4 mamyr. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

4 mamyr, JUMA

Jastar kúni (Qytaı). 1919 jyldyń 4 mamyrynda kóshbasshylarymen birge Beıjiń ýnıversıtetiniń 3000-ǵa jýyq stýdentteri Tıananmen alańyna jınalyp, Qytaı úshin ádiletsiz Parıjdiń beıbit kelisimin qabyldaýdaǵy úkimettiń sheshimine qarsy shyqty. Alǵashynda Shensı-Gansý-Nınsıa aýdanynda Soltústik-Batys jastar odaǵy osy kúndi atap óte bastady, al 1949 jyldyń jeltoqsan aıynda Ortalyq halyq úkimetiniń memlekettik ákimshilik keńesi (QHR) bul kúndi mereke retinde jarııalady.

Japonııada kógaldandyrý kúni. «Kógaldandyrý kúni» Japonııada 2007 jylǵa deıin sáýirdiń 29-ynda atap ótilgen. Merekeniń tabıǵı ataýy Seva Imperatorynyń atymen jáne onyń qaǵylez tabıǵatqa degen tereń mahabbatymen baılanysty.

2007 jyldan bastap bul kún 4-shi mamyrda atap ótiledi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

19 jyl buryn (1993) Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasy «Qazaqsha jer-sý attaryn, ataýlardy orys tilinde dál jazýdy tártipke keltirý jáne Qazaqstan Respýblıkasy jekelegen ákimshilik-aýmaqtyq mekenderiniń ataýlaryn ózgertý týraly» qaýly qabyldady.

19 jyl buryn (1993) Almatyda Abaı atyndaǵy qalalyq qordyń tusaýkeser rásimi ótti.

11 jyl buryn (2001) Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash aýdanynda Tóle bıge eskertkish ornatyldy.

7 jyl buryn (2005) Elbasy «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń áleýetin odan ári paıdalaný jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıdy.

5 jyl buryn (2007) uzyndyǵy 235-shaqyrymdyq Hromtaý-Altynsarın jańa temirjol jelisi ýchaskesi paıdalanýǵa berildi. Jańa temirjol jelisi Qazaqstannyń soltústigindegi astyqty jáne ortalyǵyndaǵy ónerkásipti aımaqtardy eldiń batysyna qaraı eń qysqa jolmen jalǵastyrady. Budan basqa, Qazaqstannan ótetin eksporttyq júkterdi baltyq jáne qarateńizdik aılaqtarǵa ótkizetin jańa jolbaǵyt jasaqtalǵan.

3 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev taýarlyq bırjalardyń qyzmet úderisi men bırjalyq saýda-sattyqty júzege asyrý barysynda týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteıtin «Taýar bırjalary týraly» Zańǵa qol qoıdy. Elbasy sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamany «Taýar bırjalary týraly» Zańǵa sáıkestendirýdi qarastyrǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine taýarlyq bırja máseleleri boıynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

3 jyl buryn (2009) ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde osy oqý ornynyń tarıhy týraly jańa murajaıy galereıasynyń birinshi tasyn jáne kapsýlasyn qoıý rásimi ótti. Shara elimizdiń aldyńǵy qataryndaǵy ýnıversıtettiń 75-jyldyq mereıtoıyna arnalǵan.

Murajaıdyń qorynda fotomaterıaldar, qoljazbalar, sývenırler, syılyqtar, sýretter, portretter, kitaptar, ǵalymdardyń monografııasy jáne taǵy basqa 14 myń birlik naqty materıaldar jınaǵy bar.

Murajaıdyń jalpy aýdany - 900 sharshy metrdi, ýnıversıtet tarıhynyń galereıasyn qosqanda (ótkel) - 540 sharsha metr, Dańq zaly - 120 sharshy metr, «QazUÝ - búgin, erten» zaly - 240 sharshy metrdi quraıdy.

Murajaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi rásimdelgen jáne qurmetti qonaqtarmen, sheteldik delegatsııalarmen, ardagermen, jastarmen kezdesýler ótkizýge arnalǵan.

