31,8 myń gektar jerden kóterilgen shań Atyraýǵa qaýip tóndirip otyr - ekologııalyq forým
ATYRAÝ. KAZINFORM – Bıyl naýryzda Atyraýdy shańdy daýyl basty. Sońǵy jyldary mundaı jaǵdaı jıilep ketti. Shańnyń negizgi kózi – ósimdik jamylǵysy sıregen, tuzdanǵan jáne usaq dıspersti gıps aralasqan qurǵaq jer. Al qaladaǵy aýa quramynda zııandy zattardyń mólsherine qatysty táýelsiz sarapshylar júrgizgen zertteý kúkirtsýtek kontsentratsııasynyń jekelegen aýdandarda birneshe ese joǵarylaǵanyn kórsetedi.
Atyraýda ótken ekologııalyq forýmda shań kóteriletin aýmaqtardy zertteý nátıjesin «Renessans plıýs» JShS dırektory Áset Tazabekov, al qoǵam belsendisi, ekolog Galına Chernova táýelsiz sarapshylar tobynyń aýa sapasyna júrgizgen zertteýin kópshilikke usyndy.
Shańnyń negizgi kózi – 31,8 myń gektar jer
Naýryzdaǵy shańdy daýyldan keıin zertteýshiler drondar, jedel taldaý quraldary jáne spýtnıktik sýretter arqyly shań kóteriletin aýmaqtardy anyqtaǵan. Nátıjesinde Atyraýǵa shań jetýi múmkin tórt negizgi ýchaske belgilengen. Olardyń jalpy aýmaǵy – 31,8 myń gektar. Mamandar bul jerdegi topyraq synama alyp, quramyn, tuzdylyǵyn, gıps mólsherin jáne ósimdikterdiń ósýine qolaıly jaǵdaıdyń bar-joǵyn zerttegen.
- Bul jerlerdiń keıbirinde ósimdik ataýly óspeıdi. Topyraq quramyndaǵy usaq gıps pen tuz bólshekteri jelmen birge kóterilip, qalaǵa taralady, –dep bastady Áset Tazabekov.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, ýchaskelerdiń topyraq quramy birkelki emes. Keıbir jerlerde gıps mólsheri betki qabatta 20 paıyzǵa deıin jetedi. Al tuz kontsentratsııasy bir kılogramm topyraqqa shaqqanda 2 000 mıllıgramǵa deıin barady. Mundaı jaǵdaıda ósimdikterdiń tamyr jaıýy qıyn. Ásirese qalaǵa jaqyn ornalasqan ýchaskelerde jańbyrdan keıin topyraq keýip úlgergen boıda shań kóteriledi. Sebebi másele tek jerdiń qurǵaqtyǵynda emes, onyń hımııalyq jáne fızıkalyq quramynda. Topyraqtaǵy usaq gıps pen tuz bólshekteri jelmen ońaı taralady. Zertteý barysynda jerasty sýynyń jer betine jaqyn jatqany da belgili bolǵan.
Zertteý kezinde Kaspıı tartylǵan aýmaqtardan munaı ónimderi anyqtalmaǵan. Bul shań kóteriletin atalǵan ýchaskelerdegi degradatsııanyń negizgi sebebi munaımen lastaný emes, tabıǵı tuzdaný men topyraqtyń qurǵaýy ekenin kórsetedi.
Kaspııdiń tartylýy shóleıttený qaýpin kúsheıtip otyr
Zertteýshiler Atyraý oblysyndaǵy klımattyq ózgeristerdi de nazardan tys qaldyrmaǵan. Olardyń málimetinshe, óńirde jyldyq jaýyn-shashyn mólsheri eń kóp degende 455 mıllımetrge jetedi. Al Kaspıı mańy óńirindegi býlaný kórsetkishi shamamen 1 100 mıllımetr.
