6 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

6 tamyz, DÚISENBІ

ıAmaıkanyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1962). Tamyz aıynyń 1-shi dúısenbisinde atap ótiledi. Al negizinen ıAmaıka táýelsizdigin 1962 jylǵy tamyzdyń 6-da alǵan. ıAmaıka - Ortalyq Amerıkada ornalasqan memleket. Karıb teńizindegi ózi attas araldar men oǵan taıaý shaǵyn araldarda ornalasqan. Astanasy - Kıngston qalasy. Resmı tili - aǵylshyn tili. Aqsha birligi - ıamaıka dollary. Memleket basshysy - Ulybrıtanııa korolevasy Elızaveta II. Úkimet basshysy - Premer-Mınıstr.

Hırosıma kúni. ıAdrolyq qarýǵa  tyıym salý úshin kúrestiń  búkilálemdik  kúni. 1945 jyly tamyzdyń 6-ynda AQSh ushqyshy Tomas Ferebı basqarǵan «Enola Geı» atty B-29 áskerı ushaq Japonııanyń Hırosıma qalasyna álemdegi eń birinshi atom bombasyn tastady. Tarıh qoınaýyna júginsek, osynaý adamzat tarıhyndaǵy eń jaýyzdyq is-árekettiń amerıkan áskeri úshin eshqandaı qajettiligi bolmaǵan. Sebebi soǵystyń sońyna qaraı Japonııa armııasy talqandalyp, Tynyq muhıty aıdynynda AQSh-qa esh qaýip tóndirmegen. Al bomba tastaý úshin Hırosımany arnaıy tańdap alýy qalanyń geografııalyq ornalasýy, úsh jaǵynan taý qorshap turatyndyǵy sebep bolǵan. Bul 20 kılotonnalyq ýran bombasynyń óz kúshin tolyq paıdalanyp, ajal ýyn sebýine taptyrmaıtyn nysana edi.

Halyqaralyq «Dárigerler beıbitshilik úshin» kúni. Hırosımaǵa bomba tastalǵan kúnnen bastap, «Álem dárigerleri ıadrolyq soǵysqa qarsy» halyqaralyq qozǵalysy atqarý komıtetiniń sheshimi boıynsha atalyp ótiledi.

Bolıvııa Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdigin jarııalaǵan kúni (1825). Bolıvııa - Ońtústik Amerıkanyń ortalyq bóliginde ornalasqan memleket. Soltústiginde jáne batysynda Brazılııamen, ońtústik-shyǵysynda Paragvaımen, ońtústiginde Argentınamen, batysynda Chılı, Perýmen shektesedi. Resmı astanasy - Sýkre, al is júzindegi astanasy - La-Pas. Memlekettik tili - ıspan, aımara, kechýa tilderi, degenmen bularǵa qaraǵanda úndi tili aýqymdy qoldanylady. Aqsha birligi - bolıvıano. Memleket basshysy - Prezıdent.

ESTE QALAR OQIǴALAR

56 jyl buryn (1956) KOKP Ortalyq Komıteti men KSRO Mınıstrler Keńesiniń «Maqta óndirýdi arttyrý úshin Ózbek KSR-i men Qazaq KSR-inde Myrzashóldiń tyń jerlerin sýarý jáne ıgerý týraly» qaýlysy qabyldandy.

43 jyl buryn (1969) Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen «Neke jáne otbasy» Kodeksi bekitildi.

98 jyl buryn (1914) Avstrııa-Vengrııa Reseıge soǵys jarııalady. Avstrııa-Vengrııa úkimeti ózderiniń negizgi maqsaty - Polshany basyp alý ekendigin málimdedi. Polkovnık Pılsýdskıı bastaǵan Polsha legıony da soǵys áreketin bastap ketti. Sol kúni Serbııa men Chernogorııa Germanııaǵa soǵys ashty.

78 jyl buryn (1934) 19 jyl boıy AQSh basqynshylyǵynda bolǵan Gaıtı aralynan Amerıka jaıaý áskerleri áketile bastady.

9 jyl buryn (2003) Jambyl oblysynyń Qarataý qalasynda fosfor salasynyń kenshilerine arnalǵan eskertkish saltanatty túrde ashyldy.