ESІMDER

84 jyl buryn (1928-2002) fılologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri AHMETOV Zákı Ahmetuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ulan aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin, KSRO Ǵylym akademııasynyń Lenıngradtaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1951-1975 jyldary - Qazaq qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, dekany. 1975-1986 jyldary - Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, dırektory, Ǵylym akademııasynyń akademık-hatshysy, vıtse-prezıdenti, 1986 jyldan  Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi bolǵan. Ǵalymnyń zertteýleri qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan. Ǵylymı-zertteý eńbekteri qazaq ádebıetiniń tarıhy men teorııasy máselelerine, qazirgi ádebıettanýdaǵy dástúr men jańashyldyq, kórkemdik sheberlik, poetıka, ádebı baılanystar problemalaryna arnalǵan. Qazaq óleńiniń ózgeshelikteri men qurylymyn zertteýdiń ǵylymı júıesin jasaǵan. Abaıtaný, Áýezovtaný máselelerin tekstologııalyq, tarıhı qyrynan zerttegen irgeli ǵylymı monografııalar jazǵan. 1954, 1957, 1970, 1995 jyldary Abaıdyń tolyq shyǵarmalar jınaǵy basylymdaryn daıyndap, qurastyrýshylardyń jáne túsiniktemeler avtorlarynyń biri bolǵan.  1992 jyly «Óleń sózdiń teorııasy» dep atalatyn monografııasy Qytaıda jaryq kórgen. Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan.

124 jyl buryn (1888-1952) tarıh ǵylymynyń doktory, professor, Ýkraın Ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi ıÝShKOV Serafım Vladımırovıch dúnıege keldi.

Sankt-Peterbor ýnıversıtetin bitirgen. Saratov, Lenıngrad ýnıversıtetterinde, Ózbek pedagogıka akademııasynda, Daǵystan, Sverdlov pedagogıkalyq ınstıtýttarynda, Máskeý zań ınstıtýtynda professor bolyp, eki jyl Qazaqstan Ǵylym akademııasy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqarǵan. KSRO-da markstik-lenındik quqyq tarıhynyń qalyptasýy ıÝshkov esimimen tyǵyz baılanysty. Birqatar oqýlyqtary men ǵylymı eńbekteri jaryq kórgen. Onyń «Sovettik dáýirge deıingi Qazaqstandaǵy feodaldyq menshik máselesi» atty maqalasynda qazaqtyń kóshpeli mal sharýashylyǵy jaǵdaıyndaǵy patrıarhaldyq-feodaldyq qatynastarynyń máni men erekshelikteri týraly pikir bar.

«Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. 

62 jyl buryn (1950) aǵa ádilet keńesshisi, Qyzylorda oblysy prokýrorynyń birinshi orynbasary NURDÁÝLETOV Morıak Nurdáýletuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Narynqol aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

Almaty oblysy Qaskeleń aýdany prokýrorynyń aǵa kómekshisi, Qazaq KSR prokýratýrasynyń uıymdastyrý-baqylaý bóliminiń prokýrory, Almaty oblysy Balqash, Shelek aýdandarynyń prokýrory, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy Jalpy baqylaý bas basqarmasy kólik zańdaryn qadaǵalaý bóliminiń bastyǵy, Almaty kólik prokýrorynyń kómekshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń Almaty qalasy jáne oblysy boıynsha kómekshisi, Kaspıı mańy ekologııasy aımaqtyq prokýrory, Almaty qalasy prokýrorynyń orynbasary, Aqmola oblysy prokýrorynyń birinshi orynbasary, Almaty oblysy prokýrorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2008 jyldyń 10 jeltoqsanynan.

«Qazaqstan Respýblıkasy prokýratýrasynyń qurmetti qyzmetkeri» belgisimen, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń alǵys hatyn alyp, «Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń qurmet gramotasymen» marapattalǵan.

62 jyl buryn (1950) Atyraý oblystyq soty apelıatsııalyq sot alqasynyń tóraǵasy ChINıAEV Nurǵoja Qydyrhanuly dúnıege keldi.

