6 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Munaı-gaz kesheni qyzmetkerleri kúni

Qazaqstanda qyrkúıektiń birinshi jeksenbisinde Munaı-gaz kesheni qyzmetkerleri kúni atap ótiledi. Bul kásibı mereke elimizde 2003 jyly resmı túrde bekitilgen.

Qazaqstanda munaıdyń negizgi bóligi úsh iri ken ornynda – Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵanda óndiriledi. Munaı-gaz kesheni eldiń damýynda mańyzdy ról atqarady. Sala el bıýdjetine túsetin salyqtyń eleýli bóligin qamtamasyz etedi, al onyń jalpy ishki ónimdegi úlesi shamamen tórtten birin quraıdy.

Qazaqstanda 250-den astam munaı jáne gaz ken orny ashylǵan. Munaı óńdeý kásiporyndary jańǵyrtylyp, óńirlerdi gazdandyrý jumystary qarqyn aldy.

OQIǴALAR

1925 jyly «Tań» jýrnalynda Álıhan Bókeıhan júrgizgen «Qobylandy» eposy týraly alǵashqy zertteý jaryq kórdi. «Qobylandy» – qazaq epostarynyń ishindegi eń kóp zerttelgen jyr. Jyr nusqalarynda Qobylandynyń ómir súrgen dáýirine qatysty bes kezeń kórsetiledi. Olar IX-XVIII ǵasyrlar aralyǵyn qamtıdy. Alaıda Qobylandy XV ǵasyrda, Ábilqaıyr han tusynda, Qazaq handyǵy qurylyp jatqan kezeńde ómir súrgen.

Kólemdi epos birden qalyptasqan joq. Jyr halyqtyń turmys-tirshiligine, ómir qajetine jáne tarıhı kezeńderge qaraı ózgerip, tolyǵyp otyrǵan. Bul tarıhı murany saqtap, damytýǵa sansyz jyr joldaryn shyǵaryp, jattap, urpaqtan urpaqqa jetkizgen kóptegen jyraý úles qosty. Qobylandy týraly jyrdy alǵash ret Vasılıı Radlov jarııalaǵan.

1927 jyly Oralda kórnekti ónertanýshy, kompozıtor ári etnograf, Qazaqstannyń halyq ártisi Aleksandr Zataevıch (1869-1936) uıymdastyrǵan qazaq mýzykasynyń alǵashqy keshi ótti. Ol «Qazaq halqynyń 1000 áni» jáne «Qazaqtyń 500 áni men kúıi» atty belgili jınaqtardy jaryqqa shyǵarǵan.

Kompozıtor Qazaqstannyń shyǵarmashylyq ujymdarynyń Máskeý men KSRO-nyń basqa qalalaryna gastroldik saparlaryn uıymdastyrýǵa da atsalysty. 1923 jylǵy qazanda Máskeýde onyń uıymdastyrýymen alǵash ret qazaq mýzykasynyń keshi ótti. Tórt jyldan keıin osyndaı kontsert Máskeý konservatorııasynda ótti. Onda orys halyq aspaptary orkestri Aleksandr Zataevıch óńdegen qazaq kúılerin oryndady.

1944 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti men Halyq Komıssarlary Keńesiniń «Almaty qalasynda jas kórermender teatryn uıymdastyrý týraly» qaýlysy shyqty. Qazir bul – N.Sats atyndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan memlekettik akademııalyq orys teatry.

1945 jylǵy 7 qarashada teatr almatylyqtarǵa alǵashqy spektaklderin usyndy. Olar – N.Sats sahnalaǵan E.Shvartstyń «Qyzyl telpek» jáne dramatýrg ári rejısser Vıktor Rozov qoıǵan Isıdor Shtoktyń «Leıden qorshaýy» spektaklderi.

1985 jyly «Bogatyr» álemdegi eń iri ashyq kómir kenishi retinde Gınnestiń rekordtar kitabyna endi. Onyń jobalyq qýaty – jylyna 52 mln tonna kómir. «Bogatyr» – Ekibastuzda ornalasqan kómir óndiretin kásiporyn.

1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy týraly» Jarlyǵy jarııalandy.

– Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp, osy Konstıtýtsııany qabyldaımyz, – delingen Jarlyqta.

