5 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

5 aqpan SÁRSENBІ

Meksıkanyń memlekettik merekesi - Konstıtýtsııa kúni. Meksıka Qurama Shtattary - Soltústik Amerıkanyń ońtústik-batys bóliginde ornalasqan memleket. Soltústiginde AQSh-pen, ońtústik-shyǵysynda Gvatemala jáne Belızben shektesedi. Batysy men ońtústigi Tynyq muhıtynyń, shyǵysy Atlant muhıtynyń jaǵalaýlaryn alyp jatyr. Astanasy - Mehıko qalasy. Resmı tili - ıspan tili. Aqsha birligi - peso. 1917 jylǵy aqpannyń 5-inde qabyldanǵan Konstıtýtsııa boıynsha memleket basshysy - prezıdent. Prezıdentti halyq 6 jyl merzimge saılaıdy. Joǵary zań shyǵarýshy organy Senat (6 jyl merzimge saılanady) pen Depýtattar palatasynan (3 jyl merzimge saılanady) quralatyn Ulttyq kongress. Joǵary atqarýshy organy - Mınıstrler Kabıneti. Meksıka ákimshiligi jaǵynan 31 shtat pen federaldyq astanalyq okrýgke bólinedi.

Qazaqstan Respýblıkasy men Meksıka Qurama Shtattary arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jylǵy sáýirdiń 13-inde ornatyldy.

Fınlıandııada Rýneberg kúni. Osy kúni ataqty aqyn Iohan Lıýdvıg Rýnebergtiń (1804-1877) týǵan kúnin toılaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

86 jyl buryn (1928) alǵash ret D dárýmeni jasandy jolmen alyndy.

69 jyl buryn (1945) Almatyda alǵashqy qazaq konservatorııasy ashyldy.

1 8 jyl buryn (1996) Qazaqstan telekommýnıkatsııalar konsortsıýmy (KATELKO) quryldy.

1 3 jyl buryn (2001) Almatyda «Sóztanym» jýrnaly jaryq kórdi.

8 jyl buryn (2006) Ulybrıtanııanyń Mıýrreıfıld regbı klýby stadıonynda ótken Shotlandııa men Frantsııa arasyndaǵy Regbı boıynsha alty ult kýbogy oıynynda 13525 kórermen Shotlandııanyń ulttyq týyn jasady. Atalmysh kórinisten qýat alǵan shotlandtyqtar frantsýzdardy 20:16 esebimen utyp ketti.

6 jyl buryn (2008) «Nur Otan» partııasynyń Astana qalalyq fılıaly sybaılas jemqorlyqpen kúreske baǵyttalǵan qoǵamdyq keńes qurdy.

«Sybaılas jemqorlyqpen kúres máselesin Elbasy «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasy Saıası keńesiniń keńeıtilgen májilisinde kótergen bolatyn. Budan soń osy baǵyttaǵy jumystarǵa qoǵam ókilderin tartý maqsatynda arnaıy qoǵamdyq keńester qurý qajet degen sheshim qabyldandy. Qoǵamdyq keńeske qoǵam ókilderi men «Nur Otannan» ózge de partııa ókilderi engizildi.

6 jyl buryn (2008) Ádilet mınıstrligi zań jobalarynyń sapasy men tıimdiligin arttyrý maqsatynda ádistemelik usynymdar ázirledi.

Jınaqtalǵan ádistemelik usynymdar - ázirlenetin tujyrymdama jobalary men zań jobalarynyń sapasyn arttyrýǵa, tikeleı qoldanylatyn zańdarǵa batyl kóshýge jáne siltemeli, blankettik normalardy azaıtýǵa yqpal etedi. Bul qujat zańǵa sáıkes aktiler boıynsha jete jumys isteýdi jáne árbir zań jobasyna júıeli túrde jaqyndaýdy qalyptastyrady.