Túrikmenstannyń Mary oblysynda týǵan. Ashǵabad gıdromelıarotıvtik tehnıkýmyn, Túrikmen memlekettik ýnıversıtetin bitirgen.

1992 jyly tarıhı otanyna oralǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýratýrasynyń prokýrory, bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy, Mańǵystaý oblystyq soty tóraǵasynyń orynbasary, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Jambyl oblystyq sotynyń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2010  jyldyń qarasha aıynan.

«Astana» medalimen, Qazaqstan Respýblıkasy Sýdıalar odaǵynyń «Úsh bı» qurmet belgisimen, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń alǵys hatymen jáne Ádilet mınıstrligi men Joǵarǵy Sot tóraǵasynyń kóptegen qurmet gramotalarymen jáne alǵystarymen marapattalǵan.

68 jyl buryn (1946) áskerı qaıratker, avıatsııa general-maıory, 1 synypty áskerı ushqysh KÝZENıATKIN Bronıslav Mıhaılovıch dúnıege keldi.

Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Shymbaı qalasynda týǵan. Áskerı-áýe kúshteri ýchılışesin, ıÝ.Gagarın atyndaǵy áskerı-áýe akademııasyn bitirgen. 1967-1991 jyldary - KSRO áskerı-áýe kúshterinde ushqysh, aǵa ushqysh, zveno komandıri, eskadrılıa komandıriniń orynbasary, polk komandıriniń orynbasary, polk komandıri, Orta Azııa áskerı okrýgi Áskerı-Áýe kúshteri qolbasshysynyń orynbasary. 1991-1997 jyldary Avıatsııa korpýsy komandıriniń orynbasary, QR Áskerı-Áýe kúshteri basqarmasy qolbasshysynyń birishi orynbasary bolǵan.

Kóptegen medaldarmen jáne qurmet gramotalarymen marapattalǵan.

78 jyl buryn (1934-1986) qazaq jazýshysy, belgili satırık ÁÝBÁKІROV Ospanhan dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Úshbulaq aýylynda týǵan.
Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq memlekettik konservatorııasynyń teatr fakýltetin tamamdaǵan. Mamandyǵy akter bolǵanymen, óziniń shyǵarmashylyq muratyn satıradan tapqan.
Ol respýblıkalyq gazetterde, «Ara» jýrnalynda qyzmet istegen. Satıralyq janrmen birge, balalarǵa arnalǵan óleńjyr, ertegi, pesa, belgili kompozıtorlardyń ánderine mátin jazýmen, aýdarmamen de aınalysqan. Ázız Nesınniń «Ahıretten kelgen hattary», Branıslav Nýshıchtiń «Meniń ómirbaıanym», Lao Sheniń «Mysyqtar qalasyn», E.Rapkeniń «Mıýnhaýzenniń hıkaıalaryn» qazaq oqyrmandaryna usynǵan.
1983 jyly balalarǵa arnalǵan «Qaǵaz qalpaq» satıralyq jınaǵy úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń syılyǵy berildi.

98 jyl buryn (1914-1986) farmatsevt-ǵalym , dramatýrg , medıtsına ǵylym doktory, Qazaqstanǵa eńbegi sińirgen farmatsevt SUBHANBERDIN Sálken Hasenuly dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda týylǵan. Máskeý medıtsına ınstıtýtyn bitirgen (1959 ). Semeıdegi ólkelik farmatsevtıka tehnıkýmy oqý bóliminiń meńgerýshisi (1933 - 1935 ), dırektory (1935 - 1938 ), Almaty (1938 - 1942 ) jáne Jambyl (1942 - 1945 ) oblys, respýblıka (1948 - 1973 ) dárihana basqarmalarynyń meńgerýshisi, Almaty dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi (1973 - 1975 ) qyzmetterin atqardy. Subhanberdınniń negizgi ǵylymı jumystary Qazaqstandaǵy dárihana isiniń damý tarıhyna arnalǵan. Subhanberdınniń basshylyǵymen Dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýtynda farmatsevtıka kafedrasy uıymdastyryldy, orta medıtsına oqý oryndarynda farmatsevtıka fakýlteti, Shymkent qalasynda farmatsevtıka ınstıtýty, Almaty qalasynda farmatsevtıka fakýlteti ashyldy. Onyń "Dári - dertke daýa, janǵa shıpa " (1965), "Ósimdik dári-dármek qoımasy " (1968 ), "Densaýlyǵyńdy oılasań " (1974 , M.Álimbaevpen birge) atty eńbekteri, "Shyndyq ", "Satyp alǵan aýrý ", "Jańa jandar ", t.b. pesalary "Shyndyq" atty jınaqqa engen (1977 ). 74 ǵylymı eńbektiń avtory. 2 ret "Qurmet belgisi " ordenimen marapattalǵan.