1937 jylǵy birinshi geologııalyq barlaý ekspedıtsııasy kezinde Qarataý fosforıt alabynyń kólemi, sapasy jáne sıpatty anyqtaldy, al 1941 jyly olardyń ónerkásiptik ıgerýi bastaldy. Bul jerde bastapqysynda Sholaqtaý kenti paıda bolǵan, taý-hımııa kombınaty salyndy, ınfraqurylym salasy damydy, halyqtyń sany ósti. Keıinen, 1963 jyly aýylǵa qala dárejesin berý týraly sheshim qabyldandy. Búgingi Qarataý Qazfosfat» JShS-nyń bólimshesi bolyp tabylatyn taý-hımııa kombınatynyń iske qosylýynyń arqasynda uzaq jyldardaǵy toqyraýdan keıin qaıtadan jańǵyryp keledi.

7 jyl buryn (2005) Batys-Sibir jáne Ońtústik-Oral temir joldarynyń tarıhynda tuńǵysh ret Petropavl men Omby qalalarynyń arasynda júretin «Ekspress» júrdek poıyzy paıda boldy.

Jańa júrdek elektrpoıyzynyń vagondary 1-shi, 2-shi jáne 3-shi sanattan turady. Eń jaılysy 1-shi sanattaǵy vagondar bolyp sanalady. Onyń ishinde jolaýshylardyń ornyqty sezinýi úshin jumsaq kreslolar, olardyń arasynda ústelsheler, teledıdar, bar ornatylǵan.

5 jyl buryn (2007) Almaty oblysynyń Kerbulaq aýdanynda polıetılen turbalaryn óndiretin «Karo» JShS-y saltanatty túrde ashyldy.

Kásiporynnyń óndiristik qýaty jylyna 5 myń tonna shıkizatty qaıta óńdep shyǵarady, jáne dıameri 60-tan 630 mılımetrge deıin 100 myń metr polıetılen turbalaryn shyǵaratyn múmkindigi bar.

3 jyl buryn (2009) Aqmola oblysyna qarasty Zerendi aýdany aýmaǵyndaǵy Qyzyl qoǵam kenishinde qıyrshyq tas óndiretin zaýyt iske qosyldy.

Zaýytta fındik óndirisshilerdiń jabdyǵy ornatylǵan. Ónimdi tutynýshylarǵa jetkizý maqsatymen uzyndyǵy 5,4 shaqyrym temirjol jelisi tartylǵan. Negizgi tutynýshylar retinde Aqmola, Soltústik Qazaqstan oblystary, Astana men Reseıdiń Omby qalasy tapsyrys bergen.

12 jyl buryn (2010) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Memlekettik qyzmet týraly», «Buqaralyq aqparat quraldary týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń patent zańy», «Jer astynda jáne ashyq jerde, asa zııandy jáne aýyr jumys jaǵdaıynda jumys isteıtin tulǵalarǵa arnaıy memlekettik járdemaqy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń «Shaǵyn kásipkerlikti memlkettik qoldaý týraly» Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdary jarııalandy.

123 jyl buryn (1889) boksshylardyń qolǵapsyz sońǵy aıqasy ótti. Qazirgi boks kóne dáýirde belgili bolǵan judyryqtasý aıqastarynyń biri. B.z. deıingi 4 ǵasyrda qazirgi qolǵaptardyń balamalary paıda boldy. atletter kezdesýler aldynda qoldaryna bylǵary lentalar baılaǵan. Al qazirgi boks 18 ǵasyrdyń basynda Anglııada paıda boldy. onyń negizin qalaǵan jáne resmı túrde moıyndalǵan alǵashqy chempıon aǵylshyndyq tanymal semserlesýshi Djeıms Fıgg boldy. 1865 jyly bokstyń alǵashqy erejeleri shyqty, onda rıngtiń ólshemderi, raýndtardyń uzaqtyǵy jáne qolǵaptardyń salmaǵy týraly aıtyldy.

1865 jyly markız Djon Dýglas Kvınsberı jáne jýrnalıst Djon Chembers «Qolǵappen boks erejesin» ázirlep, basyp shyǵardy. Olar qazirgi bokstyń negizi boldy.

 1889 jyly 6 tamyzda qolǵapsyz bokstyń sońǵy oıyny ótti. rıngte amerıkandyq eki boksshy Djon Salpıvan men Mıtchel Kıpraıvıp kezdesti.

1920 jyldan beri boks Olımpıadanyń mindetti baǵdarlamasyna engizildi.