5 jyl buryn (2009) Qaraǵandyda maldárigerlik zerthana ashyldy. Ol tolyǵymen halyqaralyq standarttarǵa saı keledi. Zamanaýı jabdyqtarymen jaraqtanǵan jańa zerthana asa qaýipti mal aýrýlaryn qysqa merzimde synamadan ótkizýge múmkindik beredi. Munda sondaı-aq azyq-túlik ónimderi de tekseriledi. Bul - Qazaqstandaǵy osyndaı altynshy zerthana.

4 jyl buryn (2010) Qazaqstan men Norvegııa syrtqy ister mınıstrlikteri arasynda ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Atalǵan qujatqa qol qoıý rásimi Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimet basshysy Kárim Másimov pen Norvegııa Koroldiginiń Murager hanzadasy Hokon Magnýspen kezdesýi barysynda ótti.

Qazaqstan Respýblıkasy men Norvegııa Koroldigi arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jylǵy maýsymnyń 5-inde ornatyldy.

4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń ımmýnıtetin jáne onyń menshigin shet el memleketter sottarynyń quzyretinen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettiń jáne onyń menshiginiń ımmýnıteti, aralyq sottar jáne halyqaralyq kommertsııalyq tórelik qyzmetin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

4 jyl buryn (2010) Norvegııa Koroldiginiń taq murageri, hanzada Hokon Magnýs elordadaǵy BUU Damý baǵdarlamasy men norvegııalyq SYSLAB jobasynyń qoldaýymen ashylǵan Innovatsııalardy damytý jáne jumysqa ornalasýǵa járdemdesý ortalyǵyn ashty.

SYSLAB jobasy 1992 jyly Norvegııanyń «Hıb-Sıslab» kásiporynynda kishi jáne orta bıznestiń maqsattaryn biriktirý úshin qurylǵan. Jobanyń avtory jáne negizin qalaýshy - Bergen qalasynyń Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń dırektory ıAn Iohonssen. Elimizde atalǵan jobanyń Almaty, Astana jáne Shymkent qalalarynda ortalyqtary bar. Jobanyń negizgi maqsaty - uzaq ýaqyt boıy jumyssyz júrgen joǵary bilimdi mamannyń jumysqa ornalasýyna qol ushyn berý.

4 jyl buryn (2010) Máskeýde Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federatsııasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshiliginiń rezıdentsııasynda Keńes Odaǵynyń Batyry, dańqty qolbasshy jáne jazýshy Baýyrjan Momyshuly týraly «Ańyzǵa aınalǵan batyr» kitabynyń tusaýkeseri boldy.

Jınaqta Baýyrjan Momyshulynyń Máskeý muraǵattarynda saqtalǵan, buryn jarııalanbaǵan jazbalary, suhbattary, sýretteri, sondaı-aq maıdanger-dostary - Málik Ǵabdýllınniń, Dmıtrıı Snegınniń estelikteri oryn alǵan.

ESІMDER

8 4 jyl buryn (1930) qazaq ekonomısi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Gýmanıtarlyq Ǵylymdar Akademııasynyń akademıgi ELBOSYNOV Súnııat Qusaıynuly dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan.

Máskeý tústi metaldar jáne altyn ınstıtýtyn, Oral polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen.

Onyń 80-nen astam ǵylymı eńbekteri, sonyń ishinde 15 monografııasy, kitapshalary, oqý quraldary bar. Ǵylymı jumystarynyń negizgi baǵyty - tústi metaldar óndirisin ıntensıfıkatsııalaýdyń teorııalary men ádistemeleri máselesi.

7 8 jyl buryn (1936-2004) dombyrashy, dırıjer, Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri ǴABDIEV Rysbaı Qısmetollauly dúnıege keldi.

Reseıdiń Astrahan oblysynda týǵan. Almaty mýzyka ýchılışesin, Shymkent óner ınstıtýtyn bitirgen.

