5 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

5 tamyz, JEKSENBІ

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq baǵdarsham kúni. 1914 jyly bolǵan oqıǵaǵa baılanysty 5 tamyz kúni atap ótiledi. Osy kúni Amerkıanyń Klıvlend qalasynda zamanaýı qurylǵylardyń alǵashqy úlgileri paıda boldy. Onyń qyzyl jáne jasyl shamdary boldy, al tústerin aýystyrǵan kezde dybys sıgnalyn shyǵaryp turdy.

Ne degenmen, eń alǵashqy baǵdarshamdy brıtandyq Djeı Naıt 19-ǵasyrda-aq oılap tapqan bolatyn. Bul apparat 1868 jyly London parlamenti ǵımaratynyń aldyna ornatyldy. Úsh jyldan keıin baǵdarsham ózdiginen jarylyp, polıtseıdi jaraqattady. Budan keıin baǵdarsham 50 jylǵa umytyldy. Tek 1910 jyly eki túsi bar alǵashqy avtomatty baǵdarsham qurylǵysy  patentteldi.

Qazirgi qoldanystaǵy úsh tústi baǵdarshamdardy alǵash ret 1920 jyly Detroıt pen Nıý-Iork qalalarynyń turǵyndary kórdi. Ýaqyt óte kele qurylǵylar Amerıka men Eýropanyń túrli qalalarynda keń qoldanyla bastady.

Ýkraınada Qarýly jáne Áýe kúshteriniń kúni. Ýkraına Prezıdentiniń Jarlyǵyna sáıkes jyl saıyn tamyzdyń birinshi jeksenbisinde atap ótiledi.

Kólik jáne baılanys qyzmetkerleri kúni. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2003 jylǵy 15 qarashadaǵy Jarlyǵyna sáıkes jyl saıyn tamyzdyń birinshi jeksenbisinde atap ótiledi.

Reseıde temirjolshylar kúni.

Bul kásibı mereke Reseıde 1896 jyly bekitilgen. Temir joldyń qurylysyn bastaǵan ımperator І Nıkolaıdyń týǵan kúnine oraılastyrǵan. Onyń basqaryp turǵan kezinde birinshi Patshalar aýylyna deıingi serýendeıtin temir joly, Sankt-Peterbordan Máskeýge deıingi alǵashqy búkilreseılik magıstrali salyndy. Temirjolshylar kúni 1917 jylǵa deıin 25 maýsymda atap ótiletin. 1917 jylǵy Qazan kóterilisinen keıin, mereke jıyrma jylǵa umytylyp ketti. Temirjolshylar kúnin toılaý dástúri tek 1936 jyly KSRO-da qaıtadan jańǵyrtyldy. Úkimettiń 1936 jylǵy 28 shildedegi Qaýlysymen temir jolshylardyń kásibı merekesi 30 shildege bekitildi. Keıinirek merekeni atap ótý kúnin tamyzdyń birinshi jeksenbisine aýystyrdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

294 jyl buryn (1718) búginde úlken qalaǵa aınalǵan Semeı áskerı bekinisiniń irgesi qalandy. Qazir qalada jaqsy saqtalyp qalǵan biregeı jáne tarıhı eskertkishter barshylyq. XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyrdyń bas kezderinde salynǵan ǵımarattar men nysandardyń qundylyqtary erekshe. Olardyń kóbisi áli jumys istep tur. Onyń ishinde bir jáne eki munaraly meshitti, búginde oqý mekemeleri ornalasqan erler men qyzdar gımnazııalaryn, muǵalimder semınarııasyn ataýǵa bolady. Al kópes Sahnonyń burynǵy qonaqúıinde - búginde «Bınar» qonaqúıi, al gýbernator úıinde - tarıhı-ólketaný murajaıynyń zaldary ornalasqan.

15 jyl buryn (1997) Qazaqstannyń Beıjińdegi elshiliginde Elbasy N.Nazarbaevtyń qytaı tilinde jaryq kórgen «Ǵasyrlar toǵysynda» kitabynyń tusaýkeser rásimi ótkizildi.

13 jyl buryn (1999) Qazaqstan, ekvador, Irlandııa, Malaızııa men Týnıs jappaı qarýsyzdaný jónindegi Birikken Ulttar Uıymy konferentsııasynyń quramyna kirdi.

88 jyl buryn (1924) Túrik úkimeti kóp áıel alýshylyqqa tyıym saldy.

48 jyl buryn (1964) Amerıka avıatsııasy Vetnam Demokratııalyq Respýblıkasyn bombalaı bastady.

7 jyl buryn (2005) Oralǵa «Tatarstan-Qazaqstan» beıbitshilik jáne dostyq avtokerýeni keldi. Avtokerýen Qazan qalasynyń 1000-jyldyǵyna jáne Naberejnyı Chelnov qalasynyń 75-jyldyǵyna, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 10-jyldyqtaryna arnalǵan.

Kerýen quramyna 30 adam kirdi, onyń 20-y múgedek-sportshylar. Uıymdastyrýshysy - «Edil-Jaıyq» qaıyrymdylyq qory.

Avtokerýenge qatysýshylar Oral qalasynyń kóz tartarlyq jerlerimen tanysyp, shahmattan jáne doıbydan joldastyq kezdesýler, Dostyq úıinde ulttyq mádenıet ortalyqtarynyń ókilderi qatysqan kezdesýler ótkizildi.

5 jyl buryn (2007) Almatyda qazaq tilinde álem ertegileri engizilgen alǵashqy CD-diń tusaý keser rásimi ótti.

Barlyq materıaldardy Qazaq radıosynyń redaktsııasy tapsyrǵan. Bul úntaspanyń bir ereksheligi, barlyq materıaldar qazaq tiline aýdarylǵan. Ertegiler memlekettik tildi úırengisi kelgen adamdarǵa arnalǵan baǵaly oqý quraly bolyp tabylady. Jalpy 6 úntaspa shyǵarylǵan, ár qaısysynyń uzaqtyǵy - 100 mınót. Ár CD-ǵa 10-12 ertegi engen, sonyń ishinde «Mysyq pen qoıan», «Arystan men túlki», «Aqyldy adam» jáne t.b. ertegiler bar.

4 jyl buryn (2008) Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Esil» aýdany quryldy.

Ol Astana qalasynyń ońtústik-batys bóliginde ornalasqan, Elordanyń «Almaty», «Saryarqa» jáne Aqmola oblysynyń Tselınograd aýdandarymen shektesedi. Jalpy aýdany - 31,2 myń gektar jerdi quraıdy, turǵyndary - 180 myń adam. Aýdanǵa kiretin turǵyn alabtary - Prıgorodnyı, Ilınka, Shubar, Telman, Qaraótkel, Zarechnyı.

Aýdanda 137 saýda mekemeleri jumys isteıdi jáne «Kerýen», «Mega», «Sary-Arqa» sııaqty iri saýda ortalyqtary bar.

16 jyl buryn (1996) Reseı Federatsııasynyń prezıdenti Borıs Eltsın «Prezıdenttik bıliktiń resmı sımvoldary jáne Reseı Federatsııasynyń jańadan taǵaıyndalǵan qyzmetine kirisý kezinde olardy qoldaný týraly» Jarlyqqa qol qoıdy.

429 jyl buryn (1583) aǵylshyn teńiz saıahatshysy H.Djılbert Nıýfaýndlend aralyn Brıtanııanyń menshigi dep jarııalap, onda alǵashqy halyqty qonystandyrdy (Soltústik Amerıkadaǵy alǵashqy aǵylshyn kolonııasy).

223 jyl buryn (1789) Frantsııada krepostnoılyq quqyq alynyp tastaldy.

154 jyl buryn (1858) tuńǵysh transatlantıkalyq telegraf ashyldy. Patshaıym Vıktorııa men AQSh prezıdenti Djeımsom Bıýkenen bir-birimen sálemdememen almasty.

151 jyl buryn (1861) AQSh áskerinde denege jaraqat sala otyryp jazalaýǵa tyıym salyndy. 

128 jyl buryn (1884) Nıý-Iorktyń Bedloý aralynda «Bostandyq» statýıasynyń alǵashqy irgetasy qalandy.

122 jyl buryn (1890) Brıtanııa Madagaskardy Frantsııanyń menshigi dep sanaýǵa kelisti.

96 jyl buryn (1916) Amerıkanyń saǵyzdary alǵash ret Frantsııanyń naryǵyna tústi.

72 jyl buryn (1940) Latvııa  KSRO-nyń quramyna qabyldandy.

11 jyl buryn (2001) Amerıkanyń saıahatshysy Stıv Fossett áýe sharymen dúnıejúzilik saıahatqa altynshy ret attandy.

ESІMDER

90 jyl buryn (1922) avıatsııa general-maıory, Keńester Odaǵynyń Batyry BIGELDINOV Talǵat Jaqypbekuly dúnıege keldi.

Aqmola oblysy Maıbalyq aýylynda týǵan. Saratov jáne Orynbor áskerı avıatsııalyq ýchılışesin bitirgen.

Balalyq jáne jastyq shaqtaryn Bishkekte ótkizdi. 16 jasynda aeroklýbqa oqýǵa tústi. 1943 jyldyń qańtarynda Bıgeldınov Kalının maıdanyna keldi jáne alǵashqy shaıqastarda-aq jeńimpaz boldy.

1944 jyldyń 26 qazanynda oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Bul ýaqytqa deıin ol 200 áskerı ushýlar jasady. T.Bıgeldınov Berlın úshin shaıqasqa da qatysty.

1945 jyldyń 27 maýsymynda oǵan ekinshi márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. ol Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn eki ret ıelengen 65 áskerı ushqyshtyń biri boldy.

Bıgeldınov Otan soǵysyndaǵy óziniń áskerı jolyn qurmetpen aıaqtap, 1945 jyldyń 24 maýsymynda Jeńis sherýine qatysty.

1950 jyly Bıgeldınov Áskerı-áýe akademııasyn aıaqtady jáne 1956 jyldarǵa deıin KSRO Qorǵanys Kúshteriniń qatarynda komandır orynbasary jáne avıatsııalyq polk shtaby basshysy qyzmetterinde jumys istedi.

1956 jyly avıatsııanyń general-maıory Bıgeldınov zapasqa ketti.

1957-1970 jyldar aralyǵynda - Azamattyq avıatsııanyń qazaq terrıtorıaldyq basqarmasynyń aǵa ınspektory jáne bastyqtyń orynbasary. 1968 jyly Bıgeldınov Máskeý ınjenerlik-qurylys ınstıtýtyn syrttaı bitirip, uzaq ýaqyt boıy QazKSR memlekettik qurylymy júıesinde basshylyq qyzmetterde jumys istedi.

T.Bıgeldnınov sondaı-aq Lenın ordenimen, eki ret Qyzyl Tý ordenimen, Otan soǵysynyń ІІ jáne ІІІ dárejeli ordenderimen, Qyzyl Juldyz, Aleksandr Nevskıı, ІІІ dárejeli Dańq, jáne ózge de otandyq jáne sheteldik ordendermen jáne medaldarmen marapattalǵan.

59 jyl buryn (1953) akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi LEBAEVA Jibek Rahymberdiqyzy dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda týǵan. Almaty memlekettik konservatorııasyn bitirgen. 1975 jyldan Taldyqorǵan (qazirgi Almaty oblysy) drama teatrynda qyzmet istegen. Qazir Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar jáne jastar teatrynyń aktrısasy. Osy teatr sahnasynda Aqtoqty, Ulpan (Ǵ.Músirepov «Aqan seri - Aqtoqty», «Ulpan»), Qaragóz (M.Áýezov «Qaragóz»), Elena Andreevna (A.Chehov «Dıadıa Vanıa»), Katerına (Ý.Shekspır «Asaýǵa tusaý»), Gúldarıǵa (D.Isabekov «Altyn besik») rólderin oınaǵan.

88 jyl buryn (1924) jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Uly Otan soǵysynyń ardageri TÁNEKEEV Sáıdálim Nysanbaıuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1947-1949 jyldary - Almaty oblysy Uıǵyr aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, bólim bastyǵy. 1952-1959 jyldary - Almaty oblysy Jambyl aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, Іle aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Uıǵyr aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy, Panfılov aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy. 1960-1978 jyldary Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy, ekinshi hatshysy, Respýblıkalyq baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstan tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. 1963-1986 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan. 1988 jyldan Qazaqstan múgedekter qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetin atqarady.

Eki ret І dárejeli «Uly Otan soǵysy», ІІ dárejeli «Uly Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz», tórt ret «Eńbek Qyzyl Tý», eki ret «Qurmet belgisi» ordenderimen, Mońǵolııanyń «Qurmet» ordenimen, tórt ret Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, Halyqaralyq kooperatıv alıansiniń «Qurmet belgisi» gramotasymen, birneshe medalmen marapattalǵan.

73 jyl buryn (1939) kúıshi-kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri JELDІBAEV Ábdimomyn dúnıege keldi.

Jambyl oblysynda týǵan. Jambyl mádenı aǵartý ýchılışesin, Almaty konservatorııasyn bitirgen. 1964 jyldan Shý aýdandyq mádenıet bóliminiń meńgerýshisi boldy. 30 jyldan astam ýaqty «Shý erkesi» halyq aspaptar ansambline jetekshilik etti.

Kompozıtordyń «Arman qus», «Abaı armany», «Jambyl tolǵaýy», «Turan eli» sııaqty 70-ten astam kúıi men áni bar. Onyń «Erke sylqym» kúıi halyqqa keńinen taralǵan.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

63 jyl buryn (1949) sýretshi, Qazaqstan sýretshiler odaǵynyń múshesi TALQAMBAEV Baqtybek Omaruly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Máskeý sáýlet ınstıtýtynyń sáýlet fakýltetin, KSRO Sýretshiler odaǵy janyndaǵy E.A.Rozemblıýmniń dızaın ortalyq oqý-ádistemelik stýdııasyn bitirgen. Qylqalam sheberi uzaq jyl boıy qoldanbaly ónerdiń san túrli salasynda jemisti eńbek etip keledi. Ol qazaq úıge qajetti esikter, kebejeler, ydys-aıaqtardy aǵashtan oıdy. Sáýletshi retinde Shymkent qalasyndaǵy birqatar ǵımarattardyń jobasyn jasady. Onyń kóptegen óner týyndylary Japonııa, AQSh, Frantsııa, Bolgarııa, Norvegııa jáne TMD elderiniń jeke kollektsıonerleriniń qorynda saqtaýly.

77 jyl buryn (1935) Daǵystan mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy, Qazaq KSR eńbek sińirgen ustazy, Halyqaralyq Aqparattandyrý Akademııasynyń akademıgi, Qazaq KSR halyqtyq bilim berý isiniń úzdigi, KSRO aǵartý isiniń úzdigi, Qazaqstan halqy Assambleıasy keńesiniń múshesi, Qurmetti temirjolshy ÝVAISOV Mýsannıp Zııatdınýly dúnıege keldi. Daǵystan Respýblıkasynda týǵan. Aqtóbe pedagogıkalyq ýchılışesin, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen.

1957 jyldan Almaty qalasy mektepterinde bastaýysh synyptar men matematıka pániniń muǵalimi bolǵan. 1964-1974 jyldary - №77 orta mektebi dırektorynyń orynbasary, №17 orta mekteptiń dırektory. 1974-1983 jyldary - Almaty qalasy Lenın aýdandyq (qazirgi Jetisý) halyqtyq bilim berý bóliminiń bastyǵy. 1983-1989 jyldary - Almaty temir jol oqý oryndary bóliminiń bastyǵy. 1989-1991 jyldary - Almaty qalasy halyqtyq bilim berý basqarmasynyń bastyǵy. 1991-1996 jyldary Almaty temir jol oqý oryndary bóliminiń bastyǵy qyzmetterin atqarǵan. 1996 jyly zeınetkerlikke shyǵyp, sol jyldan Daǵystan mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy men «Tsentr» PIK basqarma tóraǵalary qyzmetin atqarady.

«Qurmet Belgisi», «Dostyq» ordenderimen, «Eńbek ardageri», «Za doblestnyı trýd», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan temir jolyna 100 jyl» medaldarymen marapattalǵan.

71 jyl buryn (1941) «Tlep» qaıyrymdylyq qorynyń prezıdenti, 2005, 2006 jáne 2008 jyldarǵy «Altyn Adam» ataǵynyń ıegeri, «Júzjyldyqtyń metsenaty» (Máskeý, 2007) YSQAQOV Sapar dúnıege keldi.

S.Ysqaqov mamandyǵy boıynsha qurylysshy. Óziniń eńbek jolyn Arqalyqta sheber qyzmetinen bastady. 1991 jyly kásipkerlikpen aınalysa bastady.

Qazaqstandaǵy muqtaj jandarǵa qaıyrymdylyq kórsetýshi birden-bir metsenat.

55 jyl buryn (1957) Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń múshesi GORıAINOV Aleksandr Vıktorovıch dúnıege keldi.

Reseı Federatsııasy, Nıjegorod oblysy, Arzamas qalasynda dúnıege kelgen. 1978 jyly Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn ekonomıst mamandyǵy boıynsha bitirdi.Eńbek jolyn 1978 jyly «Sredazenergostroımehanızatsııa» basqarmasynda ekonomıst bolyp bastady.Almaty qalasynyń Sovet aýdandyq qarjy bóliminde halyq sharýashylyǵyn qarjylandyrý jónindegi aǵa ekonomıst; Qarjy mınıstrligine qarasty Baqylaý-tekserý basqarmasynyń Kókshetaý oblysy boıynsha aǵa baqylaýshy-tekserýshisi; QazSSR Qarjy mınıstrligi Baqylaý-tekserý basqarmasynyń aǵa baqylaýshy-tekserýshisi, sonan keıin bas baqylaýshy-tekserýshisi; Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Memlekettik qarjylyq baqylaý komıtetiniń basqarma bastyǵy; QR Memlekettik qarjylyq baqylaý komıtetiniń basqarma bastyǵy bolyp jumys istedi. QR Qarjy mınıstrligi janyndaǵy Qarjy-valıýta baqylaý komıteti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary; QR Qarjy mınıstrliginiń Qarjylyq baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary; QR Qarjy mınıstrligi Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetiniń baqylaý-tekserý basqarmasynyń bastyǵy; QR Qarjy mınıstrliginiń Qarjylyq baqylaý komıteti Basqarmasynyń bastyǵy; «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» aktsıonerlik qoǵamynyń Іshki aýdıt basqarmasynyń bastyǵy qyzmetterin atqardy.Esep komıtetinde Taldaý, uıymdastyrý jáne kadr jumysy basqarmasynyń bastyǵy; Baqylaý is-sharalary departamentiniń dırektory; Apparat basshysynyń orynbasary sııaqty laýazymdarda boldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń 2006 jylǵy 8 maýsymdaǵy qaýlysymen Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń múshesi bolyp taǵaıyndaldy.

«Eren eńbegi úshin» (2008) medalimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna 10 jyl» (2005), «Astananyń 10 jyldyǵy» (2008) mereıtoılyq medaldarymen marapattaldy.

55 jyl buryn (1957) QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi ARONOVA Irına Petrovna dúnıege keldi.
1957 jyly Kalınıngrad oblysy Svetlyı qalasynda týǵan. ál-Farabı atyndaǵy Shymkent pedagogıkalyq mádenıet ınstıtýtyn, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1977-1984 jyldary - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdandyq mádenıet úıiniń metodısi boldy.
1984-1985 jyldary - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdandyq mádenıet bóliminiń ınspektory. 1985-1987 jyldary - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdandyq jergilikti radıouıymdastyrýshysy.
1987-1992 jyldary - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdandyq atqarý komıteti mádenıet komıtetiniń tóraıymy.
1992-1992 jyly - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdandyq mádenıet bóliminiń meńgerýshisi. 1992-1995 jyldary - Qostanaı oblysy Naýryzym aýdany ákiminiń orynbasary. 1995-1998 jyldary - Qostanaı óńirlik kúnkórisi tómen azamattardy qoldaý qorynyń atqarýshy bastyǵy. 1998-2007 jyldary - «Nur Otan» HDP-nyń Qostanaı oblystyq fılıalynyń birinshi orynbasary.

2012 jylǵy qańtardan bastap besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasynyń múshesi, partııalyq tizim boıynsha saılanǵan.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl» (2001j.), «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl» (2006j.), «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýlsizdigine 20 jyl» (2011j.) medaldarymen,  QR Prezıdenti qurmet gramotasymen (2007j.)marapattalǵan.