4 shilde. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

4 shilde, SÁRSENBІ

Amerıka Qurama Shtattarynyń Memlekettik meıramy - Táýelsizdik kúni. 1776 jyly Tomas Djefferson «AQSh Táýelsizdigi deklaratsııasyna» qol qoıdy. AQSh - Soltústik Amerıkada ornalasqan memleket. Ońtústiginde Kanadamen, ońtústik-batysynda Meksıkamen shektesedi. Shyǵysyn Atlant muhıty, ońtústik-shyǵysyn Meksıka shyǵanaǵy, batysyn Tynyq muhıty qorshaıdy. Ákimshilik jaǵynan 50 shtatqa bólinedi. Astanasy - Vashıngton qalasy. Resmı tili - aǵylshyn tili. Aqsha birligi - dollar.

Qazaqstan Respýblıkasy men AQSh arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1991 jylǵy jeltoqsannyń 26-ynda ornatyldy. AQSh-tyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi - Djon Ordveı.

Kooperatorlardyń halyqaralyq kúni. BUU Bas Assambleıasynyń kooperatıvtik alıanstyń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı shaqyrylǵan 49-shy sessııasynyń sheshimimen shilde aıynyń birinshi senbisinde atap ótiledi (1994 jylǵy jeltoqsannyń 23-indegi 49/155 qararynyń negizinde).

ESTE QALAR OQIǴALAR

80 jyl buryn (1932) bir top qazaq zııalylary - Ǵ.Músirepov, M.Ǵataýlın, E.Altynbekov, M.Dáýletqalıev, Q.Qýanyshev BK (b) P Qazaq ólkelik komıtetiniń birinshi hatshysy F.Goloşkınge hat (beseýdiń haty) joldady. Bastapqyda hat I.Stalınge arnap jazylǵan bolatyn. Beseýdiń haty respýblıkadaǵy mal sharýashylyǵynyń kúıregendigi saldarynan eldi alapat asharshylyq jaılaǵandyǵyn aıtyp saqtandyrǵan alǵashqy dabyldardyń biri boldy. Hatta qazaq aýylyndaǵy sotsıalıstik qaıta qurýlar búkilhalyqtyq qasiretke aınalyp, barlyq áleýmettik toptardy - baılardy, orta sharýalardy, kedeılerdi qamtyǵany, kúshtep ujymdastyrý men otyryqshylandyrý, alym-salyq jınaýdaǵy qııanattar jurttyń jappaı ashtyq pen indetke, aýa kóshýine ákelip soqqandyǵy shynshyldyqpen baıandaldy.

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy Halyqaralyq valıýta qoryna, Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankine, Halyqaralyq qarjy korporatsııasyna, Halyqaralyq damý qaýymdastyǵyna, Investıtsııalar kepildiginiń kóp jaqty agenttigine jáne Investıtsııalyq daýlardy retteý jónindegi halyqaralyq ortalyqqa múshelikke ótti.

20 jyl buryn (1992) Almaty estrada-tsırk ýchılışesine Júsipbek Elebekovtyń esimi berildi.

12 jyl buryn (2000) Atyraý qalasynda qazaq halqynyń uly kúıshisi, kompozıtor, dúldil dombyrashy, qazaqtyń aspaptyq mýzykasynyń klassıgi Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń eskertkishi ashyldy. Ol, 1823 jyly qazirgi Qurmanǵazy aýdanynyń Jıdeli eldi mekeninde dúnıege kelip, 1896 jyly Astrahan oblysynyń Altynjar aýylynda qaıtys bolǵan.

12 jyl buryn (2000) Shyǵys Qashaǵanda munaıdyń orasan mol munaı qorynyń ashylý saltanaty bolyp, oǵan Elbasy N.Á.Nazarbaev qatysty. Onda álemdegi eń úlken barja qurastyrylyp, jeti memleketten mamandar tartylǵan. Shyǵys Qashaǵandaǵy «qara altyn» qory 7 mıllıard tonnany quraıdy. Osy Kaspıı tabanyndaǵy «qara altyn» elimizge 1 trıllıon dollardan astam tabys ákeledi. Sarapshylar jańa kenishten jylyna 100 mıllıon tonna munaı óndirýge bolatyndyǵyn aıtýda.

