54 gradýs aıaz: Qazaqstandaǵy eń sýyq qys qashan boldy
ASTANA. KAZINFORM- Qazaqstanda aýa raıyn baqylaý tarıhyndaǵy eń tómengi temperatýra −54,2 gradýsqa jetken. Eldegi meteostantsııalardyń basym bóliginde tirkelgen sýyq rekordtary áli kúnge deıin jańarǵan joq. Kazinform tilshisi ótken ǵasyrdaǵy eń qatal qys mezgili qaı jyldary bolǵanyn jáne sońǵy ondaǵan jylda elimizdiń klımaty qalaı ózgergenin sholyp shyqty.
Qazaqstanda aýa raıyn baqylaý XIX ǵasyrda bastalǵan
Qazaqstan aýmaǵynda aýa raıyn arnaıy quraldarmen júıeli túrde baqylaý bastalǵanyna 170 jyldan asty. «Qazgıdromet» RMK bas dırektorynyń birinshi orynbasary Áset Qalıevtiń aıtýynsha, alǵashqy meteorologııalyq baqylaýlar XIX ǵasyrdyń ortasynan bastap júrgizilgen.
— Qazaqstan aýmaǵynda aýa raıyn arnaıy quraldarmen júıeli túrde baqylaý 1848 jyly bastaldy. Sol jyly Qazalyda alǵashqy meteostantsııa ashyldy. Keıin 1854 jyly Semeıde, 1856 jyly Yrǵyz ben Qyzylordada, al 1859 jyly Almaty men Oralda turaqty baqylaý júrgizile bastady. XX ǵasyrdyń basyna qaraı elimizde 28 meteostantsııa jumys istedi, — dedi Áset Qalıev.
Degenmen XIX ǵasyrdaǵy aýa raıyn qazirgi kezeńmen búkil el aýmaǵy boıynsha salystyrý múmkin emes. Óıtkeni ol kezde meteostantsııalar áldeqaıda az bolǵan. Onyń ústine XIX ǵasyrdaǵy málimetter jekelegen stantsııalar boıynsha ǵana saqtalǵan.
Sondyqtan «Qazgıdromet» Qazaqstandaǵy klımattyń ózgerisin baǵalaý úshin 1941 jyldan bergi úzdiksiz baqylaý derekterin paıdalanady. Bul málimetter 121 meteostantsııanyń kórsetkishteri negizinde jınaqtalǵan. Al 1961 jyldan beri shamamen 190 stantsııanyń derekteri tolyq tsıfrlanlǵan.
Qazaqstan tarıhyndaǵy eń sýyq qys
Qazaqstanda 1941 jyldan bergebaqylaý kezeńindegi eń qatal qys 1968–1969 jyldarǵa sáıkes keledi. Sol qysta el aýmaǵynda buryn-sońdy bolmaǵan sýyq tirkelgen.
— Baqylaý tarıhyndaǵy eń sýyq qys 1968–1969 jyldary boldy. Sol kezeńde aýanyń ortasha temperatýrasy −19,4 gradýsqa deıin tómendep, klımattyq normadan 8,2 gradýsqa aýytqydy, — dedi maman.
Ásirese 1969 jyldyń qańtary men aqpany qatty sýyq bolǵan. Qańtarda Qazaqstan boıynsha ortasha temperatýra −23,8 gradýsqa deıin tómendegen. Bul klımattyq normadan 11,2 gradýsqa tómen. Al aqpanda ortasha temperatýra −20,6 gradýs bolyp, qalypty kórsetkishten 8,6 gradýsqa tómendegen.
1969 jyl Qazaqstannyń klımat tarıhynda erekshe oryn alady. Óıtkeni dál sol jyly 52 meteostantsııada eń tómengi temperatýra tirkelgen. Bul rekordtar áli kúnge deıin jańarǵan joq. Taǵy 34 meteostantsııadaǵy sýyq rekordy 1951 jyldan beri saqtalyp keledi.
−54,2 gradýs: 1931 jylǵy rekord áli jańarǵan joq
Qazaqstan tarıhyndaǵy eń tómengi temperatýra 1969 jyly emes, odan áldeqaıda buryn tirkelgen.
1931 jylǵy 8 qańtarda Shaǵanatty meteostantsııasynda aýa temperatýrasy −54,2 gradýsqa deıin tómendegen. Bul — elimizde meteorologııalyq baqylaý júrgizile bastaǵannan bergi eń tómengi kórsetkish.
— Qazaqstanda aýa temperatýrasy −50 gradýstan tómen túsken eki meteostantsııa bar. Sonyń biri — Shaǵanatty stantsııasy. Munda 1931 jylǵy 8 qańtarda −54,2 gradýs tirkeldi. Bul elimizdegi baqylaý tarıhyndaǵy absolıýtti eń tómengi temperatýra bolyp sanalady. Qazir atalǵan stantsııada baqylaý júrgizilmeıdi. Onyń jumysy 1996–1997 jyldary toqtatylǵan, — dedi «Qazgıdromet» bas dırektorynyń birinshi orynbasary.
Ekinshi eń tómengi kórsetkish XIX ǵasyrda tirkelgen. 1893 jyldyń qańtarynda Astana meteostantsııasynda aýa temperatýrasy −52 gradýsqa deıin tómendegen.
Bir qyzyǵy, elimizdegi sýyq rekordtarynyń basym bóligi áli kúnge deıin jańarmaǵan. «Qazgıdromet» málimetinshe, klımatty baqylaýǵa paıdalanylatyn 188 meteostantsııanyń 167-sinde 1893–2000 jyldar aralyǵynda tirkelgen eń tómengi temperatýra kórsetkishteri 2025 jyldyń sońyna deıin ózgerissiz qalǵan.
Onyń ishinde 23 meteostantsııada 1893–1940 jyldary ornatylǵan rekordtar saqtalyp otyr. Máselen, Atyraýdaǵy eń tómengi temperatýra 1909 jyly, Qyzylordada 1919 jyly, Petropavlda 1929 jyly, al Óskemende 1931 jyly tirkelgen.
Qys erte túsken jyldar
Qystyń bastalǵanyn anyqtaýda aýa temperatýrasymen qatar qar túsýi de eskeriledi.
«Qazgıdromet» mamandarynyń túsindirýinshe, alǵashqy qardyń jaýýy qystyń bastalǵanyn bildirmeıdi. Óıtkeni ol erip ketýi múmkin. Al qardyń turaqty jatatyn ýaqyty ár óńirde ártúrli. Kópjyldyq baqylaýlar boıynsha Qazaqstannyń soltústik oblystarynda turaqty qar jamylǵysy kóbine 5–12 qarasha aralyǵynda qalyptasady.
— Keı jyldary qar ádettegiden áldeqaıda erte nemese kesh túsip, erı qomaıdy. Soltústik jáne ortalyq óńirlerde mundaı jaǵdaı qazannyń alǵashqy jıyrma kúninde, al shyǵys óńirlerde qazannyń alǵashqy onkúndiginde-aq baıqalǵan, — dedi Áset Qalıev.
Kerisinshe, qys kesh kelgen jyldar da bolǵan. Máselen, 1971, 1977 jáne 1996 jyldary elimizdiń soltústik óńirlerinde qar tek jeltoqsannyń basynda ǵana túsip, sodan keıin erimegen.
Al qardyń eń erte túsip, erimeı jatqan jyldaryn naqty anyqtaý úshin ár meteostantsııanyń muraǵat derekterin jeke taldaý qajet.
Eń sýyq jáne eń jyly kúz qaı jyldary boldy
1941–2000 jyldar aralyǵyndaǵy eń sýyq kúz 1976 jyly tirkelgen. Sol jyly Qazaqstan boıynsha kúzgi ortasha temperatýra nebári +2,1 gradýs bolǵan. Bul klımattyq normadan 3,6 gradýsqa tómen.
1993 jyldyń kúzi de erekshe sýyq bolǵan. Sol maýsymda ortasha temperatýra +2,4 gradýsty qurap, qalypty kórsetkishten 3,3 gradýsqa tómendegen.
Al XX ǵasyrdaǵy eń jyly kúz 1971 jyly bolǵan. Sol jyly kúzgi ortasha temperatýra +8,1 gradýsqa jetip, klımattyq normadan 2,5 gradýsqa joǵarylaǵan. 1991 jáne 1997 jyldardyń kúzi de jyly bolǵan.
Biraq 2025 jylǵa deıingi barlyq baqylaý deregin esepke alsaq, eń jyly kúz rekordy ózgergen. Qazir bul kórsetkish 2023 jylǵa tıesili. Sol jyly kúzdegi ortasha temperatýra +8,9 gradýs bolyp, klımattyq normadan 3,3 gradýsqa joǵarylaǵan.
Jekelegen aılardaǵy temperatýra rekordtary da ár jylǵa sáıkes keledi.
Máselen, eń sýyq qyrkúıek 1949 jyly bolǵan. Sol aıdaǵy ortasha temperatýra +11 gradýsty quraǵan. Al eń jyly qyrkúıek 1957 jyly tirkelip, ortasha temperatýra +16,9 gradýsqa jetken.
Qazan aıyndaǵy eń tómengi ortasha temperatýra 1976 jyly baıqalǵan. Sol jyly qazanda nebári +0,5 gradýs bolǵan. Al eń jyly qazan 1997 jyly tirkelgen. Ortasha temperatýra +10,9 gradýsqa jetken.
Eń sýyq qarasha 1993 jyly bolǵan. Sol kezde Qazaqstan boıynsha ortasha temperatýra −10 gradýsqa deıin tómendegen. Al eń jyly qarasha 2023 jylǵa sáıkes keledi. Sol aıda ortasha temperatýra +3,2 gradýs bolǵan.
Jeltoqsan aıyndaǵy eń tómengi ortasha temperatýra 1984 jyly tirkelgen. Ol kezde kórsetkish −19 gradýsqa deıin tómendegen. Al eń jyly jeltoqsan 2015 jyly bolyp, ortasha temperatýra −3,8 gradýsty quraǵan.
Qańtar men aqpan aılaryndaǵy eń tómengi ortasha temperatýra rekordtary 1969 jylǵa tıesili.
Aıta keterligi, 1949–1993 jyldary kúz ben qystyń jekelegen aılarynda, sondaı-aq tutas maýsymdarda tirkelgen eń tómengi ortasha temperatýra rekordtarynyń eshqaısysy 2025 jylǵa deıin jańarmaǵan.
Buryn qys shynymen qatal bolǵan ba
Sýyq rekordtarynyń basym bóligi ótken ǵasyrda tirkelgenine qarap, buryn Qazaqstanda qys qazirgiden áldeqaıda qatal bolǵan degen oı týyndaýy múmkin. Biraq «Qazgıdromet» mamandary mundaı tujyrym jasaýǵa asyqpaý keregin aıtady.
— XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy baqylaý derekteri shekteýli bolǵandyqtan, sol kezdegi qystyń uzaqtyǵy men bastalý merzimin qazirgi kezeńmen búkil Qazaqstan aýmaǵy boıynsha birjaqty salystyrý múmkin emes, — dedi Áset Qalıev.
Soǵan qaramastan, uzaq merzimdi baqylaýlar Qazaqstanda aýa temperatýrasynyń birtindep kóterilip kele jatqanyn kórsetedi. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap elimizde jyldyq ortasha temperatýra turaqty túrde ósip keledi.
Máselen, 2016–2025 jyldar aralyǵynda Qazaqstandaǵy jyldyq ortasha temperatýra klımattyq normadan 1,69 gradýsqa joǵary bolǵan.
Al 2021–2025 jyldar baqylaý tarıhyndaǵy eń jyly besjyldyq retinde tirkeldi. Bul kezeńde ortasha temperatýra klımattyq normadan 2,12 gradýsqa joǵarylaǵan.
2025 jyl tipti 1941 jyldan bergi eń jyly jyl boldy. Jyldyq ortasha temperatýra klımattyq normadan 2,96 gradýsqa joǵarylap, 2023 jylǵy aldyńǵy rekordtan 0,38 gradýsqa asyp tústi.
Qazaqstanda aýa temperatýrasy álemdik ortasha kórsetkishten jyldamyraq kóterilip jatyr
Klımattyń jylynýy kúz ben qys mezgilderinde de aıqyn baıqalady.
1976 jyldan beri Qazaqstanda kúzgi ortasha temperatýra ár on jyl saıyn shamamen 0,30 gradýsqa, al qysqy temperatýra 0,31 gradýsqa kóterilip keledi. Sonymen birge erekshe sýyq bolatyn kúz ben qys sırek kezdesetin bolǵan.
«Qazgıdromet» mamandary muny jahandyq klımattyń ózgerýimen jáne atmosferadaǵy parnıktik gazdar mólsheriniń artýymen baılanystyrady.
— Qazaqstan Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda, muhıttardan shalǵaı ornalasqan, sondyqtan klımaty shuǵyl kontınenttik bolyp keledi. Muhıttardan shalǵaı ornalasqandyqtan, olardyń aýa temperatýrasyn retteıtin áseri Qazaqstanǵa jetpeıdi. Sondyqtan elimizde aýa temperatýrasy álemdik ortasha deńgeıden áldeqaıda jyldam kóterilip jatyr, — dep túsindirdi Áset Qalıev.
1894–2025 jyldar aralyǵyndaǵy uzaq merzimdi meteorologııalyq baqylaýlar da sońǵy 75 jylda Qazaqstanda aýa temperatýrasynyń aıtarlyqtaı kóterilgenin kórsetedi.
Osylaısha, elimizdiń klımat tarıhynda ondaǵan jyl boıy jańarmaǵan sýyq rekordtary saqtalyp otyr. Olardyń qatarynda 1931 jyly tirkelgen −54,2 gradýs aıaz ben 1968–1969 jyldardaǵy erekshe qatal qys bar.
Al sońǵy jyldary jaǵdaı ózgere bastaǵan. Kúz ben qystyń ortasha temperatýrasy birtindep kóterilip, qatty sýyq bolatyn maýsymdar sırek kezdesip jatyr. Buryn elimizde aıaz rekordtary jıi tirkelse, qazir kerisinshe, eń joǵary temperatýra kórsetkishteri jańaryp keledi.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qazgıdromet JI kómegimen aýa raıyn boljaı bastaǵany habarlandy.
https://kaz.inform.kz/news/kazgidromet-zhi-komegmen-aua-rayin-bolzhay-bastadi-587b19c4/
