500 keli qııar, jarty tonna alma, 100 keli qyzanaq: elordalyq baǵbannyń baqshasy

Boztaı Botaev 80 jasta, al jubaıy Bıbijamal Jakýpova 73-te. Biraq baqshanyń ishinde jas baladaı shıraq qımyldap júrgen erli-zaıyptylardy zeınettegi jandar dep oılamaısyń. Áli tyń.

Otbasy 2002 jyly Astanaǵa kóship kelip, osy saıajaıǵa qonystanǵan. Úı salyp, aýlasyn birtindep jasyl jelekke aınaldyrǵan.

Senesiz be, 24 jyl buryn bul jer jazyq topyraq qana edi. Erli-zaıyptylar 10 sotyq aýlaǵa ár kóshetti óz qolymen ekken. Búginde sol kishkentaı kóshetterdiń bári ósip, jaıqalǵan baqqa aınalǵan.

Aýlaǵa kirgennen-aq aspanmen talasqan shyrsha, qaraǵaı men qaıyń kózge túsedi. Olardyń arasynan boı túzegen jemis aǵashtary da bar. Qaz-qatar ósken qyzyl-jasyl jemister butaqtaryna salmaq salyp, pisip tur.

Baqtaǵy ónimniń bári kádege jaraıdy. Tosap, shyryn, tuzdyq sekildi túrli ónim daıyndalyp, 365 quty qysqa saqtaýǵa jabylǵan.

Elordadaǵy erekshe baq: Astanada júzim men jemis-jıdek ósirgen otbasy

Baq ishindegi kózge birden túsetini — qabyrǵalarǵa órmeleı ósip, aınalany kómkerip turǵan qap-qara júzim. Ádette qyrkúıektiń sońyna qaraı pisetin jemis bıyl jazdyń ystyǵyna baılanysty erterek jetilip, monshaqtaı tizilip tur.

Bul — sharapqa arnalǵan Izabella surpy eken. Boztaı atanyń aıtýynsha, júzimniń kútimi qıyn emes. Eń bastysy — sýyqqa tózimdi.

- Júzim jer de, aýa raıyn da tańdamaıdy, ósirýge qolaıly. Kúndelikti úzip jep otyramyz, tátti. Artyq qalǵanynan sharap jasaımyn. Qantpen aralastyryp, 70 kúnge qaldyramyn, daıyn ónim shyǵady. Japyraǵynan dolma jasaýǵa bolady. Al kóshetterin júzim ósirgisi keletin adamdarǵa beremin. Aýlada bıik turǵan qabyrǵalardyń bárine órmelep ósip tur, - deıdi Bıbijamal Jakýpova.

Júzimnen ári ótseńiz, bir emes, tórt túp alhory ósip tur. Onyń eki túri bar: biri súıekti, ekinshisi usaqtaý. Dámin tatyp kórdik, táp-tátti eken. Bıbijamal apa, bul jemisten tosap ta pen nársý da daıyndaıdy.

Jerge tóselip ósken qulpynaıdan bastap, ary qaraı tańqýraı, qara qaraqat pen tushala kózge túsedi. Baqshadan jıdektiń túr-túrin kezdestirýge bolady. Osynyń bárin qalaı jınap, qalaı úlgerip júr degen oı keledi. Pisken ónimdi jınap, odan tosap pen nársý daıyndaý, qalǵanyn jýyp, qysqa qatyryp qoıýdyń ózi az eńbek emes.

-  Qaraqattyń eki túri bar. Qulpynaıdyń da «Vıktorııa» degen surpyn ósiremiz. Shıe de bıyl molynan shyqty. Jıdekterdiń bárinen túrli ónim daıyndaımyn. Barlyǵyn qosyp, assortı shyryn da jasaımyn. Óte dámdi bolady. Bárin ózimiz ekkenbiz, jyl saıyn mol ónim beredi. Artyp qalǵanyn tońazytqyshqa salyp, qysta paıdalanamyz. Naǵyz dárýmen ǵoı, - deıdi ol.

Shaǵyn aýladan mol ónim: otbasy 500 kelige deıin qııar jınaıdy

Bul — baqshanyń basynda ǵana ósip turǵan jemis-jıdekter. Kókónistiń túri budan da kóp. Aýlada qııardyń eki, qyzanaqtyń alty surpy ónim berip tur. Biri sary, biri qyzǵylt sary — san alýan tústi qyzanaqtyń árqaısysy ózinshe kóz tartady. Elge shetelden jetkiziletin cherrı qyzanaqtaryn da bul otbasy óz aýlasynda ósiredi.