ıAǵnı túsetin ylǵal mólsheri býlanýdan áldeqaıda az. Bul topyraqtyń kebýine, tuzdyń betki qabatqa shyǵýyna jáne ósimdik jamylǵysynyń sıreýine qolaıly jaǵdaı qalyptastyrady.
- 1980 jyldan 2025 jylǵa deıin Atyraý oblysyndaǵy ortasha temperatýra 4 gradýsqa kóterilgen. Bul – álemdik ortasha kórsetkishten shamamen eki ese joǵary, – dedi Áset Tazabekov.
Kaspıı teńiziniń tartylýy saldarynan oblysta 155 myń gektarǵa jýyq jańa qurǵaq jer paıda bolǵan. Qazir olardyń barlyǵy birdeı shań kóteretin belsendi oshaqqa aınalmaǵan. Alaıda mamandar aldaǵy 15-20 jylda bul aýmaqtardyń bir bóligi tuzdanǵan, ósimdik óspeıtin degradatsııalanǵan jerlerge aınalýy múmkin ekenin eskertti.
Zertteý barysynda 31,8 myń gektar aýmaqtyń jaǵdaıy birneshe sanatqa bólingen. Eń qaýipti ýchaskelerde topyraqtyń tuzdylyǵy joǵary, al jerasty sýy keı jerlerde jer betinen nebári 20 santımetr tereńdikte ornalasqan. Ótpeli aımaqtarda ósimdik ósýine múmkindik shekteýli. Al qumdy jáne sazdaq topyraqty keıbir ýchaskelerden qarashirik tabylǵan. Atap aıtqanda, zerttelgen aýmaqtardaǵy qarashirik mólsheri 0,5-0,8 paıyz shamasynda. Al Mahambet aýdanyndaǵy salystyrmaly topyraq úlgilerinde bul kórsetkish 2-5 paıyzǵa deıin jetedi. Mamandardyń pikirinshe, qarashiriktiń azdyǵy topyraqtyń qunarlylyǵy tómen ekenin kórsetedi. Degenmen onyń múldem joıylyp ketpegeni keıbir jerlerdi qalpyna keltirýge múmkindik bar ekenin ańǵartady.
Sekseýil otyrǵyzý máseleni sheshe me?
Qurǵaǵan aýmaqtardy kógaldandyrý máselesinde zertteýshiler sekseýil otyrǵyzý tájirıbesine de nazar aýdarǵan. Alaıda Atyraýdaǵy topyraq jaǵdaıy Aral óńirinen ózgeshe. Aral mańyndaǵy keıbir aýmaqta sekseýil egý jumysy júrgizilip, kóshetterdiń jersiný kórsetkishi shamamen 13 paıyz bolǵan. Al Kaspıı jaǵalaýyndaǵy zerttelgen ýchaskelerde jerasty sýynyń jaqyn ornalasýy, topyraqtyń gıpstenýi men tuzdyń kóp bolýy ósimdikterdiń jersinýine kedergi keltiredi. Sondyqtan Araldaǵy tájirıbeni Atyraýǵa sol kúıinde kóshirý nátıje bermeýi múmkin.
- Aral óńirindegi sekseýil otyrǵyzý tájirıbesin Kaspıı jaǵalaýyna sol kúıinde kóshirýge bolmaıdy. Óıtkeni mundaǵy topyraqtyń tuzdylyǵy, gıps mólsheri jáne jerasty sýynyń qalyptasýy ózgeshe. Sondyqtan aldymen birneshe jyldyq zertteý júrgizip, osy ortaǵa beıimdeletin ósimdikterdi anyqtaýymyz kerek, – dep tolyqtyrdy zertteý júrgizgen kompanııanyń dırektory Áset Tazabekov.
