31 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

31 shilde, BEISENBІ Afrıka áıelderiniń kúni. 1962 jyly Búkilafrıkalyq áıelder konferentsııasynyń uıymdastyrýymen bekitilgen. Gavaıı týynyń kúni. Gavaıı týyn monarh oılap tapqan. 1816 jyly Uly Kameamea patshasy ulttyq baıraqtyń dızaınyn usyndy. Gorızontaldy túrde kezek-kezegimen ornalasqan aq, qyzyl jáne kók syzyqtar shtattyń negizgi segiz aralyn - Oahý, Maýı, Lanaı, Kaýaı, Kahoolave, Molokaı, Nııhaý jáne Úlken araldy bildiredi. 1990 jyly Gavaıı gýbernatory ІІІ Djon Vaıhee 31 shildeni Gavaıı týynyń kúni dep jarııalady. ESTE QALAR OQIǴALAR 85 jyl buryn (1929) belgili ǵalym-astronom Nıkolaı Stepanovıch Chernyh sansyz juldyzdardyń arasynan belgisiz №2402-shi ǵalamshardy ashyp, ony ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń esimimen atady. Shaǵyn ǵalamshar Jerge árbir 5 jylda jaqyn keledi. 38 jyl buryn (1976) Oral qalasynda oblystyq ǵylymı-tehnıkalyq kitaphana ashyldy. Onda ǵylym men tehnıkanyń ár túrli salasynan, sondaı-aq óndiristik jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ádebıetter jınaqtalǵan. Kitaphanadaǵy kitap qory shamamen 815 000 dana. 28 jyl buryn (1986) KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdýmynyń Jarlyǵymen qazaqstandyq ınternatsıonalıst-jaýynger Shahvorostov Andreı Evgenevıchke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. 9 jyl buryn (2005) «Qazposhta» AQ «Sáýlet» serııasynan Beıbitshilik jáne Kelisim saraıy beınelengen jańa poshtalyq markasyn aınalymǵa engizdi. Markanyń tırajy - 50000 dana. Beıbitshilik jáne Kelisim saraıy Qazaqstan halyqtarynyń konfessııaaralyq kelisimderin nyǵaıtady. Onyń qurylysy týraly sheshim 2003 jyly Álemdik dástúrli dinder sezinde qabyldanǵan bolatyn. Ǵımarat Esil ózeniniń sol jaq jaǵalaýynda ornalasqan. 7 jyl buryn (2007) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Granıta plıýs» JShS-nyń keramıkalyq-granıttik taqta óndiretin zaýytyn iske qosty. Quny 6 mln. evrolyq ıtalıandyq «Sakmı» fırmasy jabdyqtaǵan kásiporynnyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 2 mln. sharshy metr keramıkalyq-granıttik taqtany quraıdy. 516 jyl buryn (1498) Kolýmbtyń tórtinshi ekspedıtsııasy Trınıdad aralyn ashty. 224 jyl buryn (1790) AQSh-qa alǵashqy patent berildi. 50 jyl buryn (1964) amerıkandyq «Reındjer-7» ǵarysh kemesi alǵash ret Jerge Aıdyń úlken kólemdegi túrli-tústi sýretin jiberdi. ESІMDER 108 jyl buryn (1906-1977) jazýshy, aýdarmashy, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ShÝHOV Ivan dúnıege keldi. Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Petropavl pedagogıka tehnıkýmyn, Omby jumysshylar fakýltetin, Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýtyn bitirgen. 1928-1934 jyldary «Rabochıı pýt» (Omby), «Krasnaıa Bashkırııa» (Ýfa), «Voljskaıa kommýna» (Samara), «Sovetskaıa Sıbır» (Novosıbırsk), «Selskohozıaıstvennyı rabotnık» (Máskeý) gazetterinde ádebı qyzmetker bolyp istegen. 1934-1937 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Presnovka aýdandyq «Ýdarnık» gazetiniń redaktory bolǵan. Shyǵarmalary 1926 jyldan jarııalana bastady. «Óshpendilik» romanynda áleýmettik, saıası-ekonomıkalyq, adamgershilik máseleleri kóterilip, orystar men qazaqtardyń jańa zaman ornatý jolyndaǵy eńbegi, dostyǵy baıandalady. «Qasiret beldeýi» romany qazaq, orys halyqtarynyń Qazan tóńkerisine kelý joldaryn sýretteýge arnalǵan. Ivan Shýhov shyǵarmashylyǵyna Maksım Gorkıı zor baǵa bergen, jazýshynyń qazaqtar ómiri tym qatal ári nanymdy etip sýrettelgenine basa nazar aýdarǵan. Soltústik Qazaqstandaǵy ujymdastyrý taqyryby «Otan» romanynda jalǵasyn tapqan. «Maıdandaǵy armııa» romanynda kóterilgen tarıhı oqıǵalar Birinshi dúnıejúzilik soǵyspen baılanysty, Qazan tóńkerisi, Azamat soǵysy jyldaryna arnalǵan «Altyn alqap» kitaby, «Amerıkanyń kúnderi men túnderi», «ıÝgoslavııa kúndeligi», t.b. ocherkter jınaǵy, «Týǵan el jáne jat jer» atty prozalyq toptamasy, «Presnovka áserleri» atty ómirbaıandyq povester shoǵyrynyń alǵashqy bólimi, «Qazaqstan jeli ótinde» ocherkter jınaǵy jaryq kórdi. Kórkem aýdarma salasynda jemisti eńbek etip, Sábıt Muqanovtyń «Botagóz», «Ómir mektebi» romandaryn, Muhtar Áýezovtiń, Ǵabıt Músirepovtiń, Ǵabıden Mustafınniń, Áljappar Ábishevtiń birqatar shyǵarmalaryn orys tiline aýdarǵan. «Halyqtar dostyǵy» ordenimen, eki márte Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. Almaty qalasyndaǵy bir kóshe, mektep, Petropavl qalasyndaǵy bir kóshe men ortalyq qalalyq kitaphana, Presnov stansasyndaǵy mektep jazýshynyń esimimen atalady. Jazýshynyń týǵan jerinde ádebı-memorıaldyq murajaı úıi ashylǵan. 94 jyl buryn (1920-1944) Keńes Odaǵynyń Batyry SÝHAMBAEV Aǵadil dúnıege keldi. Jambyl oblysynyń Baızaq aýdanynda týǵan. 1939 jyly Dıqan orta mektebin bitirgen. Týǵan aýyly Qarasýda traktorshy bolyp jumys istegen. 1940 jylǵy qazanda Qyzyl ásker qataryna shaqyrylǵan. Áskerı boryshyn Tomsk qalasynda ótep júrgen jerinen soǵysqa attanǵan. 31-shi áskerdiń 628-shi Qyzyl Tý atqyshtar polki quramynda nemis basqynshylaryna qarsy soǵysyp, avtomatshylar bólimshesiniń komandıri bolǵan. 1944 jyly shilde aıynda polıak derevnıasyn azat etý úshin bolǵan urysta Aleksandr Matrosov erligin qaıtalap, dzottyń aýyzyn keýdesimen japqan. Batyrdyń súıegi Lıtva Respýblıkasynyń Drýskınenkaı qalasynda jerlengen. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen 1944 jylǵy naýryzdyń 24-inde oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. 2005 jyly Taraz qalasynda oǵan eskertkish ornatylǵan. Avtory - músinshi Seıitkerim Momysh, sáýletshisi - Rústem Bodaýbekov. Eskertkish qalalyq áskerı komıssarıaty ǵımaratynyń aldynda, Abaı men Qonaev kósheleriniń qıylysynda. 66 jyl buryn (1948) Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń rektory DÁÝKEEV Ǵumarbek Júsipbekuly dúnıege keldi. Semeı qalasynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn jáne aspırantýrasyn bitirgen. Almaty energetıka ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetterin atqarǵan. 1989-1994 jyldary - Almaty energetıka ınstıtýty partııa komıtetiniń hatshysy, prorektory. 1994-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ǵylym jáne tehnıka jónindegi joǵarǵy keńestiń apparat jetekshisi - jaýapty hatshysy. 1996-1997 jyldary - Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti energetıka jáne telekommýnıkatsııalar oqý-ǵylymı kesheniniń dırektory. 1997 jyldan bastap - Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýtynyń rektory. 50-den astam ǵylymı eńbektiń jáne 5 avtorlyq kýálik pen patenttiń avtory. 59 jyl buryn (1955) jýrnalıst, ádebı synshy, «Central Asia Monitor» gazetiniń bas redaktory ǴABDÝLLIN Bıgeldi Qaıyrdosuly dúnıege keldi. Aqmola oblysynyń Makınka aýdanynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen. «Lenınskaıa smena» gazetiniń ádebı birlestiginde jetekshi, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde tilshi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy nasıhattaý bıýrosy dırektorynyń orynbasary, «Jibek joly» halyqaralyq qorynyń bas dırektorynyń orynbasary, «Tań» telekompanııasynyń bas redaktory, «Novoe pokolenıe» gazetiniń bas redaktory, «Bıik El» JShS-nyń bas dırektory, «XXI vek» gazetiniń bas redaktory, Vashıngton qalasynda Languages «Institute Inlingua» oqytýshy, «Azattyq» radıosynda tilshi qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2004 jyldyń jeltoqsanynan. 