6G júıesi adamdardyń kúndelikti ómirin qalaı ózgertedi – halyqaralyq sarapshynyń jaýaby

Kazinform agenttiginiń tilshisine bergen eksklıýzıvti suhbatynda ol jasandy ıntellekt pen 6G jelileriniń kúndelikti ómirimizdi qalaı ózgerte alatynyn jáne Qazaqstannyń nelikten ekinshi Kremnıı alqabyna aınalýǵa umtylmaýy kerektigin túsindirdi.

— Jasandy ıntellekt qazirdiń ózinde ómirimizdiń barlyq salasyna belsendi túrde engizilip keledi. Siz jasandy ıntellekt pen jańa býyn baılanys jelileriniń ózara is-qımylyn zerttep júrsiz. Jasandy ıntellekt pen 6G ınfraqurylymy qoǵamnyń ajyramas bóligine aınalǵan kezde, bolashaqtaǵy kúndelikti ómir qandaı bolmaq?

— Menińshe, basty ózgeris — jasandy ıntellektiniń jeke «qosymsha» retindegi sıpatynyń birtindep joıylýy bolmaq. Búginde kómek qajet bolǵanda, ChatGPT nemese basqa da jasandy ıntellektige negizdelgen qyzmetti sanaly túrde iske qosamyz. Al bolashaqta JI telefondarymyzda, kólikte, úılerimizde, bıznes nysandarynda, qalalar men baılanys jelilerinde turaqty bolady.

Dál osy jerde 6G erekshe mańyzǵa ıe. 6G tek qurylǵylardy ǵana emes, sonymen qatar ıntellektini biriktiredi dep jıi aıtyp júrmin. Jeli endi tek aqparat berý arnasy bolmaıdy. Onyń qorshaǵan ortadaǵy róli artady, ıaǵnı ne bolyp jatqanyn anyq túsine alady, esepteý resýrstaryn bóledi, jasandy ıntellekt agentterin úılestiredi jáne naqty ýaqyt rejıminde jaýap beredi.

Basqa elge saıahattaǵan kezde, lezde aýdarmanyń arqasynda kez kelgen adammen erkin sóılesý múmkindigin elestetip kórińiz. Budan bólek, tek basqa kóliktermen ǵana emes, sonymen qatar joldarmen, ınfraqurylymmen jáne jaqyn mańdaǵy sensorlarmen de aqparat almasatyn avtomobılder keńinen taralady.

Densaýlyq saqtaý salasynda taǵyp júretin qurylǵylar aýytqýlardy áldeqaıda erte anyqtaý úshin zııatkerlik júıelermen úzdiksiz ózara árekettese alatyn bolady. Bilim berý salasynda árbir oqýshy jeke jasandy ıntellekt repetıtorynyń kómegin paıdalana alady. Al ónerkásipte mashınalar, robottar men jeliler aqaýlar oryn almas buryn olardy birlesip boljaı alatyn deńgeıge jetedi.

Osylaısha, eń mańyzdy tehnologııalyq ózgeris – jáı ǵana jelige qosylǵan júıeden ózara biriktirilgen ıntellekt jelisine kóshý. Bul qadam 6G tehnologııasyn damytýǵa qatysty halyqaralyq tujyrymdamada kórinis tapqan. ITU IMT-2030 negizdemelik baǵdarlamasy tek baılanys jyldamdyǵynyń artýyn ǵana emes, sonymen qatar barlyq jerde qoljetimdi baılanysty, jasandy ıntellekt pen baılanys tehnologııalarynyń ıntegratsııasyn qarastyrady.

Degenmen, bul ózgeristiń taǵy bir qyry bar. Bul ıntellekt tehnologııalary barlyq salaǵa engen saıyn kıberqaýipsizdik, jeke derekterdiń qupııalylyǵy, turaqtylyq pen senim burynǵydan da mańyzdyraq bola túspek. Sondyqtan naǵyz tabysqa eń kóp algorıtmdi qoldanatyndar emes, ıntellektini paıdaly, qoljetimdi, qaýipsiz ári senimdi ete alatyn qoǵam qol jetkizedi.

— Siz Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńestiń múshesisiz. Búginde Qazaqstanda jasandy ıntellektini damytýdyń qaı baǵyttaryna barynsha nazar aýdarý qajet? Sondaı-aq, elimiz qaı salalarda halyqaralyq naryqqa shyǵýǵa qabiletti óz sheshimderin ázirleı alady?

— Menińshe, Qazaqstan úshin kelesi kezeń jasandy ıntellektini tek paıdalanýdan ony jasaýǵa, sondaı-aq synaqtardan tájirıbe júzinde engizýge kóshýdi qamtýy tıis. Bul úderistiń úsh negizi bar.

Birinshisi – adamı kapıtal. Túptep kelgende, elder grafıkalyq protsessorlar arqyly emes, sol protsessorlardy paıdalana biletin adamdardyń arqasynda básekege túsedi. Qazaqstanǵa zertteýshiler, ınjenerler, kásipkerler jáne naqty máselelerdi sheshýde jasandy ıntellektini qalaı qoldaný kerektigin túsinetin dástúrli sala mamandary qajet.

Ekinshisi – ınfraqurylym: esepteý qýaty, sapaly derekter, sondaı-aq zertteýshiler, startaptar, ýnıversıtetter men kompanııalar naqty qol jetkize alatyn ulttyq modelder men platformalar. Qazaqstan ulttyq esepteý ınfraqurylymy, Alem.ai men jasandy ıntellekt salasyndaǵy ulttyq modelderdiń arqasynda bul baǵytta aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi.

Úshinshi quramdas bólik — bul ónerkásiptik jasandy ıntellekt. Qazaqstanǵa Kremnıı alqabynda nemese Qytaıda jasalyp jatqan dúnıelerdiń bárin qaıtalaýdyń qajeti joq. Qazaqstanda qandaı ońtaıly derekter, tájirıbe, ınfraqurylym nemese ónerkásiptik mindetter bar?

Bul turǵyda taý-ken jáne metallýrgııa salalary aıqyn mysal bola alady. Jasandy ıntellektini boljamdy tehnıkalyq qyzmet kórsetý, avtonomdy operatsııalar, geologııalyq modeldeý, qaýipsizdikti arttyrý, energııa tutynýdy ońtaılandyrý jáne óndiristik nysandardyń tsıfrlyq kóshirmesin jasaý úshin paıdalanýǵa bolady.rýsl

Múmkindikterdiń taǵy bir mańyzdy salasy - energetıka sektory. Jasandy ıntellekt generatsııany, suranysty, jelilerdi jáne kúrdeli energetıkalyq júıelerdi basqaratyn bolady. Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq kóshirmege negizdelgen transformatsııa strategııasyn ázirleýde.

Aýyl sharýashylyǵy mańyzdy baǵyttardyń biri. Sebebi Qazaqstannyń keń aýqymyn eskersek, bul salada tyń qadamdar kerek. Spýtnıktik túsirilimder, avtonomdy tehnıka, kún raıyn boljaý, sýdy paıdalanýdy ońtaılandyrý jáne egistikterdi zamanaýı tásildermen basqarý baǵytynda Qazaqstan suranysy joǵary sheshimderdi ázirleýge qaýqarly. Keıinnen osynyń barlyǵyn ózge elderge usyna alady.

Logıstıka - taǵy bir perspektıvaly sala. Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy geografııalyq ornalasýy aqyldy logıstıkany, mýltımodaldy tasymaldy, temirjol tasymalyn ońtaılandyrýdy jáne tsıfrlyq dálizderdi erekshe mańyzdy etedi.

Qazirgi kezdegi basty mindet – qun tizbeginde joǵary deńgeıge kóterilý, ıaǵnı baǵdarlamalyq qamtamasyz etý qyzmetterin eksporttaýdan zııatkerlik menshikti, JI platformalaryn jáne salalyq baǵyttaǵy JI ónimderin eksporttaýǵa kóshý.