Mamandar mundaı aýmaqtarǵa birden jappaı aǵash otyrǵyzýdan góri, birneshe jyl zertteý júrgizip, jergilikti jaǵdaıǵa tózimdi ósimdikterdi irikteýdi usyndy. Olardyń qatarynda jyńǵyl, júzgin, alabota sekildi ósimdikter bar. Taǵy bir usynylǵan ádis – polıakrılamıd qoldaný. Bul zat topyraqtyń betki qabatyndaǵy usaq bólshekterdi baılanystyryp, olardyń jelmen kóterilýin ýaqytsha tejeıdi. Qazir Qazaqstandaǵy keıbir karerlerde shańdy basý úshin osyndaı tehnologııa qoldanylady.
- Biz qarastyrǵan ádisterdiń ishindegi eń tıimdisi – polıakrılamıd qoldaný. Bul – topyraqtyń betki qabatyn bekitetin hımııalyq zat. Onyń quramynyń shamamen 80 paıyzy krahmaldan turady. Qazir Qazaqstandaǵy kóp karerde jumys barysynda shańdy basý úshin qoldanylady. Ony topyraqtyń betki qabatyna búrikken kezde, jer betinde jelim tárizdi qabat paıda bolyp, topyraq qataıady. Alaıda onyń bir úlken kemshiligi bar. Jel erozııasy jaǵdaıynda áseri eń kóbi bes jylǵa deıin ǵana saqtalady. Eger qazir topyraqtyń betin osy zatpen bekitsek, shóleıttenýmen kúresýdiń tıimdi ádisterin tapqanǵa deıin máseleni ýaqytsha toqtata turýǵa múmkindik bolady,-dedi kompanııa jetekshisi.
Sondaı-aq tuzǵa tózimdi selektsııalyq júgerini ósirý tájirıbesi de zerttelip jatyr. Biraq mamandar bul ósimdikti ónim alý maqsatynda emes, topyraqty bekitý úshin paıdalanýdy usynady. Óıtkeni júgeri topyraqtaǵy qorektik zattardy sińirip, ony odan ári qunarsyzdandyrýy múmkin. Sol sebepti ósimdikti jınamaı, sol jerde qaldyrý kerek.
31,8 myń gektardy qalpyna keltirý qansha turady?
Zertteýshiler shań kóteriletin aýmaqtardy qalpyna keltirýdiń birneshe nusqasyn ázirlegen. Onyń biri – shuǵyl sharalardy úsh jyl ishinde júzege asyrý. Bul jospar boıynsha jumystyń quny shamamen 27 mıllıard teńgege baǵalanǵan.
Sonymen birge zertteýshiler máseleni 15 jyldyq baǵdarlama aıasynda sheshý nusqasyn da qarastyrǵan. Bul tásil aýmaqty kezeń-kezeńimen qalpyna keltirýge, ǵylymı uıymdar men zertteý ınstıtýttaryn jumyldyrýǵa múmkindik beredi.
Mamandardyń pikirinshe, jumysty tek aǵash otyrǵyzýmen shekteýge bolmaıdy. Eń aldymen, topyraqtyń quramyna qaraı ár ýchaskege jeke ádis tańdaý qajet. Ol úshin jergilikti ósimdikterdiń kóshetterin ósiretin arnaıy pıtomnık qurý da mańyzdy. Óıtkeni osynsha úlken aýmaqty kógaldandyrýǵa qajetti ósimdikterdi daıyn kúıinde basqa óńirlerden jetkizý qıyn ári tıimsiz.
Zertteýshilerdiń esebinshe, degradatsııaǵa ushyraǵan aýmaq jyl saıyn shamamen 800 gektarǵa ulǵaıyp keledi. Bul – máseleni keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn kórsetetin negizgi derektiń biri.
Atyraýdaǵy shań máselesin tek kóktemgi shańdy daýylmen nemese aýa raıynyń qolaısyzdyǵymen baılanystyrý jetkiliksiz. Bul – klımattyń jylynýy, Kaspııdiń tartylýy, topyraqtyń tuzdanýy jáne ósimdik jamylǵysynyń joıylýy qatar áser etip otyrǵan uzaq merzimdi ekologııalyq másele. Olardyń qatarynda aýa sapasynyń nasharlaýy da bar.