1954-1961 jyldary - Qazaq halyq aspaptar orkestriniń dombyrashysy, kontsertmeısteri. 1961-1962 jyldary - Atyraý mýzyka ýchılışesiniń muǵalimi. 1962-1980 jyldary - Dossor mýzyka mektebiniń dırektory. 1980-1990 jyldary Atyraý pedagogıka ınstıtýty mýzykalyq-pedagogıka fakýltetiniń dekany bolǵan. 1990 jyldan ómiriniń sońyna deıin Atyraý oblystyq halyqa aspaptar orkestriniń kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri boldy. Ol 1994 jyly Antalııa (Túrkııa) qalasynda ótken dúnıejúzilik óner festıvaliniń, 1998 jyly Almatyda ótken «Qurmanǵazy jáne uly dala mýzykasy» halyqtar festvaliniń bas júldelerin jeńip alǵan. Onyń repertýarynda Qurmanǵazynyń «Terisqaqpaı», «Baıjuma», «Adaı», «Aman bol, sheshem, aman bol», «Qaıran sheshem», Dınanyń «Bulbul», «Baıjuma», Dáýletkereıdiń «Qos ishek», «Kórkem hanym», «Kóroǵly», Seıtektiń «Aqsaq qulan» sondaı-aq, Esbaıdyń, Erǵalıdiń, Abyldyń, Qazanǵaptyń kúıleri, halyq kúıi «Qarasaı», t.b. bar. Ǵabdıev oryndaýyndaǵy kúıler birneshe kúıtabaqqa jáne «Baıjuma» degen atpen úntaspaǵa jazylǵan. «Balalar orkestrimen jumys», «Dombyradan sabaq berý tásili», taǵy basqa kitaptary bar.

«Parasat» ordenimen marapattalǵan.

74 jyl buryn (1940-1997) jazýshy OIShYBAEV Baqtyǵul dúnıege keldi.

Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynda týǵan.

Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

«Lenınshil jas» gazetinde, odan keıin Taıpaq, Jympıty (qazirgi Syrym) aýdandyq gazetterinde qyzmetter atqarǵan. Onyń alǵashqy úsh áńgimesi respýblıka jas jazýshylarynyń «Shuǵyla» atty jınaǵyna engen.

«Alystan kóringen ot», «Qımas kúnder» atty áńgime, hıkaıattar kitaptarynyń avtory. Sondaı-aq kóptegen ocherkteri jaryq kórgen.

Medaldarmen marapattalǵan.

60 jyl buryn (1954) ánshi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi SÁMEDINOVA Baǵdat dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Merki aýdanynda týǵan. Almatydaǵy estrada stýdııasyn, Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Ánshi respýblıkalyq «Jiger» festıvaliniń laýreaty, Bishkek qalasynda ótken A.Maldybaev atyndaǵy halyqaralyq óner jarysynyń jeńimpazy atanǵan. «Sazgen» ansambliniń quramynda Italııada ótken folklorlyq festıvaldiń Gran-prı júldesin jeńip alǵan. Sámedınova kontserttik baǵdarlamamen álemniń kóptegen elderinde boldy.

Medaldarmen, «Qurmet» gramotalarymen marapattalǵan.

5 3 jyl buryn (1961) Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebı-memorıaldy úı-murajaıynyń dırektory, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty QONAEV Dıar Asqaruly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti), Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen.

1987-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyq murasyn zertteý bóliminiń - Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebı-memorıaldy murajaıynyń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, 1996-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyq murasyn zertteý bóliminiń - Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebı-memorıaldy murajaıynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri qyzmetterin atqarǵan. 2000 jyldan «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń dırektory qyzmetin atqarady. 1996 jyldan Halyqaralyq Muhtar Áýezov qorynyń prezıdenti. 2000 jyldan - mádenıet saıasaty saraptamalyq ortalyǵynyń dırektory. «Muhtar Áýezov jáne orys ádebıeti» atty kitaby jaryq kórgen.

