4 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

4 tamyz, SENBІ

Nıgerııa táýelsizdigi kúni (1960). Nıgerııa - Batys Afrıkada ornalasqan memleket. Soltústiginde Aljır, Lıvııamen, shyǵysynda Chadpen, ońtústiginde Nıgerııa, Benınmen, Batysynda Býrkına-Faso, Malımen shektesedi. Astanasy - Nıameı qalasy. Memlekettik tili - frantsýz tili, sonymen qatar jergilikti halyqtardyń haýsa, fýlanı, tamaıek, djerma tilderi de keńinen qoldanylady. Aqsha birligi - frank.

AQSh jaǵalaý kúzetiniń kúni. Bul kún 1790 jyly Amerıkanyń Mınıstrler Keńesinde bekitilgen. Dál sol jyldyń 4 tamyzynda AQSh Kongresi Qarjy mınıstri Aleksandr Gamılton jetekshiligimen flot qurylysyn bastaýyn buıyrǵan.

Jaǵalaý kúzeti AQSh Qarýly kúshteriniń mańyzdy bóligi bolyp sanalady. Onyń quzyryna halyqaralyq sýlar, amerıkanyń jaǵalaý jelisi, porttar men ishki sýlaryn qosqanda, AQSh-tyń kez-kelgen teńiz aımaǵyndaǵy turǵyndardy, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekonomıka men qaýipsizdikti saqtaý kiredi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

36 jyl buryn (1976) Qazaq KSR-iniń «Jer týraly» Kodeksi qabyldandy.

319 jyl buryn (1693) frantsýzdyq monah Dom Perınon sharaptardyń selektsııalaý men aralastyrýdyń kóptegen tájirıbesi nátıjesinde aqqaınar (shampan) daıyndaý syryn ashty. Bul úshin ol óte qarapaıym tásildi qoldanǵan: daıyn bolǵan sharapqa azǵantaı ashytqy men qant qosyp, sharapty bótelkeniń ishinde bojytýǵa qoıǵan. Osyndaı op-ońaı tásil adamzat tarıhyndaǵy orasan zor jańalyqqa negiz bolǵan.

8 jyl buryn (2004) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Іshki saıasat basqarmasy quramyndaǵy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń hatshylyǵy quryldy.

9 jyl buryn (2003) Astanadaǵy Respýblıkalyq klınıkalyq aýrýhanada álemde tuńǵysh ret julynyń júıke kletkalaryn transplantatsııalaý boıynsha operatsııa ótkizildi.

Operatsııa sırıngomıelııa aýrýyna shaldyqqan aýrýǵa (julynnyń atrofııasy) oıdaǵydaı jasaldy. Operatsııa ótkenen soń, ekinshi kúni aýrýdyń aıaqtarynda eki jyl bolmaǵan sezgishtik paıda boldy. Operatsııany Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý mınıstri, professor Jaqsylyq Dosqalıev ótkizdi.

7 jyl buryn (2005) tamyzdyń 4-6 aralyǵynda Oralda, «Eýrazııa» týrıstik-saýyqtyrý kesheninde, oblystyń jas natýralısteriniń sleti bolyp ótti.

Sletke Batys Qazaqstan oblysynyń Syrym, Aqjaıyq, Bórli jáne Tasqala aýdandarynyń jas natýralısteri qatysty. «Ekologııa jáne qoǵam», «Ǵylymdaǵy alǵashqy qadamdar» jáne «Jas bıolog» degen ataýmen úsh sektsııa jumys istedi. Oqýshylar pikirtalas ótkizip, ózderiniń oılarymen bólisti jáne baıandamalaryn oqydy. Tabıǵatta tájirıbelik jumyspen shuǵyldandy. Balalar daladaǵy shatyr qalashyǵyna ornalasyp, sol jerdiń florasy men faýnasyn zerttedi.

5 jyl buryn (2007) Pavlodarda Ivan Qandybaevtyń «Jańbyrdan keıin» óleńder jınaǵy jaryq kórdi.

Avtordyń esimi pavlodarlyq poezııa áýesqoılaryna jaqsy tanymal, aqynnyń týyndylary «Nıva» respýblıkalyq jýrnalynda, «Zvezda Prıırtyshıa» oblystyq gazetiniń betterinde jáne pavlodarlyq aqyndardyń jınaqtarynda jaryq kórgen. Mamandyǵy boıynsha I.Qandybaev muǵalim, 20 jyldan beri mektepte jumys istep keledi.

«Jańbyrdan keıin» kitabynda aqynnyń oı tereńine boılaýǵa jáne onyń sezimin keńinen tanýǵa múmkindik beretin jyrlary engen.

3 jyl buryn (2009) Astanada tirek-qımyl apparatynyń aýrýlary bar turǵyndardy emdeıtin ortalyq ashyldy.

Ortalyqta «kınezıs-terapııa» ádisi boıynsha emdik jattyǵýlar ótkiziledi. Ol «Nur Otan» Halyqtyq demokratııalyq partııasynyń ortalyq apparatynyń ǵımaratynda ornalasqan.

3 jyl buryn (2009) Aqtóbede, Abaı saıabaǵyndaǵy №16 turǵyn úıdiń qabyrǵasyna Qazaqstannyń Qurmetti qurylysshysy Nıkolaı Jılenkovqa arnalǵan eskertkish taqta ornatyldy.

Nıkolaı Jılenkov (1934-2008) «Aqtóbequrylys» qaýymdastyǵynyń prezıdenti, «Eńbek Qyzyl Tý», «Otan», «3-dárejeli Danııl Moskovskıı» syılyǵynyń ıegeri, Aqtóbe oblysynyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qala jáne oblys qurylystaryna óziniń zor úlesin qosyp, qalanyń qoǵamdyq ómirine belsendi aralasqan. Ol Aqtóbe qalasynyń bas josparyn daıyndaýǵa qatysqan jáne Svıato-Nıkolskıı shirkeýiniń qurylysyn qadaǵalaǵan.

235 jyl buryn (1777) Londonda álemdegi alǵashqy tsırk ashyldy. 1770 jyly áskerı qyzmetinen oralǵan aǵa serjant Fılıpp Estlı Londonda shabandozdardyń mektebin qalyptastyrdy. Kóp uzamaı attarmen jasalatyn sporttyq-akrobattyq kórsetilimder úshin arnaıy ǵımarat salyndy, onyń kórermender zaly, manejy, orkestri jáne sahnasy boldy.

Fılıpp Estlı alǵashqy tsırk áýletiniń negizin salýshy boldy. ol osyǵan uqsas kásiporyndardy ózge de qalalarda salyp, uıymdastyrdy. 1782 jyly onyń fılıaly Parıjde ashyldy.

319 jyl buryn (1693) frantsýz monahy Dom Perınon sharaptardyń selektsııasy men olardy bir-birimen aralastyrýdyń kóptegen tájirıbesinen keıin shampandy ázirleý qupııasyn ashty. Ol úshin qarapaıym ádis qoldandy: daıyn bolyp qalǵan sharapqa shamaly ashytqy men qant qosyp, sharapqa bótelkeniń ishinde tolyǵymen ashýǵa múmkindik berdi.

308 jyl buryn (1704) Frantsııa men Reseı dostyq týraly kelisimge qol qoıdy.

120 jyl buryn (1892) Vladımır Ýlıanov (bolashaq Lenın) sot isterin júrgizýge quqyq aldy.

98 jyl buryn ( 1914) Ulybrıtanııa Germanııaǵa soǵys jarııalady.

90 jyl buryn (1922) novator Aleksandr Bellany aqtyq saparǵa shyǵaryp salý rásimi ótti.  1 mınýt boıy Soltústik Amerıkanyń 13 mıllıon telefony únsizdikte boldy.

17 jyl buryn (1995) «Boran» operatsııasy bastaldy, onyń arty Serb Kraınasy Respýblıkasy men Batys Bosnııa Respýblıkasynyń joıylýymen aıaqtaldy.

ESІMDER

94 jyl buryn (1918-1993) jazýshy, aýdarmashy, Uly Otan soǵysynyń ardageri JARYLǴAPOV Іslám dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanynda týǵan. Almaty pedagogıkalyq ýchılışesin, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń joǵary dıplomatııalyq mektebin bitirgen. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń lektory, sektor meńgerýshisi bolǵan. «Jazýshy» baspasynda, Mádenıet mınıstrliginde, Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıtetinde jaýapty qyzmetter atqarǵan. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń redaktory, «Juldyz» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń kórkem ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń dırektory bolyp istegen. 1975 jyldan shyǵarmashylyq jumysta bolǵan qalamger kórkem aýdarma salasynda jemisti eńbek etken. Ol aýdarǵan A.Pýshkınniń, A.Gertsenniń, M.Sholohovtyń, D.Sobolevtiń, M.Lermontovtyń, M.Prıshvınniń jáne kóptegen shetel jazýshylarynyń shyǵarmalary kórkem aýdarma janrynyń ozyq úlgisi retinde tanyldy. Onyń mazmuny baı, oıly pýblıtsıstıkalyq, ádebı-syn maqalalary respýblıkalyq baspasózde únemi jarııalanyp turdy. Ásirese onyń ádebı termınder, jeke ataýlar jasaýdaǵy eńbegi erekshe. Jazýshy ulttyq termınologııa jasaý isine aralasyp, qazaq tili qoryn «oqyrman», «jaǵajaı», «balmuzdaq», «perzenthana», «ýyzdyq», «teledıdar», «ǵarysh», «jaǵajaı», «saıajaı», «kórermen», t.b. 500-den astam jańa termındermen baıytqan.

Birneshe márte Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

103 jyl buryn (1909-1998) qylqalam sheberi, KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri LIZOGÝB Marııa Sergeevna dúnıege keldi.

Reseıde týǵan. Kıev kórkemsýret ınstıtýtyn bitirgen. 1939 jyldan Almaty qalasynda turǵan.

Onyń «Q.Qýanyshbaev», «Nan», «Tańsári», «Jas dáriger», t.b. sýretteri bar. Týyndylary Qazaqstannyń memlekettik óner murajaıynda saqtaýly.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, medaldarmen marapattalǵan.

63 jyl buryn (1949) AHMEDЬıANOV Qabıdolla Úgibaı dúnıege keldi.

Astana qalasynda týǵan. Tselınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. Tselınograd oblystyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. 1979-1983 jyldary - Tselınograd oblystyq partııa komıtetiniń konsýltanty, nusqaýshysy. 1983-1985 jyldary - Shortandy aýdandyq partıa komıtetiniń ekinshi hatshysy. 1985-1991 jyldary - Shortandy aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy. 1991-1992 jyldary - Tselınograd oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy. 1992-2004 jyldary - Shortandy aýdanynyń ákimi. 2004-2006 jyldary Atbasar aýdanynyń ákimi bolǵan.

«Qurmet» ordenimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

63 jyl buryn (1949) jazýshy, fılologııa ǵylymynyń doktory, L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi ALPYSBAEV Qunypııa Qojahmetuly dúnıege keldi.

Qytaı eliniń Baıandaı aýylynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1974-1975 jyldary - Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy. 1987-1989 Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń daıyndyq bóliminiń dekanynyń orynbasary. 1993-1994 jyldary Qazaq memelekettik ýnıversıtetiniń syrttaı oqytatyn fılologııa fakýltetiniń dekany qyzmetterin atqarǵan. 1996 jyldan Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi qyzmetin atqarady. 1995 jyly Túrkııanyń Ankara, Bolý, Konııa qalalarynda ótken «Manas» jyrynyń 1000 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı konferentsııaǵa qatysyp, baıandama jasaǵan. 100-den asa ǵylymı-zertteý eńbegi, otandyq jáne shetel baspalarynda 15 kitaby men kitapshalary shyqqan.

42 jyl buryn (1970) aýyr atletshi, paýerlıftıngten halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, arnaıy mamandandyrylǵan balalar-jasóspirimder olımpıadalyq rezerv mektebiniń jattyqtyrýshysy DARNOPYH Borıs Petrovıch dúnıege keldi.

Pavlodar qalasynda týǵan. Pavlodar montaj tehnıkýmyn, Innovatsııalyq Eýrazııalyq ýnıversıtetin bitirgen.

Qazaqstan Respýblıkasy birinshilikteriniń, Kýbogynyń birneshe dúrkin jeńimpazy atanǵan.

Qazirgi ýaqytta paýerlıftıngten arnaıy mamandandyrylǵan balalar-jasóspirimder olımpıadalyq rezerv mektebinde jattyqtyrýshylyq qyzmettin atqarady.

66 jyl buryn «Rahat» AQ Basqarma tóraǵasy POPELıÝShKO Anatolıı Vıshanovıch dúnıege keldi.