Ekologııalyq forýmda «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastama ortalyǵynyń basshysy Galına Chernova qalanyń atmosferalyq aýasynyń jaı-kúıine arnalǵan aýqymdy zertteýge toqtaldy. Ol baıandamasyn «Qazgıdromet» RMK, NCOC kompanııasynyń avtomattandyrylǵan beketteri, «RNITs OAV» JShS jáne «Renessans plıýs» kompanııasynyń derekterine negizdedi.
Buǵan deıin qalada lastaný tek ońtústik óndiristik aımaqta — Atyraý munaı óńdeý zaýyty, jylý elektr ortalyǵy jáne solardyń mańyndaǵy Turǵyndar qalashaǵy men Avangard yqshamaýdandarynda ǵana bolady degen pikir qalyptasqan edi. Alaıda táýelsiz taldaý budan da bólek lastanǵan aýmaqtardy anyqtady.
- Zertteýler kúkirtsýtektiń shekten tys joǵary kólemde anyqtalýy men úlken fondyq kórsetkish Vokzal mańy, Samal yqshamaýdanyn jáne Zagorodnaıa kóshesinde shoǵyrlanǵanyn anyqtady. Bul aýmaqtar ońtústik óndiristik aımaqtyń sheńberine syımaıdy. Ásirese Jaıyq boıyndaǵy Zagorodnaıa kóshesi tarıhı túrde qalanyń taza, jasyl ári jaıly aýdany sanalatyn. Al qazir onda kúkirtsýtekpen ýlanýdyń rekordtyq shyńdary tirkelip jatyr. Biz muny munaı óndirý salasynyń damýyna logıstıkalyq qoldaý kórsetetin Soltústik ónerkásiptik aımaqtyń qyzmetimen baılanystyramyz. Bul aýmaqta Atyraý munaı qubyr basqarmasy men munaı-gaz salasyna qajetti ınfraqurylymdy qamtamasyz etetin óndiristik bazalar ornalasqan. Olardyń qatarynda tsısternalardy tazalaý, býmen óńdeý jáne basqa da ispen aınalysatyn kompanııalar bar, -dep pikir bildirdi Galına Chernova.
Galına Chernovanyń aıtýynsha, zertteýdiń maqsaty – jekelegen ólsheýlerdi ǵana kórsetý emes, qala aýasyndaǵy lastanýdyń aýmaqtyq, maýsymdyq jáne táýliktik erekshelikterin anyqtaý.
Taldaý kúkirtsýtektiń joǵary kontsentratsııasy Atyraýdyń bir ǵana aýdanynda tirkelmeıtinin kórsetedi. 2009–2021 jyldary «Shaǵala» men «Vokzal mańy» yqshamaýdanyndaǵy stantsııalarynda kúkirtsýtek mólsheri jyl saıyn shekten asqan. Kóptegen beket mundaı jaǵdaılardy kóbine jyly mezgilde, túnde jáne tańerteń tirkegen. 2022 jylǵy eń joǵary bir rettik kórsetkish «Turǵyndar qalashyǵy» pen «Zagorodnaıa» stantsııalarynda 0,651 jáne 0,640 mg/m³ boldy.
2026 jylǵy 30 naýryzda NCOC jelisiniń bes stantsııasy 20 mınýt ishinde kúkirtsýtektiń joǵary deńgeıin tirkedi. Bes ólshemniń eń joǵarysy «Turǵyndar qalashaǵy» yqsham aýdanynda 0,193 mg/m³ boldy.
«Qazgıdromet» deregine saı, 2025 jyldyń 1 maýsymynda Samal shaǵynaýdanynda kúkirtsýtek mólsheri shekten 19,7 ese, kúkirt dıoksıdi 14,1 ese joǵary boldy. Sol jyly Dambada kómirtek oksıdi shekten shamamen 16 ese, Aqshaǵalada azot dıoksıdi shamamen 11,1 ese asqan.