300-den astam jarııalanǵan jumystardyń avtory. Q.Jumadilovtiń «Atameken», H.Rahımovanyń «Seńgir syrlary», T.Jurtbaevtyń «Alyp tulǵa» romandaryn orys tiline tárjimalaǵan. 48 jyl buryn (1966) Almaty oblysynyń ákimi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty MUSAHANOV Ańsar Tursynhanuly dúnıege keldi. Almaty oblysynda týǵan. Almaty mal dárigerlik ınstıtýtyn, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetin bitirgen, mamandyǵy boıynsha - mal dárigeri, memlekettik jáne jergilikti basqarý menedjeri. Eńbek jolyn Kúrti aýdanyndaǵy «Quıǵan» keńsharynda qarapaıym jumysshy bolyp bastady. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin ár jyldary KSRO-nyń 60 jyldyǵy atyndaǵy keńsharda mal dárigeri, Kúrti aýdanynyń bas mal dárigeri, Jambyl aýdany Uzynaǵash stansasy mal ýchaskesiniń meńgerýshisi, Temirjol aýyldyq okrýginiń ákimi, Aqseńgir tájirıbelik sharýashylyǵynyń dırektory, «Qazybek bek» JShS dırektory bolyp jumys istedi. Almaty oblysynyń memlekettik basqarý organdarynda basshy laýazymdarda qyzmet atqardy. 2003-2005 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Qarasaı aýdandyq aýmaqtyq basqarmasynyń bastyǵy. 2005-2006 jyldary - Іle aýdany ákiminiń orynbasary. 2006-2009 jyldary - Jambyl jáne Qarasaı aýdandarynyń ákimi. 2009-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory. 2010-2011 jyldary - Almaty oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan. 2011 jyldyń sáýir aıynan qazirgi qyzmetinde isteıdi. Eki medalmen marapattalǵan. 160 jyl buryn (1854-1932) amerıkandyq bıznesmen ári ónertapqysh, Eastman Kodak kompanııasynyń negizin qalaýshy ISTMEN Djordj dúnıege keldi. Amerıkanyń Ýotervıll qalasynda týǵan. Dj.Istmen 24 jasynda Santo-Domıngoǵa baryp demalyp, qalanyń barlyq ásem jerin fotoplenkaǵa túsirip almaq bolady. Biraq satyp alǵan fotoapparaty tym úlken ári ebedeısiz bolyp, alyp júrýge qolaısyzdyq týdyrady. Osy kezden ol atalǵan qıyn úderisti jeńildetý joldaryn oılastyra bastady. 1879 jyly Istmen qurǵaq bromdy-jelatındi fotografııalyq plastınka daıyndaıtyn mashına qurastyryp, bir jyldan keıin alǵashqy ónimin shyǵarady. 1881 jyly «Istmenniń qurǵaq plastınka kompanııasy» tirkeldi. 1883 jyly onyń fırmasy barlyq fotoapparatqa sáıkes keletin oramdy plenka shyǵara bastady. 1888 jyly jaz aıynda Kodak markasymen alǵashqy fotoappart shyǵaryldy. Bastapqy quny 25 dollardy qurady. 1888 jyly qyrkúıektiń 4-inde Kodak taýar belgisi retinde tirkeldi. 1889 jyly Eastman Company kontserni quryldy. 1901 jyly kompanııa Nıý-Djersı shtatynda Eastman Kodak Company of New Jersey ataýymen tirkeldi, ol qazir de osy ataýymen qyzmet jasaıdy. 100 jyl buryn (1914) frantsýz kınoakteri Lýı de FıÝNES dúnıege keldi. Kóptegen fılmderge túsken. Komedııa janryn asa unatqan akterdiń 1960-shy jyldardan bastap onyń ataǵy búkil álemge jaıylǵan. 70 jyl buryn (1944) amerıkandyq kınoaktrısa, Charlı Chaplınniń qyzy ChAPLIN Djeraldın dúnıege keldi. Ol 8 jasynan kınoǵa túse bastaǵan. Eń alǵash somdaǵan beınesi - «Doktor Jıvago» atty fılmdegi basty keıipkerdiń áıeli. Onyń Andron Mıhalkov-Konchalovskııdiń «Odısseı» fılmindegi beınesi elge tanymal etti. Óz ákesi týraly R.Attenboro túsirgen «Chaplın» atty kınobıografııada ájesiniń beınesin somdaýy Djeraldın ómirindegi uly oqıǵa boldy. 77 jyl buryn (1937) keńestik jáne reseılik estrada ánshisi jáne aktrısasy, KSRO halyq ártisi PЬEHA Edıta Stanıslavovna dúnıege keldi. 69 jyl buryn (1945) keńestik jáne reseılik telejúrgizýshi, akter, prodıýser, stsenarıst ıAKÝBOVICh Leonıd Arkadevıch dúnıege keldi.