblysynda týylǵan. S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik ýnıversıtetiniń fızıka (1978 j.), zań (1991 j.) fakýltetterin bitirgen jáne Búkilodaktyq sot saraptamany ǴZI aspırantýrasynyń kúndizgi bólimin (1986 j.) bitirgen. 1978-1997 jj. - Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet Mınıstrliginiń sot saraptamasy ǴZI ınjener, sarapshy, kishi ǵylymı qyzmetker, bas ǵylymı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, ǵylymı jumystar boıynsha orynbasary, dırektordyń mindetin atqarýshy. 1997-2002 jj. - sot saraptamasy ǴZI bazasynda qurylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet Mınıstrliginiń Sot saraptamasy ortalyǵynyń dırektory. 2002 - 2007 jj. - Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Keńesiniń múshesi. 2007 - 2011 jj. - tórtinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty. 2012 jylǵy qańtardan besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty,Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń hatshysy. «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasynyń múshesi, partııalyq tizim boıynsha saılanǵan.

«Eren eńbegi úshin» medalimen jáne «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. Nemis tilin meńgergen. 70 jyl buryn (1944) ıtalıandyq kompozıtor, estrada ánshisi TOTO Kýtýno (tolyq aty-jóni - Salvatore Kýtýno) dúnıege keldi. Bala kezinen mýzykalyq qabiletin baıqatqan ol 13 jasynda aımaqtyq mýzyka baıqaýynda 3-shi oryndy ıelenedi. 19 jasyna deıin jergilikti mýzykalyq topta urmaly aspapta oınap, Manýsardı ansambliniń quramynda Fınlıandııaǵa alty aılyq saparǵa shyǵady. Eline oralǵannan keıin «Toto e Tati» atty jeke tobyn uıymdastyryp, Italııada óner kórsete bastady, sonymen qatar ózi de mýzyka jazýdy qolǵa aldy. 1983 jyly «Italıanets» ánimen San-Remo festıvalinde birinshi oryndy ıelense, 1990 jyly «Evrovıdenıe» konkýrsynda jeńimpaz atandy. Onyń áýezdi, azdaǵan muńly jáne óte romantıkalyq ánderi uzaq ýaqyt boıy ıtalıandyq Domenıko Modýno, Adrıano Chelentano, Krıstıan, frantsýzdyq Djo Dassen, amerıkandyq Petýly Klark syndy tanymal ánshilerdiń repertýarynan oryn aldy.