1992 jyldan bastap «Rahat» AQ Basqarma tóraǵasy-Prezıdent qyzmetin atqardy jáne 1998 jyldan bastap Qoǵam aktsıoneri retinde «Rahat» AQ Dırektorlar Keńesine saılandy.
Eńbek jolyn 1963 jyly Taldyqorǵan oblysyndaǵy Qarabulaq qant kombınatynda elektr jáne gazben dánekerleýshiniń shákirti bolyp bastady.
Máskeý tamaq jáne jeńil ónerkásip tehnologııasy ınstıtýtyn bitirip, ınjener - mehanık biliktiligin aldy.
1970 jyly Taldyqorǵan oblysyndaǵy Aqsý qant zaýytyna mehanıka sheberhanalarynyń bastyǵy retinde jumysqa jiberildi. 1972 jyldan 1976 jylǵa deıin bas ınjenerdiń orynbasary. Al 1976 jyldan 1977 jylǵa deıin dırektordyń orynbasary bolyp jumys isteıdi. 1977 jyldan 1983 jylǵa deıin Taldyqorǵan oblysy Alakól qant zaýytynyń dırektory boldy. 1983 jyldan 1984 jylǵa deıin Qarabulaq qant kombınatynyń dırektory, 1984 jyldyń aqpan aıynan naýryzǵa deıin Jambyl oblysy Merke qant zaýyty dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqardy. 1984 jylǵy naýryz aıynan bastap bas ınjener, al 1984 jylǵy tamyz aıynan bastap Alma-Ata kondıter fabrıkasynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy.
Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Almaty tehnologııa ýnıversıtetiniń professory. 2002 jyldan Qazaqstan tamaq jáne qaıta óńdeý ónerkásibi taýar óndirýshileri Odaǵynyń Prezıdenti, Qazaqstan jumys berýshileri Konfederatsııasynyń bıýro múshesi. 1999 - 2004 j.j. - «Qazaqstan tamaq jáne qaıta óńdeý ónerkásibi» jýrnalynyń redaktory.
Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty (1999, 2003, 2007 j.).

55 jyl buryn (1957)  Taraz qalasynyń ákimi ORYNBEKOV Bekbolat Serikbekuly dúnıege keldi.

V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn jáne Agrotehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. Mamandyǵy ınjener-elektrık, ekonomıst-býhgalter.
Eńbek jolyn Qarataý kásibı-tehnıkalyq ýchılışesinde bastap, osy jerde sheber, dırektordyń orynbasary bolyp jumys istegen.
«Qarataý» assotsıatsııasynyń bas dırektory, «Birlik» shaǵyn kásipornynyń dırektory, «Jambyl avtojol» qazynalyq kásipornynyń jetekshi mamany, Qarataý qalasy ákiminiń orynbasary, Qarataý qalasynyń ákimi qyzmetterin atqarǵan.
Atalǵan qyzmetine taǵaıyndalǵanǵa deıin Sarysý aýdanynyń ákimi boldy.

51 jyl buryn (1961) amerıkandyq saıası qaıratker, Amerıka Qurama Shtattarynyń 44-inshi prezıdenti, Nobel syılyǵynyń laýreaty Barak OBAMA dúnıege keldi.

Gavaıı shtatynyń Gonolýlý qalasynda (AQSh) týǵan. Sol jerde ol beldi jekemenshik mektepti támamdap, bilim jolyn Los-Andjelestegi kolledjde, odan keıin Kolýmbııalyq ýnıversıtette jalǵastyrdy. 1983 jyly bakalavr dárejesin alý aldynda Obama, Nıý-Iork ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń Halyqaralyq bıznes-korporatsııasynda qarjy sarapshysy bolyp jumys istep júrdi.

1985 jyly Barak Chmkagoǵa kóship ketip, onda túrli qyzmette jumys istedi.

Obamanyń saıasattaǵy mansaby Illıons shtatynyń Senatynda bastaldy. Onda ol 1996-2004 jyldar aralyǵynda úsh ret saılandy. 

Obama 2002 jyly prezıdent Djordj Býshtyń ákimshiliginiń Irakqa áskermen basa kóktep kirý josparyn synǵa alǵan sózderinen keıin tanymaldylyqqa ıe boldy.

2004 jyly Obama AQSh Senatyna saılaýǵa túsip, onda jeńiske jetti. 2007 jyldyń aqpanynda Obama AQSh prezıdenttigine óziniń kandıdatýrasyn usyndy. Óziniń saılaýaldy naýqanynda ol Iraktaǵy soǵysty toqtatý, jappaı medıtsınalyq saqtandyrý jáne energetıkalyq táýelsizdik máselelerin qozǵady.

2008 jyldyń qarashasynda Barak Obama prezıdenttik saılaýdy jeńip, 2009 jyldyń 20 qańtarynda AQSh-tyń 44-inshi prezıdenti retinde ant qabyldady. B.Obama AQSh basshylyǵyna kelgen qara násildi alǵashqy prezıdent boldy.

60 jyl buryn (1952) «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-nyń Quqyqtyq máseleler jónindegi basqarýshy dırektor HASENOV Rústem Qoıbaǵaruly dúnıege keldi.
Kókshetaý qalasynda týǵan. Qaraǵandy Memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1997-2004 jyldary QR kólik jáne kommýnıkatsııalar mınıstrliginiń zań qyzmetiniń jetekshisi, zań departamentiniń bas mamany, za depratmentiniń bastyǵy, Astana qalasy ákimi apparatynyń quqyqtyq bóliminiń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. 2008 jyldan «QTJ» UK» AQ quqyqtyq máseleler jónindegi basqarýshy dırektory.