31 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

31 shilde, SEISENBІ

Afrıka áıelderiniń kúni. 1962 jyly Búkilafrıkalyq áıelder konferentsııasynyń uıymdastyrýymen bekitilgen.

Gavaıı týynyń kúni. Gavaıı týyn monarh oılap tapqan. 1816 jyly Uly Kameamea patshasy ulttyq baıraqtyń dızaınyn usyndy. Gorızontaldy túrde kezek-kezegimen ornalasqan - aq, qyzyl jáne kók syzyqtar shtattyń negizgi segiz aralyn bildiredi. Olar - Oahý, Maýı, Lanaı, Kaýaı, Kahoolave, Molokaı, Nııhaý jáne Úlken aral.

1990 jyly Gavaıı gýbernatory ІІІ Djon Vaıhee 31 shildeni Gavaıı týynyń kúni dep jarııalady.

ESTE QALAR OQIǴALAR

36 jyl buryn (1976) Oral qalasynda oblystyq ǵylymı-tehnıkalyq kitaphana ashyldy. Onda ǵylym men tehnıkanyń ár túrli salasynan, sondaı-aq óndiristik  jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ádebıetter jınaqtalǵan. Kitaphanadaǵy kitap qory shamamen 815 000 dana.

26 jyl buryn (1986) KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdýmynyń Jarlyǵymen qazaqstandyq ınternatsıonalıst-jaýynger Shahvorostov Andreı Evgenevıchke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

83 jyl buryn (1929) belgili ǵalym-astronom Nıkolaı Stepanovıch Chernyh sansyz juldyzdardyń arasynan belgisiz № 2402-shi ǵalamshardy ashyp, ony ǵulama-ǵalym Qanysh Sátbaev esimimen atady. Shaǵyn ǵalamshar Jerge árbir 5 jylda jaqyn keledi.

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy men Moldova arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyldy.

58 jyl buryn (1954) ıtalıandyq alpınıstter Ahıll Kompanonı men Lıno Lachedellı álemdegi 2-shi bıik shyń - Chogorıdi (8611 m) baǵyndyrdy.

48 jyl buryn (1964) amerıkandyq «Reındjer-7» ǵarysh kemesi alǵash ret Jerge Aıdyń úlken kólemdegi túrli-tústi sýretin jiberdi.

7 jyl buryn (2005) «Qazposhta» AQ «Sáýlet» serııasynan Beıbitshilik jáne Kelisim saraıy beınelengen jańa poshtalyq markasyn aınalymǵa engizdi.

Beıbitshilik jáne Kelisim Saraıy Qazaqstan halyqtarynyń konfessııa aralyq kelisimderin nyǵaıtady. Onyń qurylysy týraly sheshim 2003 jyly Álemdik dástúrli dinder sezinde qabyldanǵan bolatyn. Ǵımarat Esil ózeniniń sol jaq jaǵalaýynda ornalasqan.

Markanyń tırajy - 50000 dana.

5 jyl buryn (2007) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Granıta plıýs» JShS-nyń keramıkalyq-granıttik taqta óndiretin zaýyttyn iske qosty. Quny 6 mln. evrolyq ıtalıandyq «Sakmı» fırmasy jabdyqtaǵan kásiporynnyń óndiristik qýattylyǵy jylyna 2 mln. sharshy metr keramıkalyq-granıttik taqtany quraıdy.

3 jyl buryn (2009) Pavlodar oblysynyń Ekibastuz qalasyna qarasty Óleńti aýyldyq okrýgynyń Taı aýylynda Sultan qoja atyndaǵy jańa meshit ashyldy.

500-ge tarta adam sııatyn ǵımarat qyzyl kirpishten kúmis kúmbezden salynǵan.

514 jyl buryn (1498) Kolýmbtyń tórtinshi ekspedıtsııasy Trınıdad aralyn ashty.

292 jyl buryn (1720) І Petr Fınlıandııa jaǵalaýyna saıahatqa shyqty.

222 jyl buryn (1790) AQSh-qa alǵashqy patent berildi.

105 jyl buryn (1907) Kýbada dýelderge tyıym salyndy.

88 jyl buryn (1924) polsha úkimeti Shyǵys Galıtsııanyń memlekettik mekemelerinde ýkraın tilin paıdalanýǵa tyıym saldy.

51 jyl buryn (1961) Izraılge mıllıonynshy ımmıgrant keldi.

47 jyl buryn (1965) Ulybrıtanııada telearnalarda temekiniń jarnamasyna tyıym salyndy.

40 jyl buryn (1972) Kanada úkimeti marıhýanany paıdalanǵany úshin túrmege otyrǵyzý jazasyn aıyppulmen almastyrý sheshimin qabyldady.

16 jyl buryn Nıý-Iorktyń federaldy soty Internette sóz bostandyǵyn shekteıtin zańnamalyq akti alyp tastady.