1997 jyly qazaq kúresinen alǵash ret álem chempıonaty ótti. Qazaq kúresi – halqymyzdyń ejelden kele jatqan ulttyq sport túrleriniń biri. Qazaqstandyq tarıhshylar qazaq batyrlary joryq kezinde jáne jer qorǵaýda osy kúrestiń ádis-tásilderin qoldanǵanyn dáleldegen.

2010 jyly kezinde saıası sebeptermen tyıym salynǵan biregeı eńbek – Eltoq Dilmuhamedovtiń «1837-1847 jyldardaǵy Kenesary Qasymov bastaǵan qazaqtar kóterilisi» atty kandıdattyq dıssertatsııasy qaıta basylyp shyqty.

Stalındik kezeńde dıssertatsııa qorǵaý týraly sheshimniń kúshi joıylyp, monografııa Keńes Odaǵyndaǵy barlyq kitaphanadan alynyp tastaldy. E. Dilmuhamedovtiń otbasy biregeı eńbektiń saqtalǵan jalǵyz avtorlyq danasyn ondaǵan jyl boıy kózdiń qarashyǵyndaı saqtady.

Ǵylymı eńbek qaıta basylyp, tolyq qalpyna keltirildi. Kitapqa Kene han joryqtarynyń baǵyttary kórsetilgen biregeı kartalar men halyq qaharmanyna arnalǵan ánderdiń jazbalary engizildi.

2014 jyly jas sýretshi Vıtalına Ilkaevanyń «Qus» atty fantastıkalyq týyndysy Japonııada ótken 44-shi Halyqaralyq balalar kórkem shyǵarmashylyǵy baıqaýynda altyn medal ıelendi. Onyń týyndysy baıqaýdyń úzdik balalar sýretteri jınaǵyna endi.

2016 jyly Dýshanbe – Qorǵantóbe – Kúláb jańa temirjolymen alǵashqy poıyz júrdi. Ony Astanadaǵy lokomotıv qurastyrý zaýytynda jańa tehnologııamen shyǵarylǵan, tehnıkalyq múmkindigi joǵary TEZZ serııaly №0300 teplovozy súıredi.

2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıi qola dáýirinen orta ǵasyrlarǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn altyn jáne kúmis buıymdar katalogyn shyǵardy.

Basylymǵa engen jádigerlerdiń barlyǵy mýzeı qoryna jatady. Munda Esik qorǵanynan, Berel, Nagornenskıı, Besoba, Aqtasty qorymdary men basqa da eskertkishterden tabylǵan buıymdar saqtalǵan. Sondaı-aq kelýshiler Shyǵys Saryarqadaǵy erte saq dáýiriniń qorǵandarynan jáne sarmattyq áıel abyz jerlengen orynnan tabylǵan biregeı jádigerlerdi, Saıram qalashyǵynan tabylǵan altyn buıymdar kómbesin kóre alady.

2019 jyly elordadaǵy Abaı kóshesinde Jazýshylar alleıasy ashyldy. Alleıa Abaı men Sembınov kósheleriniń qıylysynan Egemen Qazaqstan kóshesine deıin sozylyp jatyr. Onyń aýmaǵy – 1,2 gektar. Munda 50 shyrsha otyrǵyzylyp, 428 jaryq shamy ornatylǵan. Alleıanyń qaq ortasyna Abaıdyń sózderi jazylǵan mármár kitap qoıylǵan.

2019 jyly Táýelsizdik saraıynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń alǵashqy otyrysy ótti. Otyrysta jurtshylyq pen azamattyq qoǵamnyń pikiri eskerilip, mańyzdy strategııalyq máseleler qaraldy. Jurtshylyq, saıası partııalar, úkimettik emes sektor jáne memlekettik organdar ókilderiniń arasyndaǵy syndarly dıalogty qamtamasyz etý tetikteri talqylandy. Ulttyq keńestiń jumys josparyna qatysty usynystar da qaraldy.

2021 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq taldaý ortalyǵy, Tsıfrlyq transformatsııa ortalyǵy jáne Ulttyq jobalyq keńseden turatyn Tsıfrlyq úkimet ofısiniń jumysyn iske qosty.

Ofıs bastapqy taldaý jumystaryn avtomattandyrady, damý boljamdary men stsenarıılerin ázirleıdi, nysanaly kórsetkishterge qol jetkizbeý táýekelderin anyqtap, baqylaýǵa alady. Tsıfrlyq transformatsııa ortalyǵy memlekettik organdardyń jumys úderisterin qaıta quryp, tsıfrlyq formatqa kóshirýmen aınalysady.