2026 jylǵy qańtar men aqpanda jospardan tys ólsheýler kezinde kúkirtsýtek boıynsha joǵary lastanýdyń toǵyz jaǵdaıy tirkeldi. Sonyń ekeýi Hımposelokta baıqaldy. Eń joǵary kórsetkish 25 qańtarda 0,29 mg/m³ boldy.
Monıtorıng júıesinde qandaı másele bar?
Sarapshylar qaladaǵy baqylaý jelisin keńeıtip, ony táýelsiz ári ashyq júıe retinde damytý qajettigin usynady. Ásirese «Vokzal mańy », «Jılgorodok», «Avangard» jáne Samal yqshamaýdanynyń aýmaǵynda qosymsha baqylaý núktelerin ornalastyrý mańyzdy dep sanaıdy.
- Monıtorıng nátıjesi turǵyndarǵa qoljetimdi bolýy kerek. Sonymen qatar baqylaý jelisin keńeıtip, derekterdi táýelsiz túrde tekserýge múmkindik bergen jón. Bul lastaný deńgeıin ǵana emes, onyń qaı aýmaqtarda jáne qaı ýaqytta kúsheıetinin anyqtaýǵa kómektesedi, – dedi Galına Chernova.
Zertteý avtorlary baqylaýdy tek kúkirtsýtekpen shektemeýdi de usynady. Aýa quramyndaǵy polıtsıkldi aromatty kómirsýtekter sekildi basym lastaýshy zattardy da júıeli túrde ólsheý qajet. Óıtkeni ár aýmaqta lastaýshy zattardyń quramy men basymdyqtary ártúrli bolýy múmkin.
Lastaný kózderin anyqtaý jetkiliksiz
Sarapshylar aýaǵa taraıtyn lastaýshy zattardyń yqtımal kózderi retinde munaı óńdeý zaýytyn, jylý elektr ortalyǵyn, munaı tasymaldaý kásiporyndaryn, káriz-sorǵy stantsııalaryn jáne «Kvadrat», «Týhlaıa balka» býlaný alańdaryn qarastyrǵan.
Aıta keteıik, Kvadrat býlaný alańynyń qasynda salynyp jatqan káriz sýyn tazalaý stantsııasynyń qurylysy jýyqta aıaqtalmaıdy. Bul týraly qazan aıynda Úkimet basshysynyń orynbasary Qanat Bozymbaevtyń óńirge jumys sapary barysynda belgili bolǵan edi. Óıtkeni, stantsııany jobalaý kezinde qatelikter ketken. Jobadaǵy tehnologııalar qazirgi zaman talabyna saı kelmeıdi. Aıta ketý kerek, nysannyń qurylysy birneshe jylǵa sozylyp, josparǵa túrli ózgeris engizilip, búginde quny 40 mlrd teńgege jýyqtady.
- Arnaıy jumys tobyn quryp, jol kartasyn ázirleý kerek. Máseleni eki jyldyń ishinde sheshý qajet. Jobalaý kezinde qatelikter ketken. Sondyqtan jobany qaıta qarap, zamanaýı tehnologııalardy paıdalanyp, qosymsha ınvestıtsııa salý kerek. Sondaı-aq qatelikterge kim jol bergenin anyqtap, máseleni túbegeıli retteý qajet,-dep pikir bildirgen edi Qanat Bozymbaev.
Sondaı-aq avtokóliktiń de áseri eseptelgen. 2023-2024 jylǵa júrgizilgen eseptik baǵalaý boıynsha, 56 jol ýchaskesindegi kólik shyǵaryndylary jylyna 13 myń tonnadan asady. Onyń 31 paıyzy jeńil avtomobılderge, 30 paıyzy júk kólikterine, 28 paıyzy avtobýstarǵa, 11 paıyzy arnaıy tehnıkaǵa tıesili.
Eske salaıyq, prokýratýra Atyraý munaı óńdeý zaýytyna ekologııalyq zańnama talaptarynyń saqtalýyna qatysty tekserý júrgizip jatyr.