 ESІMDER

64 jyl buryn (1948) tehnıka ǵylymynyń kandıdaty, professor DÁÝKEEV Ǵumarbek Júsipbekuly dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn jáne aspırantýrasyn bitirgen. Almaty energetıka ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetterin atqarǵan. 1989-1994 jyldary - Almaty energetıka ınstıtýty partııa komıtetiniń hatshysy, prorektory. 1994-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ǵylym jáne tehnıka jónindegi joǵarǵy keńestiń apparat jetekshisi - jaýapty hatshysy. 1996-1997 jyldary - Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti energetıka jáne telekommýnıkatsııalar oqý-ǵylymı kesheniniń dırektory. 1997 jyldan bastap Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýtynyń rektory bolyp isteıdi. 50-den astam ǵylymı eńbektiń jáne 5 avtorlyq kýálik pen patenttiń avtory.

158 jyl buryn (1854-1932) amerıkandyq bıznesmen ári ónertapqysh, Eastman Kodak kompanııasynyń negizin qalaýshy ISTMEN Djordj dúnıege keldi.

Amerıkanyń Ýotervıll qalasynda týǵan. Dj.Istmen 24 jasynda Santo-Domıngoǵa baryp demalyp, qalanyń barlyq ásem jerin fotoplenkaǵa túsirip almaq bolady. Biraq satyp alǵan fotoapparaty tym úlken ári ebedeısiz bolyp,  alyp júrýge qolaısyzdyq týdyrady. Osy kezden ol atalǵan qıyn úderisti jeńildetý joldaryn oılastyra bastady.

1879 jyly  Istmen qurǵaq bromdy-jelatındi fotografııalyq plastınka daıyndaıtyn mashına qurastyryp, bir jyldan keıin alǵashqy ónimin shyǵarady. 1881 jyly «Istmenniń qurǵaq plastınka kompanııasy» tirkeldi. 1883 jyly onyń fırmasy barlyq fotoapparatqa sáıkes keletin oramdy plenka shyǵara bastady. 1888 jyly jaz aıynda Kodak markasymen alǵashqy fotoappart shyǵaryldy. Bastapqy quny 25 dollardy qurady. 1888 jyly qyrkúıektiń 4-inde Kodak taýar belgisi retinde tirkeldi. 1889 jyly Eastman Company kontserni quryldy. 1901 jyly kompanııa Nıý-Djersı shtatynda Eastman Kodak Company of New Jersey ataýymen tirkeldi, ol qazir de osy ataýymen qyzmet jasaıdy.

68 jyl buryn (1944) amerıkandyq kınoaktrısa, Charlı Chaplınniń qyzy ChAPLIN Djeraldın dúnıege keldi.

Ol 8 jasynan kınoǵa túse bastaǵan. Eń alǵash somdaǵan beınesi - «Doktor Jıvago» atty  fılmdegi basty keıipkerdiń áıeli. Onyń Andron Mıhalkov-Konchalovskııdiń «Odısseı» fılmindegi beınesi elge tanymal qyldy. Óz ákesi týraly R.Attenboro túsirgen «Chaplın» atty kınobıografııada ájesiniń beınesin somdaýy Djeraldın ómirindegi uly oqıǵa boldy.

92 jyl buryn (1920-1944) Keńes Odaǵynyń Batyry SÝHAMBAEV Aǵadil dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Baızaq aýdanynda týǵan. 1939 jyly «Dıqan» orta mektebin bitirgen.

Týǵan aýyly «Qarasýda» traktorshy bolyp jumys istegen. 1940 jylǵy qazanda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylǵan. Áskerı boryshyn Tomsk qalasynda ótep júrgen jerinen soǵysqa attanǵan. 31-Armııanyń 628-Qyzyl Týly atqyshtar polki quramynda nemis basqynshylaryna qarsy soǵysyp, avtomatshylar bólimshesiniń komandıri bolǵan. 1944 jyly shilde aıynda polıak derevnıasyn azat etý úshin bolǵan urysta Aleksandr Matrosov erligin qaıtalap, dzottyń aýyzyn keýdesimen japqan. Batyrdyń súıegi Lıtva Respýblıkasynyń Drýskınenkaı qalasynda jerlengen.

KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Jarlyǵymen 1944 jylǵy naýryzdyń 24-de oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

2005 jyly Taraz qalasynda oǵan eskertkish ornatylǵan. Avtory - músinshi Seıitkerim Momysh, sáýletshisi - Rústem Bodaýbekov. Eskertkish qalalyq áskerı komıssarıaty ǵımaratynyń aldynda, Abaı men Qonaev kósheleriniń qıylysyna ornatylǵan.

57 jyl buryn (1955) jýrnalıst, ádebı synshy, «Central Asia Monitor» gazetiniń bas redaktory ǴABDÝLLIN Bıgeldi Qaıyrdosuly dúnıege keldi.

Aqmola oblysynyń Makın aýdanynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

«Lenınskaıa smena» gazetiniń ádebı birlestiginde jetekshi, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde tilshi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy nasıhattaý bıýro dırektorynyń orynbasary, «Jibek joly» halyqaralyq qory bas dırektorynyń orynbasary, «Tań» telekompanııasynyń bas redaktory, «Novoe pokolenıe» gazetiniń bas redaktory, «Bıik El» JShS-nyń bas dırektory, «XXI vek» gazetiniń bas redaktory, Vashıngton qalasynda Languages «Institute Inlingua» oqytýshy, «Azattyq» radıosynda tilshi qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2004 jyldyń jeltoqsanynan.

300-den astam jarııalanǵan jumystardyń avtory. Orys tiline Q.Jumadilovtyń «Zemlıa ottsov», H.Rahımovanyń «Seńgirdiń qupııasy», T.Jurtbaevanyń «Kallekı» romandaryn tárjimalaǵan.

106 jyl buryn (1906-1977) jazýshy, aýdarmashy, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ShÝHOV Ivan dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Petropavl pedagogıka tehnıkýmyn, Omby jumysshylar fakýltetin, Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýtyn bitirgen. 1928-1934 jyldary «Rabochıı pýt» (Omby), «Krasnaıa Bashkırııa» (Ýfa), «Voljskaıa kommýna» (Samara), «Sovetskaıa Sıbır» (Novosıbırsk), «Selskohozıaıstvennyı rabotnık» (Máskeý) gazetterinde ádebı qyzmetker bolyp istegen. 1934-1937 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Presnovka aýdandyq «Ýdarnık» gazetiniń redaktory bolǵan.

Shyǵarmalary 1926 jyldan jarııalana bastady. «Óshpendilik» romanynda áleýmettik, saıası-ekonomıkalyq, adamgershilik máseleleri kóterilip, orystar men qazaqtardyń jańa zaman ornatý jolyndaǵy eńbegi, dostyǵy baıandalady. «Qasiret beldeýi» romany qazaq, orys halyqtarynyń Qazan tóńkerisine kelý joldaryn sýretteýge arnalǵan.

Ivan Shýhov shyǵarmashylyǵyna Maksım Gorkıı zor baǵa bergen, jazýshynyń qazaqtar ómiri tym qatal ári nanymdy etip sýrettelgenine basa nazar aýdarǵan. Soltústik Qazaqstandaǵy kollektıvtendirý taqyryby «Otan» romanynda jalǵasyn tapqan. «Maıdandaǵy armııa» romanynda kóterilgen tarıhı oqıǵalar Birinshi dúnıejúzilik soǵyspen, Qazan tóńkerisi, Azamat soǵysy jyldary «Altyn alqap» kitaby, «Amerıkanyń kúnderi men túnderi», «ıÝgoslavııa kúndeligi», t.b. ocherkter jınaǵy, «Týǵan el jáne jat jer» atty prozalyq toptamasy, «Presnovka áserleri» atty ómirbaıandyq povester shoǵyrynyń alǵashqy bólimi, «Qazaqstan jeli ótinde» ocherkter jınaǵy jaryq kórdi. Kórkem aýdarma salasynda jemisti eńbek etip, Sábıt Muqanovtyń «Botagóz», «Ómir mektebi» romandaryn, Muhtar Áýezovtiń, Ǵabıt Músirepovtiń, Ǵabıden Mustafınniń, Áljappar Ábishevtiń birqatar shyǵarmalaryn orys tiline aýdarǵan.

«Halyqtar dostyǵy» ordenimen, eki márte Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. Almaty qalasyndaǵy bir kóshe, mektep, Petropavl qalasyndaǵy bir kóshe men ortalyq qalalyq kitaphana, Presnov stansasyndaǵy mektep jazýshynyń esimimen atalady. Jazýshynyń týǵan jerinde ádebı-memorıaldyq murajaı úıi ashylǵan.

56 jyl buryn (1956) «QazAgro» Ulttyq basqarý holdıngi» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary, ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty, zańger, «Eýrazııa» Halyqaralyq ekonomıka akademııasynyń korrespondent múshesi MÝSINA Leıla Sákenqyzy dúnıege keldi.