12 jyl buryn (2000) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev qazaqstandyq sportshy, 1994 jyly Norvegııanyń Lıllehammer qalasynda ótken qysqy Olımpıadada, 50 shaqyrymǵa sozylǵan shańǵy jarysynyń jeńimpazy Vladımır Smırnovqa «Dańq» ordenin tabys etti. Jalpy qazaqstandyq sportshylar qysqy Olımpıada ótken 46 jylda 11 medaldi (1altyn, 5 kúmis, 5 qola) jeńip alsa, sonyń jeteýi (1altyn, 4 kúmis, 2 qola) Smırnov enshisinde.

9 jyl buryn (2003) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev «Avtomobıl kólgi týraly» Zańǵa qol qoıdy.

193 jyl buryn (1819) Kronshtadttan «Vostok» jáne «Mırnyı» shaǵyn qaıyqtary jer sharyn aınalǵan saıahatqa shyqty. Osy ekspedıtsııa barysynda altynshy kontınent Antarktıda ashyldy.

128 jyl buryn (1884) Azattyq eskertkishi Frantsııadan Amerıkaǵa ákelindi. 92 metr, 255 tonnalyq músinniń ashylý saltanaty 1886 jyly qazannyń 28-inde boldy.

 7 jyl buryn (2005) Aqtóbede kásipkerlik jáne ishki saıasat departamenti uıymdastyrýymen oblystyq áıelderdiń oılary men taýarlarynan quralǵan «Qanatty áıel-2» jármeńkesi bolyp ótti.

Sharaǵa oblystyń 80-nen astam qolónershi, tabysqa jetken kásipkerler, modeler men sýretshi, mádenıet pen óner salasynyń qyzmetkerleri, uıymdar men kásiporynnyń basshy áıelderi qatysty. Jármeńkege óndiris, densaýlyq saqtaý, bilim, qoǵamdyq jáne ǵylymı-óndiristik birlestik salasynyń ıdeıalary men ónimderi kórsetilgen 60 jádiger qoıylǵan.

Jármeńkeniń basty maqsaty - áıel mártebesin joǵarlatý, áıel kásipkerligin kórsetý jáne nasıhattaý.

3 jyl buryn (2009) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Astanada jetim balalarǵa arnalǵan 300 oryndy mamandandyrylǵan kásibı-tehnıkalyq lıtseıdi ashty.

Qurylysty «Qazaqmys» korporatsııasy júrgizgen.

Bul oqý ornynda tokar, gazben jáne elektrmen dánekerleýshi, ekskavator jáne býldozer júrgizýshisi, kranda jumys isteýshi, elektr monteri, aspaz, barmen, túrli sanattaǵy júrgizýshi sııaqty mamandardy daıarlaıdy. Lıtseıde alańy 360 sharshy metrlik oqý-jattyǵý basseıni, alańy 180 sharshy metrlik zal jáne qala mektepteriniń ishindegi eń úlken - uzyndyǵy 42 metrlik sportzal jáne 204 oryndyq trıbýna bar.

3 jyl buryn (2009) Aqmola oblysynda «Semizbaı-U» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jyldyq qýaty 500 tonna ýran óndiretin jańa kásiporyndy iske qosty.

Barlaý jáne qazba jumystarynda saladaǵy ozyq tehnologııalyq jetistik keńinen qoldanylyp, qorshaǵan ortaǵa esh zııan keltirmeý qamtamasyz etilgen. Shıkizatty óńdeýde «Stepnogor taý-hımııa kombınaty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń óndiristik qýaty paıdalanylady.

3 jyl buryn (2009) Almatyda «Shańyraq-1» yqshamaýdanynda Alataý aýdanynyń tusaý keser rásimi bolyp ótti.

2008 jyly Almaty qalasynyń ákimshiligi men máslıhatynyń birlesken sheshimi boıynsha Áýezov, Jetisý jáne Almaly aýdandarynyń aýmaǵynan uıymdastyrylǵan Alataý aýdany quryldy. Jańa aýdanyń aýmaǵy 7190 gektar jerdi alyp jatyr. Onyń quramyna «Ójet», «Krasnyı trýdovık», «Zarıa Vostoka», «Uljan» - 1,2, «Darhan», «Baıbesik», 6-gradkompleks, «Shańyraq» - 1, 2, 3, 4, 5, 6, «Kókqaınar», «Áıgerim» - 1, 2, «Qurylysshy», «Túrkistan», «ADK», «Aqbulaq», «Alǵabas» atty qosylǵan aýyldar kiredi.

Jańa ákimshilik aýdandy qurýdyń basty maqsaty qosylǵan aýyl turǵyndarynyń hal-jaǵdaılaryn jaqsartý, sonymen birge Almaty qalasyn soltústik jáne soltústik-batys baǵyttarynda ári qaraı damytý bolyp tabylady.

16 jyl buryn (1996) Qytaı Halyq Respýblıkasynyń burynǵy Tóraǵasy Tszıan Tszemın tuńǵysh resmı saparmen Qazaqstanǵa kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesti. Kezdesý barysynda eki el arasyndaǵy birlesken deklaratsııaǵa qol qoıyldy.

 ESІMDER

194 jyl buryn (1818-1886) orys shyǵys zertteýshisi, túrkolog, tarıh ǵylymynyń doktory, Qazan, Peterbor ýnıversıtetteriniń professory BEREZIN Ilıa Nıkolaevıch dúnıege keldi.

Onyń negizgi eńbekteri: «Peterbýrg kitaphanalarynda saqtaýly túrik-tatar qoljazbalarynyń sıpattamasy», «Shyǵys elderinde ótken úsh jyldyq saıahatqa sholý», «Shyǵys tarıhshylarynyń kitaphanasy», 16-tomdyq «Oryssha entsıklopedııalyq sózdik». «Shyǵys tarıhshylarynyń kitaphanasy» atty jınaqqa Rashıd ad-Dın, Shaıbanı, Qadyrǵalı Qosynuly Jalaırı, Ábilǵazy eńbekteriniń oryssha aýdarmasy endi. 1842-1945 jyldary ǵylymı maqsatpen Kavkaz syrty, Daǵystan, Iran, Túrkııa elderin aralap qaıtty. Fılologııa salasyndaǵy eńbekteri túrki halyqtarynyń aýyz ádebıetin, dıalektilerin zertteýge arnalǵan. «Han jarlyqtary» eńbegine Sh.Ýálıhanov syn jazyp, keıbir tarıhı-etnografııalyq termınderdiń mánin ashýyna kómektesti.

88 jyl buryn (1924) fılologııa ǵylymynyń doktory, professor SARMÝRZINA Masýra Ǵaısaqyzy dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Atalǵan ýnıversıtettiń dotsenti, qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. 1962-1969 jyldary - Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory. 1969-2000 jyldary - Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń dotsenti, fılologııa fakýltetiniń dekany. 2000 jyldan zeınet demalysyna  shyqqan.

Medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

48 jyl buryn (1964) Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federatsııasyndaǵy Elshiliginiń keńesshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, «Altyn juldyz» konkýrsynyń laýreaty KIıANITsA Vıktor Vıtalevıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetin btirgen. «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń tilshisi, «Moskovskıe novostı» gazetiniń Qazaqstan jáne Orta Azııa boıynsha arnaýly, menshikti tilshisi, «Ogonek» jýrnalynyń Qazaqstan boıynsha menshikti tilshisi qyzmetterin atqarǵan. 1997-1998 jyldary - «Gala-TV» telekompanııasynyń shef-redaktory, «Habar» agenttigi «Jeti kún» baǵdarlamasynyń jetekshisi. 1998-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń baspasóz hatshysy - baspasóz qyzmetiniń jetekshisi. 2000-2001 jyldary - Nursultan Nazarbaev bilim qory Qoǵamdyq baılanys ortalyǵynyń jetekshisi. 2001-2002 jyldary - «Munaı jáne gaz kóligi» jabyq aktsıonerlik qoǵamynyń departament dırektory. 2002-2003 jyldary - «Komsomolskaıa pravda» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bas dırektory. 2003-2005 jyldary «QazMunaıGaz» UK» jabyq aktsıonerlik qoǵamynyń departament dırektory, «AsTV» telekompanııasynyń bas dırektory, «QazMunaıGaz» UK» aktsıonerlik qoǵamynyń Almaty qalasyndaǵy baspasóz ortalyǵynyń jetekshisi, «Strana ı mır» gazetiniń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde 2005 jyldan bastap isteıdi.

67 jyl buryn (1945) fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń Jaratylystaný Ǵylymdary Akademııasynyń akademıgi ShERIıAZDANOV Ǵalym Bekenuly dúnıege keldi.

Almaty oblysy Kóksý aýdanynda týǵan. T.Shevchenko atyndaǵy Kıev memlekettik ýnıversıtetin jáne onyń aspırantýrasyn bitirgen.

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti teorııalyq mehanıka kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, dotsenti, tutas orta mehanıkasy kafedrasynyń dotsenti, professory qyzmetterin atqarǵan. 2000 jyldan - ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti mehanıka kafedrasynyń professory.

Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń 6 kandıdatyn daıyndady. 110 ǵylymı jumystardyń, 1 oqýlyq jáne 5 oqý quraldarynyń avtory.

Medaldarmen, KSRO Joǵarǵy oqý oryndary mınıstrliginiń «Za otlıchnye ýspehı v rabote» jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Za zaslýgı v razvıtıı naýkı Respýblıkı Kazahstan» tós belgilerimen marapattalǵan. 2007 jylǵy «Joǵarǵy oqý oryndarynyń úzdik oqytýshysy» atty memlekettik granttyń ıegeri.

37 jyl buryn (1975) D.Qonaev atyndaǵy Gımnazııa jáne kolledj dırektorynyń orynbasary DÚISENOV Asqar Keńesuly dúnıege keldi.

Astana qalasynda týǵan. Qyzylorda medıtsınalyq ýchılışesin, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetin bitirgen.

«Za býdýşee Kazahstana» Respýblıkalyq jastar qozǵalysynyń oblystyq keńesi bólimshesiniń tóraǵasy, Respýblıkalyq stýdenttik qurylys otrıady shtabynyń tóraǵasy, Qoǵamdyq uıymdarda kadrlyq-uıymdastyrý máseleleri jónindegi keńesshi, «Rodıtelı - radı deteı» Qoǵamdyq uıymy keńesiniń tóraǵasy «Dáneker» Halyqaralyq quqyq jáne halyqaralyq bıznes ınstıtýtynyń (D.Qonaev atyndaǵy ýnıversıtetiniń bólimshesi) tárbıe jumystary jónindegi prorektory, D.Qonaev atyndaǵy gımnazııanyń dırektory qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2007 jyldyń qazan aıynan.

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10-jyldyǵyna oraı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Alǵys hatymen marapattalǵan.

86 jyl buryn (1926) ánshi (lırıkalyq barıton), Qazaqstan Respýblıkasy Mýzyka qaıratkerleri odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń jeke oryndaýshysy, KSRO men Qazaqstannyń halyq ártisi, professor, Sotsıalıstik Eńbek Eri SERKEBAEV Ermek Bekmuhameduly dúnıege keldi.

Petropavl qalasynda týǵan. Petr Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq ýchılışesin (Petr Chaıkovskıı atyndaǵy Almaty mýzykalyq kolledji), Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyn bitirgen.

Ermek Serkebaev oryndaǵan partııalardyń ishinde Ahmet Jubanov jáne Latıf Hamıdıdiń operasyndaǵy - Abaıdy, «Birjan men Sara» operasyndaǵy Qojaǵul, Amangeldi, Petr Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegın» jáne «Pıkovaıa damasynda» Onegın men Eletskıdi, Djoakkıno Rossınıdiń «Sevıl shashtarazy» Fıgarony, «Ýkroşenıe stroptıvoı» Petrýchchıony, Evgenıı Brýsılovskıı men Erkeǵalı Rahmadıevtiń operasyndaǵy Er Tarǵyn jáne Alpamys batyrlar jáne basqa da kóptegen operalarda oınaǵan. Kıno óneri salasynda da atsalysyp, «Taqııaly perishte», «Bizdiń súıikti dáriger», t.b. fılmderge túsken. Gastroldik saparmen álemniń 50-den asa elderinde bolǵan. 1973 jyldan qazirgi kezge deıin Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda vokal klasy boıynsha dáris beredi. 2006 jyly - Máskeý konservatorııasynyń úlken zalynda án shyrqaǵan. Qazirgi qyzmetinde 1947 jyldan bastap isteıdi. KSRO Joǵarǵy Keńesi 7-shaqyrylymynyń depýtaty, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi 8, 11- shaqyrylymdarynyń depýtaty.

«Otan», Eńbek Qyzyl Tý, Qazan revolıýtsııasy, 2 márte Lenın ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan. KSRO men Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń, Halyqaralyq vokalıster konkýrsynyń laýreaty, vokalıster men balet ártisteriniń búkilodaqtyq konkýrsy syılyǵynyń jáne «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri. 2011 jyly jeltoqsannyń 22-si kúni Almatyda Irına Serkebaevanyń «I jızn, ı molodost, ı schaste» atty kitabynyń tusaýkeseri ótti. Kitap Qazaqstannyń halyq ártisi, ataqty ánshi Ermek Serkebaevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan.