4 5 jyl buryn (1969) jazýshy, mádenıettanýshy jáne jýrnalıst, Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» UK» bas redaktory Dıdar AMANTAI dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdanynda týǵan. Orta mektepti bitirgen soń, 1986 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna túsedi. 1989-1994 jyldary ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń «Fılosofııa jáne polıtologııa» fakýltetin úzdik bitirgen. 1994-1997 jyldary Teatr jáne kıno ınstıtýtyn kınodramatýrg mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyǵady. 1987-1989 jyldary «Jas alash», «Zaman Qazaqstan» gazetterinde tilshi, bólim meńgerýshisi, 1997-2002 jyldary «Habar» agenttiginde baǵdarlama redaktory, «Maıdan» tokshoý redaktorlar bóliminiń jetekshisi, «Betpe-bet» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi, 2002-2004 jyldary «Zerde» jobalaý tobynyń jetekshisi, 2004 jyly Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» ulttyq kınokompanııasynyń bas redaktory, 2005-2006 jyldary «El men jer» jáne «Azamat kz» gazetiniń dırektory, 2004-2008 jyldary «Nachnem s ponedelnıka» gazetiniń Bas dırektory jáne bas redaktory, 2008 jyly iskerlik «Azamat» gazetiniń dırektory, 2006-2008 jyldary «31 arnanyń» «Abaıtaný» jáne «Zamandastar» televızııalyq baǵdarlamalarynyń avtory jáne júrgizýshisi. 2009 jyldan Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» Ulttyq kınokompanııasynyń bas redaktory. Alǵashqy kitaby 1996 jyly «Postskrıptým» degen atpen jaryq kórdi. Keıinnen «Qasterle meni» (2000), «Gúl men kitap» (2003), «Kúzgi randevý» (2005) kitaptarymen qatar, «Nurǵısa Tilendıev», «Áljappar Ábishev» derekti fılmderdiń, «FEF» kórkem fılmderiniń stsenarıin jazǵan. «Daryn» memlekettik Jastar syılyǵynyń (1999), Táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń laýreaty (2007).

57 jyl buryn (1957) Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Eýrazııa Halyqaralyq Ekonomıkalyq akademııasynyń akademıgi Mamraev Beıbit BAIMAǴAMBETULY dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynda dúnıege kelgen. Qaraǵandy Memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirgen. Eńbek jolyn orta mektepte muǵalim bolýdan bastap, Qaraǵandy jáne Almaty qalalarynyń joǵary oqý oryndarynda oqytýshylyq etedi. Uzaq jyldar QR Ulttyq ǵylym akademııasynda qyzmet atqaryp, Ádebıet jáne óner ınstıtýty dırektorynyń orynbasary bolady. 2000 jyldan bastap - QR Prezıdenti Ákimshiliginiń bilim jáne ǵylym sektorynyń meńgerýshisi, 2004-2006 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federatsııasyndaǵy keńesshisi, 2006 jyly - Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory, 2008 jyldan bastap - S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan Memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetterin atqardy. Beıbit Baımaǵambetuly, sonymen qatar, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń doktorlyq dıssertatsııalar qorǵaý jónindegi dıssertatsııalyq keńesiniń jáne birneshe ǵylymı basylymdardyń ádebıet jáne folklor máseleleri jónindegi redaktsııa alqasynyń múshesi bolyp tabylady. Kóptegen shetel ýnıversıtetteri men ǵylymı uıymdarynda dárister oqyǵan.

174 jyl buryn (1840) úrmeli shınany oılap tapqan aǵylshyn ónertapqyshy, «Danlop» kompanııasynyń negizin qalaýshy Danlop Djon BOID dúnıege keldi.

17 4 jyl buryn (1840) tegi amerıkandyq aǵylshyn ónertapqyshy, «Maksım» pýlemetin jasaýshy Haırem MAKSIM dúnıege keldi.

13 6 jyl buryn (1878-1935) frantsýz ónerkásipshisi, «Sıtroen» kontserniniń negizin qalaýshy Andre-Gıýstav SITROEN dúnıege keldi.

2 9 jyl buryn (1985) portýgal fýtbolshysy, ıspandyq «Real Madrıd» klýby men Portýgalııa quramasynda óner kórsetip júrgen KRIShTIANÝ RONALDÝ dýsh Santýsh Aveırý dúnıege keldi.