Pavlodar qalasynda týǵan. Máskeý ekonomıka-statıstıka ınstıtýtyn, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin, KOKP OK janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1978-1980 jyldary - Pavlodar oblystyq qarjy basqarmasynyń ekonomısi. 1980-1982 jyldary - Eńbek ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Qazaq fılıaly bóliminiń aǵa ekonomısi. 1982-1988 jyldary - Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń aǵa mamany, bólim bastyǵynyń orynbasary, oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy. 1991-1993 jyldary - Pavlodar oblystyq ekonomıka basqarmasynyń bólim bastyǵy. 1993-1995 jyldary - «Oktıabr» zaýyty» AQ-ynyń vıtse-prezıdenti. 1995-1997 jyldary - Pavlodar oblystyq ekonomıka basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. 1997-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Aımaqtyq damý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý máseleleri jónindegi komıtetiniń múshesi. 1999 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń áleýmettik-ekonomıkalyq taldaý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary. 1999-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy vıtse-mınıstri. 2007 jyldyń aqpanynan - «Qazagro» Ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ basqarýshy dırektory, basqarma tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan.

«Qurmet» ordenimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl», «Astana» merekelik medaldarymen marapattalǵan.

46 jyl buryn (1966) Almaty oblysynyń ákimi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty MUSAHANOV Ańsar Tursynhanuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Almaty mal dárigerlik ınstıtýtyn, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetin bitirgen, mamandyǵy boıynsha - mal dárigeri, memlekettik jáne jergilikti basqarý menedjeri. Eńbek jolyn Kúrti aýdanyndaǵy «Quıǵan» sovhozynda jumysshy bolyp bastady. Joǵary oqý ornyn bitirgennen keıin ár jyldary «KSRO-nyń 60 jyldyǵy» atyndaǵy keńsharda mal dárigeri, Kúrti aýdanynyń bas mal dárigeri, Jambyl aýdany Uzynaǵash stantsııasy mal ýchaskesiniń meńgerýshisi, Temirjol aýyldyq okrýginiń ákimi, Aqseńgir tájirıbelik sharýashylyǵynyń dırektory, «Qazybek bek» JShS dırektory bolyp jumys istedi. Almaty oblysynyń memlekettik basqarý organdarynda basshy laýazymdarda qyzmet atqardy. 2003-2005 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Qarasaı aýdandyq aýmaqtyq basqarmasynyń bastyǵy. 2005-2006 jyldary - Іle aýdany ákiminiń orynbasary. 2006-2009 jyldary - Jambyl jáne Qarasaı aýdandarynyń ákimi. 2009-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory. 2010-2011 jyldary - Almaty oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan. 2011 jyldyń sáýir aıynan - qazirgi qyzmetinde isteıdi.

Eki medalmen marapattalǵan.

61 jyl buryn (1951) Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń tóraǵasy MARDANOV Asqar Seıitqazyuly dúnıege keldi.

 1981 jyly E.A. Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin aıaqtaǵan.
Eńbek joly:
1971 jyldyń mamyrynan 1973 jyldyń mamyry aralyǵynda Sovet Armııasy qatarynda áskerı mindetin atqardy. 1981 jyldyń tamyzynan 1982 jyldyń qańtary aralyǵynda-  halyqtyq sýdıa tálimgeri, al sońynan Semeı oblysy Maqanshy aýdanynyń halyqtyq sýdıasy bolyp taǵaıyndaldy. 1987  jyldyń maýsymynan -  Semeı oblysy Jańasemeı aýdandyq halyqtyq sotynyń halyqtyq sýdıasy. 1989 jyldyń mamyrynan - Semeı oblystyq sotynyń múshesi. 1992 jyldyń shildesinen - Semeı oblystyq halyqtyq depýtattar sovetiniń memlekettik- quqyqtyq suraqtary boıynsha keńesshisi. 1993 jyldyń naýryzynan 1994 jyldyń sáýiri aralyǵynda -  Semeı oblysy ádilet basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasary. 1994 jyldyń sáýirinen - Qaraǵandy oblystyq soty tóraǵasynyń orynbasary, 1995 jyldyń qarashasynan - Qaraǵandy oblystyq sotynyń azamattyq ister boıynsha sot alqasynyń tóraǵasy. 1996 jyldyń qańtarynda Qaraǵandy oblystyq sotynyń sharýashylyq ister boıynsha sot alqasynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. 2002 jyldyń naýryzynan - Qaraǵandy qalasy Qazybekbı aýdany №2 aýdandyq sotynyń tóraǵasy.   
Qazaqstan Respýblıkasynyń  28.11.2008 jylǵy Jarlyǵymen Temirtaý qalalyq sotynyń tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndaldy.

 «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» mereıtoılyq medalimen marapattalǵan.

64 jyl buryn (1948) Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń rektory DÁÝKEEV Ǵumarbek dúnıege keldi.

55 jyl buryn (1957) «Báıterek» jýrnalynyń bas redaktory RAHMETOVA Gúlnár dúnıege keldi.

35 jyl buryn (1977) «Nazarbaev Ýnıversıteti» AQ Bilim berý saıasaty ortalyǵynyń dırektory SAǴYNTAEVA Aıda dúnıege keldi.