2021 jyly Almaty oblysynda «Abaıdyń qara sózderi» kórkem kınojobasynyń túsirilimi bastaldy. Telejobanyń ár serııasy bas keıipkerdiń jeke oqıǵasyna qurylǵan tolyqqandy sıýjetten turady. Bas keıipkerdi Qazaqstan kınosynyń belgili akterleri Nurlan Álimjanov, Jan Baıjanbaev, Erik Joljaqsynov, Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Arýjan Jazylbekova, Berik Aıtjanov, Aıan Ótepbergen jáne basqalar somdady.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Teleradıokesheni ázirlegen jańa joba Abaı álemin túsinýge, qazaq halqynyń uly perzentiniń búkil adamzatpen rýhanı-fılosofııalyq baılanysyn nyǵaıtýǵa ózindik úles qosty.

2021 jyly Qazaqstanda «SÓZTÚZER. Qate qoldanystar sózdigi» qurastyryldy. Joba avtorlary elimizdiń aqparat keńistiginde memlekettik tildi qoldanýda eń jıi kezdesetin qatelerdi anyqtap, jiktep, taldady. Sózdikte qazaq tilindegi sózderdi qate qoldanýdyń naqty mysaldary, sondaı-aq keń taraǵan orfografııalyq, pýnktýatsııalyq jáne stılıstıkalyq qateler berilgen.

Sózdik eń aldymen qazaqtildi BAQ redaktorlaryna turaqty paıdalanýǵa, sondaı-aq qazaqsha saýatty jazýǵa umtylatyn qalyń kópshilikke usynylǵan.

2023 jyly Astanada Darhan Júzdi (Darkhan Juzz) eske alýǵa arnalǵan mýral salyndy. Ol Abaı dańǵyly, 11 mekenjaıynda ornalasqan. Jobany sýretshi Ashat Orynbasarov pen qala ákimdigi qoldady. Mýralda Darhan samýraı beınesinde sýrettelgen. Onyń qolynda qarýdyń ornyna gıtara bar. Gıtara – tyńdarmandarynyń júregine jol tapqan mýzykasynyń sımvoly. Darhannyń beınesin qorshaǵan sheńber úıdi, sondaı-aq túrki-táńirlik álem nyshanyn bildiredi.

Darkhan Juzz 1991 jylǵy 9 tamyzda Almatyda dúnıege kelgen. Ol – tanymal ındı-pop oryndaýshysy, án avtory ári saýnd-prodıýser. Onyń shyǵarmashylyǵynda akýstıkalyq gıtara men syrshyl lırıka úılesim tapqan. Darhan 2023 jylǵy 24 aqpanda Phýket aralynda demalyp júrgen kezinde jol-kólik oqıǵasynan qaza tapty.

2024 jyly Daıana Fedosova Paralımpıada oıyndarynyń qola júldegeri atandy. Ol J2 sanatynda 57 keli salmaqta synǵa túsip, túrkııalyq Dóndú Ieshılıýrtty jeńdi. Sportshy júldeli úshinshi orynǵa ıe bolyp, Qazaqstan qorjynyna taǵy bir medal saldy.

2024 jyly Erǵalı Shameı Paralımpıada oıyndarynyń kúmis júldegeri atandy. Ol J1 sanatynda 73 kelige deıingi salmaqta óner kórsetti. Fınalda rýmynııalyq Florın-Aleksandrý Bologoǵa ese jiberdi.

2025 jyly BUU-nyń 80 jyldyǵy qarsańynda ári Birikken Ulttar Uıymy men Shanhaı yntymaqtastyq uıymy arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń 20 jyldyǵyna oraı BUU Bas Assambleıasy «BUU men Shanhaı yntymaqtastyq uıymy arasyndaǵy yntymaqtastyq» qararyn qabyldady. Qujatta Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti beıbitshilik, kelisim men damý jolyndaǵy álemdik birlik týraly» bastamasy qoldaý tapty.

Bul bastamany Memleket basshysy Qazaqstannyń ShYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde usynǵan. Ony 2024 jylǵy 4 shildede Astanada ótken «ShYU plıýs» sammıtinde Memleketter basshylary keńesi maquldady.