831 jyl buryn (1181) qytaı jáne japon astronomdary asa jańa juldyzdyń jarqyly bolǵandyǵyn tirkedi.

516 jyl buryn (1496) Bartolomeo Kolýmb Santo-Domıngo  qalasynyń - Domınıkan Respýblıkasy astanasynyń negizin qalady.

515 jyl buryn (1497) Brıstolge Kanadany ashqan Djon Kabottyń ekspedıtsııasy oraldy.

229 jyl buryn (1783) Grýzııa Reseıdiń bıligine jáne qamqorlyǵyna ótti.

146 jyl buryn (1866) Vankýver araly Brıtan Kolýmbııasynyń quramyna engizildi.

123 jyl buryn (1889) Londonda árbir bólmesinde jeke vannasy bar álemdegi alǵashqy qonaq úı - «Savoı» oteli ashyldy.

122 jyl buryn (1890) Ýılıam Kemmler elektrli ústelde jazalanǵan alǵashqy qylmysker boldy (Nıý-Iork)

98 jyl buryn (1914) Avstro-Vengrııa Reseıge soǵys jarııalady.

96 jyl buryn (1916) Chernogorııa Serbııaǵa federatsııaǵa birigýdi usyndy.

72 jyl buryn (1940) Estonııa KSRO-nyń quramyna qabyldandy.

54 jyl buryn (1958) AQSh Djonston aralynda atmosferalyq ıadrolyq synaq jasaldy.

ESІMDER

49 jyl buryn (1963) Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý departamentiniń bastyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi ESENEEV Qaıyrǵalı dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. Petropavl qalalyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq stansasynyń bólimshe meńgerýshisi, Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolǵan. Qazirgi qyzmetinde 2003 jyldan bastap isteıdi.

88 jyl buryn (1924) jazýshy, ǵalym, fılologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen joǵary mektep qyzmetkeri ÁDІBAEV Hasen dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Shubartaý aýdanynda týǵan. Uly Otan soǵysyna qatysqan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1959 jyldan Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetinde ustazdyq etken.

Jazýshynyń «Ýaqyt jáne sýretker», «Talant, talǵam, taǵdyr», «Kókjıek» atty syn zertteý kitaptary qazaq ádebıetiniń keleli máseleleri ádebı sheberlik pen janrlar tıpologııasyna, kórnekti qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn saralaýǵa arnalǵan. Onyń «Tańbaly adam», «Otyrar oırany», «Áýpildek» povester men áńgimeler jınaǵy jaryq kórgen. Orys mektepterine, arnaýly jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan birneshe ádebıet oqýlyqtaryn jazǵan.

Ekinshi dárejeli «Otan soǵysy, «Qyzyl Juldyz» ordenderimen marapattalǵan

63 jyl buryn (1949) áıgili qaqpashy, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, «Metallýrg» fýtbol mektebiniń túlegi ORDABAEV Quralbek Dosjanuly dúnıege keldi.

Shymkent qalasynda týǵan. «Qaırat» fýtbol komandasynyń quramynda KSRO chempıonatynda 185 oıynǵa qatysqan. Q.Ordabaev -  Halyqaralyq temirjolshylar odaǵy jarysynyń kýbogynyń ıegeri. HH ǵasyrdyń 70-shi jyldarynda elimizdiń eń úzdik qaqpashysy atanǵan. 1992-1995 jyldary - «Qaırat» komandasynyń bastyǵy, vıtse-prezıdenti. 1995-2000 jyldary Qazaqstan fýtbol qaýymdastyǵynyń prezıdenti qyzmetterin atqarǵan. 2002 jyldan «Qaırat» fýtbol klýbynyń prezıdenti qyzmetin atqarady.

63 jyl buryn (1949) Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrliginiń eńbek sińirgen qyzmetkeri TOQYShEV Qalıasqar Jubanyshuly dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. KSRO Іshki ister mınıstrliginiń Áskerı-saıası ýchılışesin, V.Lenın atyndaǵy Áskerı-saıası akademııany bitirgen.  1989-1991 jyldary - KSRO Іshki áskerleri Ortalyq basqarmasynyń saıası bólimi janyndaǵy partııa komıssııasynyń jaýapty hatshysy, baqylaý komıssııasynyń tóraǵasy. 1992-1994 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Іshki áskerleriniń qolbasshysy. 1994-1997 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı ınstıtýty áskerı ofıtserlerdi daıyndaý fakýltetiniń bastyǵy. 1997-2003 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy ishki áskerleri qolbasshysynyń orynbasary bolǵan.