— Mamyr aıynda ótken Jasandy ıntellektini damytý jónindegi keńestiń ekinshi otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jasandy ıntellekt salasyna qatysty tapsyrmalar berdi. Prezıdenttiń tapsyrmalaryn oryndaý baǵytynda qandaı naqty qadamdar jasadyńyzdar? Qazirgi ýaqytta qandaı bastamalar pysyqtalyp jatyr jáne jaqyn arada qandaı naqty nátıje bolady?

- Eń aldymen, mańyzdy bir aıyrmashylyqty atap ótkim keledi. Keńes – konsýltatıvtik jáne strategııalyq organ. Onyń mindeti – basymdyqtardy aıqyndaý jáne damý baǵytyn qalyptastyrýǵa járdemdesý maqsatynda memlekettik organdardyń, ónerkásip salasynyń, akademııalyq qoǵamdastyqtyń ókilderi men halyqaralyq sarapshylardyń basyn qosý. Al naqty iske asyrý jumystaryn mınıstrlikter, ýnıversıtetter, ulttyq kompanııalar, startaptar jáne kásiporyndar atqarady.

2026 jylǵy 4 mamyrda ótken Keńestiń ekinshi otyrysynda talqylaý baǵyty jasandy ıntellektini (JI) tek tehnologııalyq taqyryp retinde qarastyrýdan ony ekonomıkalyq ónimdilikti arttyrý quraly retinde qarastyrýǵa aýysty. Basym baǵyttar qataryna taý-ken jáne metallýrgııa ónerkásibi, energetıka, aýyl sharýashylyǵy jáne logıstıka, sondaı-aq tsıfrlyq telnusqa, óndiristik derekter men avtomattandyrý engizildi. Men de bul talqylaýǵa óz úlesimdi qosý múmkindigine ıe boldym.

Jumysymda men negizinen úsh baǵytqa nazar aýdaramyn. Birinshiden, biz jalpy maqsattaǵy jasandy ıntellektiden «AI+X» modeline kóshýimiz kerek, ıaǵnı jasandy ıntellektini energetıka, telekommýnıkatsııa, óndiris, aýyl sharýashylyǵy, qarjy, bilim berý nemese memlekettik basqarý sııaqty salalarmen ushtastyrý qajet. Naqty ekonomıkalyq qundylyq taǵy bir jalpy qoldanystaǵy chat-botty jasaýdan emes, naqty salaǵa tán protsesterdi, derekterdi, shekteýler men jumys aǵymdaryn túsinetin júıelerden paıda bolady.

Ekinshiden, zerthanalyq zertteýler men olardy is júzinde engizý arasyndaǵy alshaqtyqty joıý qajet. Zertteý jumysy, synaq nemese prototıp – bul tek bastamasy ǵana. Ýnıversıtetterdiń naqty óndiristik derektermen jumys isteýine, kompanııalardyń uzaq merzimdi zertteýlerdi qarjylandyrýyna, startaptardyń zııatkerlik menshikti kommertsııalandyrýyna jáne sátti prototıpterdiń ulttyq deńgeıde aýqymyn keńeıtýine múmkindik beretin tetikter qajet.

Úshinshiden, Qazaqstan óz eliniń áleýetin halyqaralyq deńgeıdegi ashyqtyqpen ushtastyrýy tıis dep sanaımyn. Bul ekeýi bir-birine qarama-qaıshy emes. Elge jasandy ıntellekt salasyndaǵy mańyzdy tehnologııalardy óz betinshe túsiný, beıimdeý ári engizý múmkindigi qajet, sonymen qatar álemdegi úzdik zertteýshilermen jáne kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatý da mańyzdy.

Bul rette osy ekojúıeniń birqatar naqty elementteri josparlaý kezeńinen is júzinde júzege asyrý kezeńine óte bastady.

— 6G tehnologııasy kóbinese mobıldi baılanys damýyndaǵy kelesi kezeń retinde sıpattalady. Ekonomıka men qoǵamǵa tıgizetin naqty áseri turǵysynan alǵanda, 6G-diń qaı múmkindikterin eń perspektıvaly dep sanaısyz? Olardyń qaısysy Qazaqstan úshin erekshe mańyzdy bolýy múmkin?

— Eń aldymen, 6G-diń basty maqsaty smartfondardyń jumysyn jyldamdatý degen pikirge kúmán keltirer edim. Baılanys jyldamdyǵynyń artatyny sózsiz, alaıda ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, bul eń mańyzdy artyqshylyq bolmaýy da múmkin. Munda úsh baǵyt erekshe mańyzǵa ıe.

Birinshi aspekt – barlyq jerde qoljetimdi baılanys. Bolashaq jeliler jerústi mobıldi jelilerin, spýtnıkterdi, áýe platformalaryn jáne basqa da baılanys júıelerin ózara biriktire túsedi. Qazaqstan sııaqty aýmaǵy keń el úshin bul asa mańyzdy.

Ekinshi transformatsııa zondtaý qyzmeti men baılanys fýnktsııalarynyń birigýin qamtıdy. Bolashaq bazalyq stantsııalar tek derekterdi berýmen shektelmeıdi. Radıosıgnaldardy nysandardy anyqtaý, turǵan jerin belgileý, qorshaǵan ortany kartaǵa túsirý nemese qozǵalysty baqylaý úshin paıdalanýǵa bolady. Qazaqstan úshin aýyl sharýashylyǵynda, taý-ken ónerkásibinde, kólikte jáne temirjol sektorynda, sondaı-aq qubyrlar men ınfraqurylymdy baqylaý jáne keń aýmaqtardaǵy tótenshe jaǵdaılarǵa áreket etý operatsııalarynda ózekti bolýy múmkin.

Úshinshi baǵyt – bastapqy kezeńnen jasandy ıntellekt negizinde jobalanǵan jeliler. Qazirgi ýaqytta jelilerde JI qosymsha ońtaılandyrý quraly retinde qoldanylsa, bolashaqta ol jeli arhıtektýrasynyń ajyramas bóligine aınalady. Jeliler suranysty boljap, resýrstardy bóledi, aýytqýlardy anyqtaıdy jáne qyzmetterdi avtomatty túrde úılestiredi. Bul mıllıondaǵan qurylǵylar, avtonomdy kólikter, robottar, drondar, datchıkter jáne JI agentteri ózara árekettese bastaǵan kezde erekshe mańyzǵa ıe bolady.

Qazaqstan úshin ashylatyn múmkindikterge toqtalsam, 6G tehnologııasy irgeli máseleni, ıaǵnı osy ulan-ǵaıyr aýmaqtyń árbir túkpirine tek baılanys qana emes, sonymen qatar jasandy ıntellekt jetkizý máselesin sheshýge kómektese alady. Bul — smartfondardaǵy baılanys jyldamdyǵyn arttyrýdan áldeqaıda mańyzdyraq transformatsııa bolýy múmkin.

— Jasandy ıntellekt salasyna zertteýshilerdi, ınjenerler men kásipkerlerdi tartý úshin ne qajet?

- Daryndy adamdar óz áleýetin barynsha tolyq asha alatyn jerde qalady. Álemdik deńgeıdegi zertteýshi: «mende esepteý resýrstaryna qoljetimdilik bola ma? Myqty stýdentterdi tarta alamyn ba? Daryndy áriptestermen jumys isteı alamyn ba? Mańyzdy zertteýlerdi jarııalaı alamyn ba? Óz ıdeıalaryma negizdelgen kompanııa qura alamyn ba? Shynymen mańyzdy máselelermen aınalysa alamyn ba?» degen suraqtardy qoıady. Sondyqtan elder osyndaı qolaıly ortany qalyptastyrýy qajet.

Kúrdeli máselelerdi sheshý úshin ýnıversıtetterge myqty zertteýshiler, talpynysy joǵary stýdentter, esepteý ınfraqurylymy jáne jetkilikti deńgeıdegi zııatkerlik erkindik qajet. JOO-lar tek qysqa merzimdi jobalarmen shektelmeýi tıis. Degenmen, ýnıversıtetter oqshaý jumys isteı almaıdy.

Kompanııalar ýnıversıtetterge naqty ómirdegi máseleler men shynaıy derekter jıyntyǵyn usynýy kerek. Eń tıimdi úlgilerdiń qataryna birlesip qarjylandyrylatyn zerthanalar, óndirispen baılanysty PhD baǵdarlamalary, zertteýshilermen almasý jáne uzaq merzimdi zertteý bastamalary jatady.