55 let nazad (1957) QR Prezıdenti Ákimshiliginiń quqyq júıesi bóliminiń meńgerýshisi  ShPEKBAEV Alık Jatqambaıuly dúnıege keldi.

Almaty oblysy Qaskeleń aýdanynyń Abaı aýylynda týǵan. KSRO ІІM Shymkent orta arnaıy mektebin (1980); KSRO ІІM Qaraǵandy joǵary mektebin (1987) zańger mamandyǵy boıynsha; RF ІІM akademııasyn (1993) bitirgen. Zań ǵylymdarynyń kandıdaty (2005). 1975 jyldan - Keńes Áskeriniń qatarynda qyzmette. 1977 jyldan - Kamensk QJMK slesari. 1980 jyldan - Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń ІІB ETK-71 jedel beliminiń otrıad bastyǵy, ınspektory, SI-1 jedel beliminiń ınspektory. 1984 jyldan - Almaty oblysy Qas- keleń AІІB QІB jedel ekili, aǵa jedel ekili. 1988 jyldan - Qaskeleń aýyldyq mılıtsııa beliminiń bastyǵy. 1989 jyldan - Apmaty oblysynyń Balqash AІІB bastyǵy. 1992 jyldan - Almaty oblystyq ІІB Krımınaldyq mılıtsııa basqarmasynyń bastyǵy, QІB bastyǵy. 1994 jyldan - Apmaty oblysynyń QaskeleńAІІB bastyǵy. 1995jyldan - Apmaty oblysy boıynsha MTKB bastyǵynyń orynbasary, Apmaty oblysy boıynsha MTKD Asa qaýipti qylmystardy tergeý basqarmasynyń bastyǵy. 1997 jyldan - QR ІІM ¥ıymdasqan qylmysqa qarsy kúres bas basqarmasynda basqarma bastyǵy, ¥ıymdasqan qylmysqa qarsy kúres bas basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, 1998 jyldan- QR ІІM Krımınaldyq polıtsııa departamenti bastyǵynyń birinshi orynbasary. 2000 jyldan - Almaty oblystyq ІІBB bastyǵy. 2003 jyldan - QR ishki ister vıtse-mınıstri. 2008 jyldyń qarasha aıynan beri - QR Prezıdenti Ákimshiligindegi quqyq qorǵaý júıesi bóliminiń meńgerýshisi. QR Shyńǵa ermeleýshiler federatsııasynyń prezıdenti. II dárejeli «Aıbyn» (1999), II dárejeli «Dańq» (2005) ordenderimen, QR ¥lttyq olımpıada komıtetiniń Altyn ordenimen (2010); medaldarmen marapattalǵan.

38 jyl buryn (1974) Astana qalasy ákiminiń orynbasary BALAEVA Aıda Ǵalymqyzy dúnıege keldi.

Almaty oblysy Jambyl aýdany Jambyl aýylynda dúnıege kelgen. 2000 jyly Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin «orys tili men ádebıetiniń muǵalimi» mamandyǵy boıynsha bitirgen. 2007 jyly Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetin «quqyqtaný» mamandyǵy boıynsha bitirgen. 1999 jyldan bastap memlekettik qyzmette. Qyzmetin Qazaqstan Respýblıkasy Aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń Almaty oblystyq aqparat jáne qoǵamdyq kelisim basqarmasynyń qoǵamdyq-saıası protsesterdi taldaý jáne úılestirý bóliminiń jetekshi mamany bolyp bastaǵan. Atalǵan mınıstrlik júıesinde 2004 jylǵa deıin jetekshi mamannan bastap Almaty qalasynyń Aqparat basqarmasy bastyǵynyń mindetin atqarýshysyna deıin túrli qyzmetter atqarǵan. 2004 jyly Almaty qalasynyń Іshki saıasat departamenti bastyǵy dırektorynyń birinshi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. 2006 jyly Almaty qalasynyń Іshki saıasat departamentiniń dırektory bolyp aýysty. 2008 jyldyń 16 sáýirinen bastap Astana qalasy Іshki saıasat departamentiniń dırektory, keıin basqarma bastyǵy bolyp jumys isteıdi. 2010 jylǵy aqpannan bastap Astana qalasy ákiminiń orynbasary qyzmetinde.