Boztaı Botaevtyń aıtýynsha, maýsym kezinde bir baqtan shamamen 500 keli qııar jáne 100 kelige jýyq qyzanaq ónimin alady. Otbasy kókenistiń bir bóligin kúndelikti tutynýǵa jáne qysqa tuzdaýǵa qaldyryp, qalǵanyn satady eken.

- Qazir qııardyń eki túrin egip júrmin: «Kýraj» jáne «Avella» degen suryptary. Qııardy úsh kúnde bir jınap otyramyz. Satyp alǵysy keletin adamdarǵa kelisin 200 teńgeden beremiz, - deıdi Boztaı Botaev.

Qııar japyraqtary jan-jaqqa jaıylyp, jerdi taryltpas úshin zeınetkerler ár túbine tireý qoıyp, tiginen ósirgen. Aıtýynsha, bul tásil qııardyń tezirek pisýine de ári jınaýǵa da yńǵaıly.

-  Jerge jaıylyp ósken kezde kúnniń kózi de az túsedi. Sondyqtan osylaı tiginen ósirgen durys. Qyzanaqtyń sabaǵyna aýyrlyq túspes úshin oǵan da tireý qoıamyn. Qyzanaqty sarǵaıa bastaǵanda jınap alyp, úıde qyzartyp alamyz. Bárin qarap, kóńil bólip otyrý kerek. Áıtpese ónim jaqsy bolmaıdy. Olda úlken jumys, - deıdi ol.

Zeınetkerlerdiń aıtýynsha, kókónis ósirýde kútimge erekshe mán berý kerek. Aqpan aıy aıaqtala salysymen jylyjaıda qııar men qyzanaqtyń tuqymyn egýdi bastaıdy. Al mamyr aıynda kóshetterdi jerge otyrǵyzady. Osylaısha ónimdi erterek alýǵa múmkindik bar.

Buǵan qosa, kókónisti bir mezette emes, kezeń-kezeńimen egedi. Alǵashqy kóshetter ónim bere bastaǵan tusta, kelesi tuqymdardan shyqqan ósimdikter de jemis salýǵa daıyn bolady. Osy tásildiń arqasynda baqtan jaz boıy úzdiksiz ónim jınaýǵa bolady.

- Alǵashqy qııardy mamyrdyń aıaǵynda otyrǵyzamyz. Bir aı ótken soń taǵy da qııardyń tuqymyn egemiz. Óıtkeni alǵashqy ekken qııarlar qartaıyp, ónimdiligi tómendeı bastaǵanda, keıingi ekkenderi ósip, ónim bere bastaıdy. Qazir keshirek ekken qııarlarymyz endi ǵana gúldep jatyr. Qyrkúıektiń basynda sál úsik túsýi múmkin. Ondaı kezde ústin plenkamen jaýyp qoıamyz. Túnde jabamyz, al tańerteń kún jylynǵanda qaıta ashamyz, - deıdi ol.

Munan bólek, baqshada bolgar buryshy, tátti jáne aşy burysh, sarymsaq, qyzylsha men baıaldy da ósedi. Ata-áje kók shópten jalbyz, askók pen kók jýa egip qoıǵan. Aýladaǵy baqtyń ózi otbasyǵa qajetti kókónis pen jemistiń kóbin berip otyr. Sondyqtan olarǵa dúkennen ónim izdep barýdyń da qajeti joq.

Qaıyń shyryny men qaraǵaı búrshigi – tabıǵı em

Erli-zaıyptylar 24 jyl buryn ekken qaıyń, qaraǵaı men shyrshanyń boıy búginde úıden de bıik. Olar tek aýlaǵa sán berip qana qoımaı, túrli ónim alýǵa da jaraıdy.

Bul úıde tosap, tuzdyq, nársý, tipti sharaptan bólek, emdik maqsatta túrli qospalar da daıyndalady eken. Máselen, Bıbijamal apa qaraǵaıdyń búrshikterin jınap, qant qosyp, qutyǵa jabady. Biraz ýaqyttan keıin búrshikterden shyryn bólinip shyǵady. Ony sýyq tıgende, jótelgende ishedi. Bıbijamal apanyń aıtýynsha, mundaı tabıǵı qospanyń paıdasy antıbıotıkten kem emes.

- Biraz ýaqyttan keıin qaraǵaıdyń óz shyryny bólinip shyǵady. Ony qysta jótelgende, ásirese bronhıt kezinde paıdalanamyz. Biz úshin bul — tabıǵı emniń bir túri. Balalarym men nemerelerim aýyrǵanda osyny ishedi. Ózimiz de qoldanamyz. Hımııalyq dári-dármekke qaraǵanda, tabıǵı bolǵany jaqsy dep oılaımyn, - deıdi ol.

Al qaıyńnan shyryn alyp, tabıǵı sýsyn retinde tutynady. Onyń paıdasy da bir bólek. Sebebi quramy tabıǵı mıneraldar men organıkalyq qosylystarǵa baı.

- Óte dámdi, tátti, eń bastysy — shıpaly. Qaıyńnan shyryn alý úshin aǵashtyń belgili bir jerine kishkentaı ǵana oıyq jasap, sol jerden shyryn aǵyzamyz. Osy qaıyńdy kezinde kishkentaı kóshet etip otyrǵyzǵanbyz. Mine, sodan beri 20 jyldaı ýaqyt ótip, osyndaı úlken aǵash bolyp ósti, - deıdi apa.

Bir túpten 10 túrli suryp ósetin alma aǵashy

Baqshadaǵy jemis aǵashtarynyń ishinde eń kóbi — alma aǵashy. Ata men apa almanyń segiz túrin ekken. Olardyń aıtýynsha, maýsym kezinde jarty tonnaǵa deıin ónim jınaýǵa bolady. Pisken almany ysyrap etpeı, árqaısysyn óz qajetine jaratýǵa tyrysady. Shyryn men tosap daıyndap, artylyp qalǵanyn keptirip qoıady.

- Bıyl alma ónimdi mol beretin jyl, byltyr aǵashtar demaldy. Eń dámdisi — «Ýralka». Qys túskenshe pisetin qysqy sorty da bar. Almadan tabıǵı shyryn jasap, qutyǵa jaýyp qoıamyz. Túrli surpynan tosap daıyndaımyz. Al jerge túsip, búlinip bara jatqan almalardy tazalap, keptirip qoıamyz. Qysta odan balǵyn nársý jasaýǵa óte jaqsy, - deıdi ol.

Baqtaǵy erekshe aǵashtyń biri — bir túbinde almanyń on túri ósip turǵan alma aǵashy. Bir qaraǵanda, mundaıǵa sený qıyn. Alaıda Boztaı atanyń aıtýynsha, bul — birneshe suryptyń butaǵyn bir aǵashqa telý arqyly alynǵan nátıje. Ol keıbir aǵashtardyń butaqtaryn bir-birine jalǵap, býdandastyryp ósiredi eken. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin beınematerıalda kórsettik.

Qyzyq derek. Amerıkada baý-baqsha eksperımentatory dál osyndaı tásilmen bir túpten 40 túrli jemis alǵan.

Almurt aǵashy da bar. Alaıda bıyl ónim bermegen. Bıbijamal Jakýpova aıtýynsha, aǵash bir jyl ónim berse, kelesi jyly tynyǵady. Al jemis aǵashtaryn túrli aýrýdan qorǵaý úshin olarǵa «prıvıvka» jasaıdy.

- Alma aǵashyna kishkentaıynan bastap prıvıvka jasaý kerek. Sonda jaqsy suryp shyǵyp, sapaly, tátti alma beredi. Almaǵa da turaqty kútim qajet. Ýaqytynda prıvıvka jasalmasa, aǵash jabaıylanyp, jemisi burynǵydaı tátti bolmaı qalady, - deıdi Bıbijamal Jakýpova.

Baqsha — zeınetkerlerge ári ermek, ári tabys kózi

Boztaı Botaev pen jubaıy Bıbijamal Jaqypovanyń tórt balasy men nemereleri, shóbeleleri bar. Baqtan jınalǵan ónimniń alǵashqy otbasy múshelerine úlestiriledi. Qysqa saqtaýǵa qajettisin daıyndap alǵan soń, artylǵan ónimdi satady.

Kórshileri men qala turǵyndary jemis-jıdek pen kókónisti ǵana emes, kóshetterdi de alady. Buǵan deıin aıtqanymyzdaı, qyzanaq pen qııardyń kelisi 200 teńgeden satylady. Al jemis-jıdektiń baǵasy túrine qaraı ártúrli. Bos ýaqytynda zeınetkerler úshin bul — ári ermek, ári qosymsha tabys kózi.

- Ózimiz kóshet te ósirip, satamyz. Keıde adamdar úıde daıyndaǵan tuzdyq pen tosapty surap keledi. Balǵyn kókónisterdi de alyp jatady. Osylaısha kúndelikti shyǵynymyzǵa jáne baý-baqshaǵa qajetti zattarǵa az da bolsa qarjy tabamyz, - deıdi Boztaı Botaev.

Dúken sórelerindegi ónimge qaraǵanda, turǵyndar baqshada ósirilgen tabıǵı ónimdi tutynýdy qup kóredi. Boztaı ata men Bıbijamal apanyń otbasysy da jyl on eki aı baqtan jınalǵan kókónis pen jemis-jıdekti jeıdi.

- Dúkendegi qııar bir aı, keıde odan da uzaq saqtalady. Al ózimiz ósirgen qııar bir aptadan keıin shirı bastaıdy. Óıtkeni ol — tabıǵı ónim, uzaq saqtalýy úshin arnaıy óńdelmeıdi. Sútten de soǵan uqsas mysal keltirýge bolady. Jańa saýylǵan sútti tańerteń alsańyz, keshke qaraı ashyp, irip ketýi múmkin. Al dúkendegi sút bir aıǵa deıin saqtalady. Sondyqtan tutynatyn ónimniń qalaı óndirilip, qalaı óńdelgenine mán bergen durys, - dep oıyn atty Boztaı Botaev.

Baqshadaǵy beınet

Seksenge kelgen shaqta baý-baqsha baptaý ońaı emes. Biraq Boztaı ata men Bıbijamal apa kún saıyn tańǵy saǵat 6-dan keshke deıin aýlada júrip, ár túpke kútim jasaıdy. Shóbin julyp, ónimin jınap, aýyrǵan aǵashtaryn emdeıdi. Keshkisin sýarady. Sýdy da aldyn ala jylytyp, arnaıy daıyndap qoıady.

- Alma, shıe, alhory sııaqty aǵashtardy aptasyna bir ret sýaramyz. Al qalǵanynyń bárin kúnde keshke sý quıamyz. Kún saıyn bóshkege sý toltyryp, kúndiz jylytyp qoıamyz. Muzdaı sýmen sýarýǵa bolmaıdy. Jańbyrly kúnderi sý aǵar arqyly jańbyr sýyn jınap alamyz. Ony kelesi kúni baqshany sýarýǵa paıdalanamyz, - deıdi ol.

Baptaýdan bólek, jınalǵan ónimdi ysyrap etpeı jaratý kerek. Zeınetkerler jemis-jıdek búlinip ketpes úshin, ony der kezinde óńdep, tosap pen nársý daıyndaıdy. Al kókónisterdi tuzdap, qutyǵa jaýyp úlgiredi. Munyń bári ýaqyt pen kúshti talap etedi.

- Kún saıyn keshke quty jabamyn. Tosaptyń da, salattyń da túr-túrin daıyndaımyz. Ár qutynyń syrtyna qaı kúni japqanymyzdy belgilep qoıamyn. Ýaqyty kelgen saıyn jertólege túsip, qarap otyramyn. Keıbiri tumandanyp ketse, qaıta jabamyz. Jasaı berseń, jumys kóp. Biraq qysta sonyń qyzyǵyn kóremiz. Qazir jertólede 365 jabylǵan quty bar, - dedi ol.

Baqshany kúnde 10-15 ret aınalyp shyǵamyn - baǵban

Gúldiń túri de jeterlik. Munda pıon, qyzǵaldaq, merýertgúl, qamysgúl, narǵyzgúl men raýshan da ósedi. Árqaısysy baqqa kórik berip, aınalaǵa hosh ıis taratyp tur.

Bul — zeınetkerlerdiń talaı jyldyq eńbeginiń nátıjesi. Al alda jalda bul saıajaıda buzylatyn bolsa, olar jer úı alyp, osy kásibin jalǵastyrýǵa nıetti.

- Eger saıajaıymyz buzylatyn bolsa, árıne, qımaımyz. Keıbir kóshetterdi qazyp alyp, jańa úıimizge apararmyz. Kórshilerimizdiń birazy kóship ketti, bizge de sol kún keletin shyǵar. Biraq menińshe, zeınetkerler úshin jer úı durys. Memleket tarapynan ár otbasyǵa osyndaı jer berilse, ıgi kómek bolady. Ár januıa ony ıgerip, kádege jaratar edi, - deıdi Boztaı Botaev.

Boztaı Botaevtyń aıtýynsha, bıik úıde páterge syımaı, saıabaq aralap júrgennen góri, jer úıde óz isińmen aınalysqan áldeqaıda jaqsy.

- Bıik qabatty úılerde menimen jasty kisiler saıabaqqa baryp, júgirip júredi. Al men óz baqshamnyń ishinde júremin. Aramshóp julyp, kúndelikti sharýamen aınalysamyn. Baqshany kúnde 10-15 ret aınalyp shyǵamyn, bul men úshin fızıkalyq jattyǵý. Taza aýada júrip, nemerelerimdi eńbekke de baýlımyn. Onyń ústine, baqsha — tabys kózi. Sondyqtan bıik úıden góri, jer úıde turǵandy jaqsy kóremin, - deıdi ol.

Zeınetkerdiń qalaýy — «qolymnan keledi, isteımin» degen janǵa az da bolsa tegin jer berilse deıdi. Árıne, mundaı múmkindik eńbek etýge nıetti jandardyń qataryn arttyryp, ár otbasyǵa qosymsha tabys ákeler edi.