Tehnologııalar transferi mańyzdy ról atqarady. Eger professor nemese stýdent qundy jańalyq ashsa, olarǵa ony patentteýdiń, lıtsenzııalaýdyń nemese startap qurýdyń salystyrmaly túrde qarapaıym joly qajet. Kóptegen tabysty zertteý ekojúıeleriniń qyzmeti ǵylymı jarııalanym deńgeıinde shektelip qalady. Al kelesi kezeń úshin venchýrlyq kapıtal qajet bolady. Bul ásirese kommertsııalandyrý protsesi alty aı emes, bes nemese on jylǵa sozylýy múmkin «tereń tehnologııalar» salasynda óte mańyzdy.

Atap aıtqanda, talantty tulǵalar álemdik ǵylymı qaýymdastyqpen baılanysty sezinýi tıis. Zertteýshiler shetelde ýaqyt ótkizip, qaıtyp oralý múmkindigine ıe bolýy kerek. Halyqaralyq ǵalymdar Qazaqstanda jumys isteı alýy qajet. Startaptar alǵashqy kúnnen bastap álemdik klıentterge baǵyttalǵany jón.

— Búginde álem elderi ózderiniń jasandy ıntellekt modelderi men esepteý ınfraqurylymyn damytýǵa jáne tehnologııalyq táýelsizdikke qol jetkizýge umtylýda. Ortasha kólemdi ekonomıka álemdegi iri tehnologııalyq ortalyqtarmen básekelese ala ma?

- Árıne, biraq bul turǵyda básekelestik uǵymyn durys aıqyndaý kerek. Ortasha kólemdegi el AQSh nemese Qytaıdan asyp túsetin shyǵyn jumsap, eń aýqymdy ámbebap modeldi jasaý arqyly jeńiske jetýge tyryspaǵany jón bolar. Bul – qısynsyz strategııa, ári onyń qajettiligi de joq.

Tehnologııa tarıhy shaǵyn elderdiń belgili bir salalarǵa mamandaný arqyly jahandyq deńgeıde mańyzdy ról atqara alatynyn birneshe ret dáleldedi. Sondyqtan: «Biz álemdegi eń iri jasandy ıntellekt modelin jasaı alamyz ba?» dep suraq qoıý durys emes. Onyń ornyna: «Biz biregeı tájirıbemiz, derekterimiz nemese ekonomıkalyq artyqshylyqtarymyz bar salalarda álemdegi eń úzdik JI júıeleriniń birin jasaı alamyz ba?» dep suraǵanymyz jón.

El bir deńgeıde ashyq tehnologııalardy paıdalana alady, ekinshi deńgeıde egemendi múmkindikterin damyta alady, esepteý ınfraqurylymy boıynsha halyqaralyq seriktestermen yntymaqtasa alady jáne óziniń zertteý ınvestıtsııalaryn shynymen básekelestik artyqshylyq jasaı alatyn salalarǵa baǵyttaı alady. Sondaı-aq, tehnologııalyq egemendikti tereńirek túsiný qajet dep sanaımyn.

Egemendik tehnologııalyq oqshaýlanýdy bildirmeıdi, ol – tehnologııalardy tańdaı alý múmkindigi.

Sonymen qatar, búginde eshbir mańyzdy jasandy ıntellekt ekojúıesi oqshaý damı almaıdy. Jartylaı ótkizgishter, bultty tehnologııalar, ǵylymı zertteýler, ashyq bastapqy kodty modelder jáne bilikti mamandar – bári de jahandyq resýrstar. Qazaqstan qazirdiń ózinde osy komponentterdiń birqataryn qalyptastyrýda: ulttyq JI modelderi, esepteý ınfraqurylymy, Alem.ai, JI salasyndaǵy mamandandyrylǵan ýnıversıtet jáne tehnologııalyq eksport sektorynyń keńeıýi. 

Aıta keteıik, buǵan deıin elimizde memlekettik qyzmetshiler jasandy ıntellekt boıynsha oqyp jatqany jaıly jazǵan edik.