Medaldarmen marapattalǵan.

142 jyl buryn (1870-1946) keńes hımıgi jáne metallýrgi, KSRO Ǵylym Akademııasynyń akademıgi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty BAIKOV Aleksandr Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Reseı Federatsııasynyń Kýrsk oblysynda týǵan. Peterbor ýnıversıtetin bitirgen.

Negizgi ǵylymı eńbekteri metallýrgııalyq protsesterdiń fızıkalyq hımııasyna jáne anorganıkalyq hımııa salalaryna arnalǵan. Bul ǵylymı baǵyt Qazaqstanda da keńinen damytyldy. Baıkov mys pen súrme qorytpalarynyń quramy men qasıetterin zerttedi, joǵary temperatýrada temirdi hlorly sýtegimen bólip alýǵa bolatynyn dáleldedi, nıkeldiń polımorfızmge tán qasıettin tapty. Totyǵý jáne totyqsyzdaný protsesteri jaıly teorııa usynǵan.

Birneshe orden, medaldarmen marapattalǵan. KSRO Ǵylym Akademııasynyń Metallýrgııa ınstıtýty Baıkov esimimen atalady.

62 jyl buryn (1950) til bilimi mamany, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty, professor JYLQYBAEVA Amantaı Shaımardanqyzy dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarbaǵataı aýdanynda týǵan. Óskemen pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen.

1975-1978 jyldary - mektepte orys tili men ádebıeti pániniń muǵalimi. 1980-1994 jyldary - Óskemen pedagogıkalyq ınstıtýtynyń orys tilin oqytý ádistemesi kafedrasynyń, shet tilder kafedrasynyń, praktıkalyq qazaq jáne orys tili, Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń qazaq fılologııasy, praktıkalyq qazaq jáne orys tili kafedralarynyń aǵa oqytýshysy. 1994 jyldan osynda praktıkalyq qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi.

Ǵylymı eńbeginiń negizgi baǵyty - etnolıngvıstıka salasy. 10-nan asa ǵylymı eńbektiń avtory.

60 jyl buryn (1952) Aqmola oblysy Shortandy aýdanynyń ákimi QAMZEBAEV Saıat Esenjoluly dúnıege keldi.

Aqmola oblysy Tselınograd aýdany Egindikól aýylynda týǵan. Eńbek jolyn 1974 jyly Erementaý aýdanynda SPTÝ-63-te ustazdyqtan bastady.

Atalǵan qyzmetinde 2008 jyldyń qarashasynan.

51 jyl buryn «Qazaqstan temir joly» UK» AQ vıtse-prezıdenti QIZATOV Ermek Ánýarbekuly dúnıege keldi. 

1961 jyly tamyzdyń 6-synda Aqmola oblysynda týǵan. Almaty temirjol ınjeneri ınstıtýtyn bitirgen. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory. Eńbek jolyn Tyń temirjolynyń Jańa eEsil jol dıstantsııasynda óndiris sheberi retinde bastaǵan. Tyń temirjolynda, «Qazaqstan temir joly» RMK, «QTJ» UK» AQ basshylyq qyzmetterdi atqardy.

50 jyl buryn (1952) «QTJ» UK» AQ basqarýshy dırektor - Apparat basshysy ÁLMAǴAMBETOV Qanat Esmuhanuly dúnıege keldi.

1962 jyl tamyzdyń 6-synda Aqmola oblysynda týǵan. Almaty temirjol ınjeneri ınstıtýtyn, Qazaq kólik jáne kommýnıkatsııa akademııasyn bitirgen. Eńbek jolyn Tyń temirjolynyń Býrabaı kýrorty stantsııasynda poıyz qurastyrýshynyń kómekshisi bolyp bastady. Tyń temirjoly, «Qazaqstan temir joly» RMK-synda basshylyq qyzmetterde boldy. 2008 jylǵy mamyrdan «QTJ» UK» AQ-ynyń Tasymaldaý úderisi jónindegi basqarýshy dırektory. 2010 j «Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

46 jyl buryn (1966) «QazTransGaz - Almaty" AQ-nyń basqarma tóraǵasy SAPAROV  Aqylbaı Esboluly dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynda týǵan. Atalǵan qyzmetinde 2007 jyldyń sáýirinen. Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.