75 jyl buryn (1937) Qazaqstannnyń Eńbek Eri, «Zenchenko jáne kompanııa» kommandıttik seriktestiginiń bas dırektory ZENChENKO Gennadıı Ivanovıch dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysnyń Shal aqyn aýdanynda týylǵan.

Petropavl aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý tehnıkýmyn bitirdi. 1973 jyly Petropavl pedagogıkalyq ınstıýtyn syrttan oqyp aıaqtady.

1962-1973 jyldar «Lenın» keńsharynda elektr slesary, munaı bpazasynyń meńgerýshisi, meanızator mashına-traktor sheberhanasynyń meńgerýshisi, bas ınjeneri, Sovet aýdandyq «Qazselhoztehnıka» birlestiginiń basqarýshysy boldy, 1973 jyly Soet aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy.   

1976 jyldan - «Novonıkolskıı» keńsharynyń dırektory. Sharýashylyq eki ret qaıta qurlyp, 1992 jyly «novonıkolskoe» aýyl sharýashylyǵy qaýymdastyǵy, 1997 jyly «Zenschenko jáne kompanııa» komandıttik seriktestigine aınaldy, osy sharýashylyqta G.I.Zenchenk bas dırektorbolyp qyzmet etýde.

2008 jyly oǵan Qazaqstannyń eńbek Eri ataǵy berildi, eki ret «otan» ordenimen, Eńbek Qyzyl tý ordenimen jáne kóptegen medaldarmen marapattalǵan, soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty.

47 jyl buryn (1965) Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary URANHAEV Nurlan Temiruly dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týylǵan.

1987 jyly Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen.

1987-1990 jyldary Semeı «Kazpromtehmontaj» trest basqarmasynda 3-razrıadty temir ustasy, montajdaýshy, sheber qyzmetterin atqardy.

1999 jyldyń qazan aıynan bastap «Zerger» shaǵyn kásipkerliginiń dırektory, 1992 jyldan bastap «Zerger» qarjy kásipkerlik korporatsııasynyń dırektory qyzmetin atqarǵan.

1995 jyldyń sáýir aıynan qarasha aıyna deıin «Aqqus» AQ-nyń prezıdenti.

1995 jyldyń qarasha aıynan bastap 1997 jyldyń naýryz aıyna deıin «Saryarqa» AQ-nyń bastyǵy.

1997-2001 jyldary «Suńqar» JShS Semeı et-konservilik kombınatynyń prezıdenti.

2003-2005 jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysynyń energetıka, kommýnaldyq sharýashylyq, qurylys jáne transport basqarmasynyń bastyǵy.

2006-2007 jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary, 2007-2008 jyldary memlekettik materıaldyq rezerv boıynsha Komıtetiniń Tóraǵasy.

2008 jyldyń aqpan aıynan qyrkúıek aıyna deıin QR Premer-Mınıstri Kantselıarııasynyń ındýstrıaldy-ınnovatsııalyq damý bóliminiń meńgerýshisi.

2008 jyldyń qyrkúıek aıynan qarasha aıyna deıin QR Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory qyzmetin atqardy.

2008-2009 jyldary «KazBıznesKonsaltıng» JShS prezıdentiniń keńesshisi.

2009-2010 jyldary «NK «SPK «Ertis» AQ Tóraǵasynyń orynbasary.

2010 jyldyń maýsym aıynan bastap osy ýaqytqa deıin Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary.