7 qarasha. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik erler kúni

Bul merekeni atap ótý týraly bastama alǵash ret 2000 jyly kóterildi. Ony Birikken Ulttar Uıymynyń jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qoldady. Sodan beri Dúnıejúzilik erler kúni qarasha aıynyń alǵashqy senbisinde álemniń kóptegen elinde atalyp ótedi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1929 jyly Almatyda qazaq tilinde, latyn grafıkasymen aptasyna bir ret shyǵatyn «Qyzyl ásker» atty tuńǵysh áskerı gazet jaryq kórdi. Basylym Qazaq áskerı komıssarıatynyń, áýe jáne hımııa qorǵanysyna járdemdesý qoǵamy uıymynyń jáne «Eńbekshil qazaq» baspasynyń organy boldy. Ol 1929 jylǵy 7 qarashadan 1936 jylǵy 31 qazanǵa deıin shyǵyp turdy. Basylymǵa Іlııas Jansúgirov, Asqar Lekerov, Áýezhan Qoshymov jáne basqa da qalamgerler atsalysty. Keıin onyń izbasary retinde QR Qorǵanys mınıstrliginiń baspasóz jónindegi ortalyq organy — «Sarbaz» gazeti jaryq kórdi. Basylym betterinen Qazaqstan armııasy, elde ótip jatqan áskerı oqý-jattyǵýlar men áskerı qyzmetshilerdiń jetistikteri týraly aqparat alýǵa bolady.

1934 jyly Qazaq mýzykalyq teatrynda (qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq opera jáne balet teatry) Evgenıı Brýsılovskııdiń Ǵabıt Músirepov jazǵan lıbrettosy negizinde «Qyz Jibek» operasy alǵash ret kórermenge jol tartty. Operada Jibek pen Tólegenniń bir-birine degen kirshiksiz mahabbaty, qos ǵashyqtyń sol kezdegi patrıarhaldyq salt-dástúr men túrli kedergilerge qarsy turyp, birge bolýǵa umtylǵan taǵdyry sýretteledi. Shyǵarmaǵa qazaqtyń halyq ánderi men kúıleri arqaý boldy. Olardyń qatarynda Úkili Ybyraı, Muhıt, Jaıaý Musa men Táttimbettiń týyndylary, sondaı-aq «Gákký», «Alqaraı kók», «Aqqum» ánderi men halyq termeleri bar.

1945 jyly Almatyda N.Sats atyndaǵy Memlekettik akademııalyq orys balalar men jasóspirimder teatry ashyldy. Halyq jaýynyń áıeli bolǵany úshin jer aýdarylǵannan keıin Almatyǵa kelgen Natalııa Sats Opera jáne balet teatrynyń rejısseri bolyp taǵaıyndaldy. Ol Uly Otan soǵysy jyldary Almatyda evakýatsııada júrgen tanymal akterlerdi balalarǵa arnap ózi uıymdastyrǵan erteńgilikke shaqyrady. Osy sharadan keıin balalar men jasóspirimder teatryn ashý týraly usynysyn aıtyp, tıisti mekemelerge hat joldaıdy. Onyń bastamasyn Qazaqstan KP (b) Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov qoldady. 1944 jylǵy 6 qyrkúıekte Almatyda balalar men jasóspirimder teatryn qurý týraly qaýly qabyldandy. Al 1945 jylǵy qarashada teatr shymyldyǵy «Qyzyl telpek» spektaklimen ashyldy.

1956 jyly Arqalyq qalasynyń negizi qalandy. Qalanyń boı kóterýine soǵystan keıingi jyldary alıýmınıı óndirýge qajetti shıkizat — boksıt keniniń mol qorynyń tabylýy sebep boldy. 1965 jyly Arqalyq qala mártebesin alyp, 1971 jyly Torǵaı oblysynyń ortalyǵyna aınaldy.

1963 jyly Máskeý joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan qazaq jastarynyń «Jas tulpar» atty mádenı-aǵartýshylyq uıymy quryldy. Uıymnyń negizin Máskeýde oqyǵan stýdentter Murat Áýezov, Altaı Qadyrjanov jáne Bolathan Taıjanov qalady.

2011 jyly Qazaqstannyń halyq ártisi Jánııa Áýbákirova polıak mýzyka mádenıetin nasıhattaýǵa qosqan aıryqsha úlesi úshin Polshanyń memlekettik nagradasy — «Eńbegi úshin» Altyn Krest ordenimen marapattaldy. Qazaqstandyq ónerpaz belgili polıak kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn sheber oryndap, Polsha tyńdarmandarynyń yqylasyna bólendi.

2016 jyly Estonııa men Býtan Koroldigi Memlekettik qyzmet salasyndaǵy Astana óńirlik habynyń qatysýshy elderine qosyldy. Habqa Amerıka, TMD, Kavkaz jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi, sondaı-aq bes halyqaralyq uıym kiredi. Habqa múshe elder birlesken jobalar men is-sharalarǵa qatysyp, tájirıbe almasady, memlekettik qyzmettiń ozyq halyqaralyq úlgilerin taratýǵa jáne osy saladaǵy sarapshylar baılanysyn nyǵaıtýǵa atsalysady.

2018 jyly Aqtaý qalasyndaǵy Nazarbaev Zııatkerlik mektebiniń 11-synyp oqýshysy Nazıra Qydyrbaeva múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan qol protezin jasap, onyń ǵylymı negizdemesin ázirledi. Ol shetelge baryp, protez jasatý múmkindigi joq adamdardyń jaǵdaıyna alańdap, kópshilikke qoljetimdi ári qarapaıym protez jasaýdy maqsat etti.

2018 jyly Shymkenttegi memlekettik dendrologııalyq parkke qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarovtyń esimi berildi. Asanbaı Asqarov 1978-1985 jyldary Qazaqstan Kompartııasy Shymkent oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqardy. Qala turǵyndarynyń súıikti demalys ornyna aınalǵan dendrosaıabaq onyń bastamasymen qurylǵan.

2019 jyly Almatydaǵy «Ǵylym ordasy» RMK-nyń Sırek kitaptar mýzeıine aǵylshyn jýrnalısi ári jazýshysy Godfrı Laıastyń 1956 jyly Londonda jaryq kórgen «Kazak Exodus» kitaby syıǵa berildi. Aǵylshyn tilindegi bul kitap az taralymmen basylǵandyqtan, sırek kezdesetin basylymdar qataryna jatady. Keıin baspager, saıasattanýshy ári qoǵam qaıratkeri Baqytjan Buharbaı kitapty qazaq jáne orys tilderine aýdaryp, «Aspantaý asqan úrkin kósh» jáne «Velıkıı ıshod kazahov» degen ataýmen jaryqqa shyǵardy.

2021 jyly Bakýde Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesine múshe elderdiń bas prokýrorlarynyń alǵashqy otyrysy ótti. Jıynda quqyqtyq kómek kórsetý, prokýrorlar arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý, olardyń jumys tıimdiligin arttyrý, tájirıbe men bilim almasý maqsatynda «Túrki memleketteri bas prokýrorlary keńesin qurý týraly» kelisimge qol qoıyldy.

2024 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasymen Shotlandııa koroldik konservatorııasynyń doktorantýrasynda oqyp júrgen kompozıtor ári pıanıst Rahat-Bı Ábdisaǵın Ulybrıtanııadaǵy eń kóne marapattardyń biri — London mýzykanttar kompanııasynyń «Kúmis medaline» usynyldy.

1350 jyly qurylǵan Londonnyń Qurmetti mýzykanttar kompanııasy — kóne gıldııalardyń biri. XIX ǵasyrdyń sońynda mýzykalyq qyzmetin qaıta jandandyrǵan uıym búginde jas mýzykanttar men mýzykalyq bilim berýdi qoldaıdy. Al 1889 jyldan beri tabystalyp kele jatqan «Kúmis medal» — gıldııanyń eń kóne ári jalǵyz marapaty. Ol Ulybrıtanııanyń jetekshi konservatorııalarynyń stýdentteri arasynan úzdik jas mýzykantqa beriledi.

2025 jyly Air Astana áýe kompanııasy Boeing kompanııasymen 15 Boeing 787-9 Dreamliner ushaǵyn jetkizý týraly kelisimshartqa qol qoıdy. Bul — kompanııa tarıhyndaǵy eń iri tapsyrys. Kelisim bes ushaqty naqty satyp alýdy, taǵy bes ushaqqa tapsyrys berý múmkindigin jáne qosymsha bes ushaqty satyp alý quqyǵyn qamtıdy. «Alǵashqy Boeing 787-9 Dreamliner ushaǵy kelesi jyly jetkiziledi. Bul áýe kompanııasynyń damýyndaǵy jańa kezeńge jol ashady», — dedi Air Astana bas atqarýshy dırektory Pıter Foster. Nátıjesinde kompanııanyń ushaqtar parki 18-ge jetti.

2025 jyly Petropavlda táýligine 350 tonnaǵa deıin sút óńdeıtin Eurasian Milk zaýyty iske qosyldy. Bul — elimizdegi sút ónerkásibindegi eń iri ári tehnologııalyq turǵydan ozyq kásiporyndardyń biri. Jobaǵa 70 mln dollar ınvestıtsııa salynyp, 415 jumys orny ashyldy.

2025 jyly baspasóz, radıo jáne ınternet-jýrnalıstıka salasyndaǵy jyl saıynǵy «Úrker — 2025» ulttyq syılyǵynyń jeńimpazdary anyqtaldy.

Jyldyń úzdik jańalyqtar portaly — «Adyrna» ulttyq portaly;

Áleýmettik taqyryptaǵy úzdik materıal — Tamara Vaal, Vlast.kz saıty;

Úzdik óńirlik BAQ — «Astana aqshamy» gazeti;

Jyldyń úzdik jýrnalıstik zertteýi — Maıra Erǵalı, «Atyraý» gazeti;

Jyldyń úzdik suhbaty — Baýyrjan Káripov, Qaz365.kz aqparat agenttigi;

Jyldyń úzdik radıobaǵdarlamasy — «Shalqar» ulttyq radıosynyń «Nysana» baǵdarlamasy;

Jyldyń úzdik fotosýreti — Igor Býrgandınov, «Kazahstanskaıa pravda» gazeti;

Jyldyń úzdik podkasty — Qstar Group;

Jyldyń úzdik YouTube arnasy — «Eksperty KZ»;

Jyldyń úzdik reportajy — Ivan Sýhorýkov, Tengrinews.kz saıty;

Jyldyń úzdik saraptamalyq materıaly — Ilıa Paşenko, «Kazahstanskaıa pravda» gazeti.