31 qańtar. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

31 qańtar JUMA

Úndistan táýelsizdigi úshin qurban bolǵandardy eske alý kúni. Mahatma Gandıdiń qaza tapqan kúnine (1869-1948) oraı atap ótiledi. Ol Úndistan ult-azattyq qozǵalysynyń basshysy, «gandızm» dep atalatyn ilimniń negizin qalaýshy retinde belgili. Qańtardyń sońǵy jeksenbisinde atap ótiledi.

Halyqaralyq zergerler kúni

Naýrý eliniń táýelsizdik kúni. Mereke Naýrý Respýblıkasynyń 1968 j táýelsizdik alýyna arnalǵan.

Qytaı Jańa jyly. Qytaı halqy aı kúntizbesi boıynsha jańa jyl merekesin toılaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

18 jyl buryn (1996) Qazaqstannyń eki palataly tuńǵysh Parlamentiniń alǵashqy sessııasy Senat pen Májilis depýtattarynyń birlesken otyrysymen bastaldy.

8 jyl buryn (2006) Pavlodarlyq zeınetker Murat ıAkýbov arab-orys-qazaq sózdigin qurastyryp shyqty. Onda úsh tildegi túsindirmesi, jiktelgen jáne táýeldengen formadaǵy túrleri berilgen 20 myńdaı sóz bar. M.ıAkýbovtyń eńbegi 900 jazba betten turady. Avtordyń aıtýynsha, buǵan deıin mundaı sózdikter basyp shyǵarylmaǵan.

8 jyl buryn (2006) Qazaqstan boıynsha alǵashqy nesıelik bıýro quryldy. Amerıkalyq «Creditinfo Group» kompanııasynyń uıytqy bolýymen qurylǵan bul bıýro quramyna Qazaqstandaǵy «Alıans» banki», «ATF Banki», «TuranÁlem Banki», «TsentrKredıt Banki», «Qazkommertsbank», «Qazaqstannyń Halyq Banki» men «Tsesna» banki» aktsıonerlik qoǵamy sekildi eń iri qarjy ınstıtýttary kiredi.

8 jyl buryn (2006) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Jeke kásipkerlik týraly» Zańǵa qol qoıdy. Bul zań jeke jáne zańdy tulǵalardyń jeke kásipkerlik qyzmetterin júzege asyrý barysynda týyndaıtyn qoǵamdyq qarym-qatynastardy retteıdi.

7 jyl buryn (2007) Berlınde (Germanııa) Nursultan Nazarbaevtyń «Eýrazııa júreginde» dep atalatyn kitabynyń tanystyrylymy ótti.

7 jyl buryn (2007) Almatyda keshendi ǵylymı-tehnıkalyq «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq atlasy» jáne «Qazaqstan Respýblıkasy» atty monografııa jaryqqa shyqty. Atalmysh eńbekterdiń árqaısysy 3 tomnan turady. Atlastyń 1-shi tomy tabıǵı-resýrstyq ahýalǵa arnalǵan. Oǵan elimizdiń jaǵrafııalyq orny, bederi, geologııalyq qurylysy, mıneraldyq resýrstary, klımaty, jerasty jáne jerbeti sýlary, topyraqtary, jer resýrstary, janýarlar men ósimdikter dúnıesi, landshaftary men fızıkalyq-jaǵrafııalyq erekshelikteri qamtylǵan. Onda 116 karta jarııalanǵan. Atlastyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa arnalǵan 2-shi tomynda elimizdiń halqy, áleýmettik salasy, týrıstik oryndary, aýyl sharýashylyǵy, aýmaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq salasy, syrtqy ekonomıkalyq baılanystar, tarıhy jáne arheologııasyna qatysty 116 karta berilgen. Ulttyq atlastyń 3-shi tomynan elimizdiń tabıǵı-sharýashylyq júıeleriniń ekologııalyq jaǵdaıyna arnalǵan 89 kartamen tanysýǵa bolady. Al «Qazaqstan Respýblıkasy» monografııasynyń «Tabıǵı jaǵdaılary men resýrstary» dep atalatyn 1-shi tomynda elimizdiń lıtosferasy, gıdrosferasy, atmosferasy jáne bıosferasy týraly aıtylady. «Áleýmettik-ekonomıkalyq damýy» dep atalatyn 2-shi tomda elimiz óz konstıtýtsııasyn qabyldaǵannan keıingi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵrafııasy sıpattalsa, «Qorshaǵan orta jáne ekologııa» dep atalatyn 3-shi tomda ekologııalyq ahýaldyń jaı-kúıi qamtylyp otyr.

7 jyl buryn (2007) Semeıde tanymal aqyn jáne prozashy Nıkolaı Alekseevtiń «Svet Nezakatnyı» atty jańa kitaby jaryq kórdi. Kitapqa ocherkter, qysqa áńgimeler engizilgen. Basylymnyń 7 taraýy avtordyń týǵan ólkesi Semeıdiń Ertis jaǵalaýyna arnalǵan.

6 jyl buryn (2008) Almatyda Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy jańa syılyq taǵaıyndaldy.

Ol Muqaǵalı muralaryn nasıhattaýǵa úles qosqan jáne ǵylymı-zertteý jumystaryna atsalysqan shyǵarmashylyq ókilderine berilmek.

6 jyl buryn (2008) Atyraýda oblystyq mádenıet basqarmasynyń janynan qurylǵan arheologııalyq ortalyq óz jumysyn bastady. Ortalyqtyń negizgi maqsaty - arheologııalyq izdestirýdi belsendirý.

Qazir Atyraý oblysynda arheologııalyq qazbalar kem degende aýmaqtyń 10 paıyz jerinde júrgizildi. Qarabaý qumdarynyń, Jylyoı aýdany ústirtiniń qupııasy ashylmaı, tanymal Saraıshyq - Uly Jibek joly qalalarynyń biri zerttelgen joq.

8 jyl buryn (2006) QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Kásipkerlik máseleleri boıynsha keıbir zańnama aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR Zańyna qol qoıdy. Ol jeke kásipkerlik sýbektileriniń baqylaý jáne tekserý qyzmetin atqaratyn memlekettik organdarmen qatynasyn retteýge baǵyttalǵan.

3 jyl buryn (2011) Almatyda VII qysqy Azııa oıyndarynyń mádenı baǵdarlamasy aıasynda «Azıadaