5 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik muǵalimder kúni(World Teachers' Day)

1994 jyly ıÝNESKO-nyń bastamasymen muǵalimderdiń qoǵamdaǵy ornyna nazar aýdarý maqsatynda bekitildi. Mereke retinde osy kúnniń tańdalý sebebi, 1966 jyly 5 qazanda ıÝNESKO jáne Halyqaralyq eńbek uıymy shaqyrǵan konferentsııada muǵalimderdiń eńbek jaǵdaılaryn anyqtaıtyn birinshi halyqaralyq qujat – «Muǵalim mártebesi týraly» usynym qabyldandy.

Qazaqstanda muǵalimder kúni

2023 jyldan bastap Qazaqstanda muǵalimderdiń kásibı merekesi – Muǵalimder kúni atalyp ótedi. Tıisti qaýlyny Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti qabyldady. Mereke dúnıejúziniń 100-den astam elinde 5 qazanda atalyp ótetin Dúnıejúzilik muǵalimder kúnimen úndesedi.

Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes kúni (AÓSShK)

Azııa qurlyǵynyń memleketterin biriktiretin AÓSShK halyqaralyq forýmynyń maqsaty — aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin Azııa elderi arasyndaǵy qarym-qatynastar men yntymaqtastyqty nyǵaıtý. AÓSShK-niń alǵashqy sammıti 2002 jyly ótti.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1868 jyly Taldyqorǵan qalasynyń irgetasy qalandy. Taldyqorǵan qystaýynyń ornynda Gavrılovskoe aýyly quryldy. Ol birtindep shaǵyn qalaǵa aınaldy. 1920 jyly eldi meken ataýy Taldyqorǵan dep ózgertildi.

Eldi meken 1930 jyldary jáne 1940 jyldardyń basynda aýyl Taldyqorǵan aýdanynyń ortalyǵy boldy, al 1944 jyly tolyqqandy qalaǵa aınaldy. 1967 jylǵa qaraı qala oblys ortalyǵyna aınaldy. 2001 jyldyń 22 qyrkúıeginde Almaty oblysynyń ákimshilik ortalyǵy Almatydan Taldyqorǵanǵa kóshirildi, bul qala damýynyń jańa dáýirin bastap berdi. 2022 jyldyń 8 maýsymynan bastap Taldyqorǵan — Jetisý oblysynyń ákimshilik ortalyǵy.

1930 jyly Almatyda Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty (qazirgi Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti) ashyldy.

Bastapqyda ınstıtýtta eki fakýltet (dándi jáne tehnıkalyq daqyldar), 11 kafedra jáne 131 stýdent, onyń ishinde 42 oqytýshy boldy. Túlekterdiń alǵashqy býyny 1933 jyly bitirip, 78 stýdent (onyń ishinde 20 qazaq) joǵary bilim alyp shyqty. Olardyń 51-i agronom, 27-si jemis-jıdek ósirýshiler boldy.

1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda AÓSShK qurý ıdeıasy alǵash ret aıtyldy.

Bul bastama Azııa qurlyǵynda tıimdi jáne ámbebap qaýipsizdik qurylymyn qalyptastyrýǵa degen umtylystan týdy. Álemniń basqa aımaqtarynda mundaı tetik áli qurylmaǵan edi. Keńestiń alǵashqy otyrysy 1993 jyldyń sáýirinde ótti.

1993 jyly Almatyda qazaq aqyny, jazýshysy jáne aýdarmashysy Jumeken Nájimedenov (1935-1983) turǵan úıge eskertkish taqta ornatyldy.

Jumeken Sabyruly Nájimedenov — Qazaqstan Respýblıkasynyń ánuranynyń mátininiń avtory. Ol «Meniń Qazaqstanym» ániniń sózin 21 jasynda jazǵan. Keıinnen kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov «Meniń Qazaqstanym» ánine mátin jazdy. Jamal Omarova oryndaǵan án óte tanymal bolyp, memlekettik ánuranǵa aınaldy. Jumeken Nájimedenovtiń shyǵarmalary kóptegen tilderge aýdarylyp, jarııalandy. Aqynnyń ózi de A.Voznesenskııdiń, Evgenıı Evtýshenkonyń, N.Hıkmettiń jáne basqalardyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdardy.

2007 jyly Dýshanbede TMD-ǵa múshe memleketterdiń kóshi-qon organdary basshylarynyń keńesi quryldy. Onyń músheleri — Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Ázirbaıjan, Armenııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstannyń kóshi-qon vedomstvolarynyń basshylary. Keńes Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy sheńberindegi salalyq yntymaqtastyq organy bolyp tabylady jáne ózara is-qımyldy úılestirýge jáne kóshi-qon saıasaty máselelerin sheshýge arnalǵan.

2011 jyly Gomelde Qazaq kınosynyń kúnderi ótti. Mádenı kúnder Sergeı Bodrov, Ivan Passer jáne Talǵat Temenovten turatyn rejısserlik úshtiktiń «Kóshpendi» tarıhı dramasymen ashyldy. Sonymen qatar, kórermenderge «Kardıogramma» dramasy men «Mahabbat ıronııasy» romantıkalyq komedııasy sekildi «Qazaqfılm» stýdııasynyń eń úzdik fılmderi kórsetildi.

2012 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmeti quryldy. memlekettik organdar men buqaralyq aqparat quraldarynyń aqparattyq saladaǵy qarym-qatynasyn baılanystyratyn memlekettik aqparattyq-kommýnıkatsııalyq alań. Maqsaty memlekettik bılik organdary men qoǵamnyń ózara is-qımylynyń tıimdi tetigin qurý. Ortalyq kommýnıkatsııalar qyzmeti – bul ashyq saraptamalyq medıa-alań. Bizde kez kelgen mańyzdy azamattyq bastamalar qoldaý tabady. OKQ spıkerleri qatarynda tek memlekettik organdardyń ókilderi ǵana emes, sonymen birge saıası jáne qoǵamdyq birlestikter, sheteldik elshiler, óner qaıratkerleri, zııaly qaýym men jastar da bar.

2013 jyly Kókshetaýda ótken Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııada Abylaı hannyń urpaqtary ózderiniń uly babasynyń bıýstin tabystady. Han urpaqtarynyń ókili konferentsııa uıymdastyrýshylaryna babasynyń esimin Qazaqstan halqy qurmet tutanynyn aıtyp, rızalyshyǵyn bildirdi.

Abylaı han (1711-1781) — búkil qazaqtyń basyn qosqan, Qazaq handyǵynyń hany. Kórkem Ýálı sultannyń uly, Qanisher Abylaıdyń nemeresi jáne Baraq hannyń toǵyzynshy býyn urpaǵy.

2013 jyly Grekııadaǵy Afon taýyndaǵy pravoslavıelik Kýtlýmýsh Preobrajensk monastyrynda saqtalǵan, Isa Másih krestiniń bir bólshegi bar biregeı pravoslavıelik jádiger Astanadaǵy Andreı kafedraldy soboryna jetkizildi.

2015 jyly Aqtóbe oblysy, Áıteke bı aýdanyndaǵy ortaǵasyrlyq «Han Molasy» nekropolinde eń tanymal qazaq bıleýshileriniń birine arnalǵan memorıaldyq keshen saltanatty túrde ashyldy. Qorymda Kishi júzdiń hany jáne jońǵarlarǵa qarsy halyq-azattyq kúresindegi birikken qazaq áskeriniń bas qolbasshysy han Ábilqaıyrdyń súıegi jatyr. Keshen han qabiriniń ústine salynǵan kesene men eskertkish belgiden turady. Belgi — jazyq dalanyń ústinde kóterilgen bıik stılobat, onyń ortasynan barlyq qazaq rýlarynyń tańbalarymen kómkerilgen úsh stela-bannerler kóteriledi. Avtor Bek Ibraevtyń aıtýynsha, bul tujyrymdama jońǵarlarmen bolǵan qanquıly soǵysta barlyq qazaq júzderin birtutas ultqa biriktire alǵan han Ábilqaıyrdyń eńbegin kórsetedi.

2016 jyly bas keıipkerge úıge qaıtý jolynda qıyn synaqtardy eńserýge kómektesetin ana mahabbatynyń kúshi týraly hıkaıaǵa negizdelgen «Anaǵa aparar jol» fılmi «Eýrazııalyq kópir» festıvalinde Bas júldeni jeńip aldy. «Úzdik aktrısa» syılyǵy basty róldi somdaǵan Altynaı Nógerbekke berildi. Festıvalǵa Reseı, Ýkraına, Belarýs, Italııa, Germanııa, Serbııa, Qazaqstan, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Belgııa, Úndistan jáne Armenııa kınorejısserleri qatysty.

2018 jyly vengr antropologtary jasaǵan Keıki batyrdyń bıýsti Amangeldi aýdanyndaǵy Amangeldi Imanov murajaıyna ákelindi. Halyq batyryn anyqtaý jáne qalpyna keltirý jumystaryn Vengrııanyń Býdapesht qalasyndaǵy Jaratylystaný ǵylymdary murajaıynyń mamandary, bas dırektor Zoltan Korshosh bastaǵan mamandar júrgizdi. Bıýstti Almatydan jergilikti bıznesmen Tańatar Ahmetov ákeldi. Ol sondaı-aq murajaıǵa Vengrııa men Reseı mádenıet mınıstrlikterinde saqtalǵan qujattardy da syıǵa tartty.

2019 jyly Almatyda halyq jazýshysy, qoǵam jáne saıası qaıratker, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri jáne Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Sherhan Murtaza turǵan úıge eskertkish taqta ashyldy. Onyń shyǵarmalary kóptegen tilderge aýdarylǵan.

2021 jyly Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan «Soıýz MS-19» basqarylatyn ǵarysh kemesin jáne álemdegi alǵashqy túsirilim tobyn tasymaldaıtyn «Soıýz-2.1a» zymyran tasyǵysh ushyryldy. Bortta reseılik aktrısa ıÝlııa Peresıld, rejısser Klım Shıpenko jáne ǵaryshker Anton Shkaplerov boldy. Túsirilim toby HǴS-ǵa baryp, kásibı akterler ǵaryshta túsirilgen tarıhtaǵy alǵashqy fılm boldy.

2023 jyly tanymal qazaqstandyq mýzykant jáne ánshi Dımash Qudaıbergen tanymal qazaq ániniń «Dýdaraı» erekshe nusqasyn usyndy. Qazaq áýeni djaz-fank stılinde oryndaldy.

2024 jyly Mıhaıl Shaıdorov Denıs Tendi eske alý týrnırinde altyn medal jeńip aldy. Qazaqstan erler mánerlep syrǵanaýdan quramasynyń kóshbasshysy qysqa baǵdarlamada da 95,50 upaı jınap jeke rekord ornatty.

2025 jyly Ońtústik Qazaqstanda jer silkinisi tirkeldi. Zilzala Jambyl oblysynda jáne Shymkent qalasynda tirkeldi. Epıtsentri Almatydan ońtústik-batysqa qaraı 465 km jerde ornalasqan. Jer silkinisiniń energetıkalyq klasy 13,3, al magnıtýdasy 5,9 boldy.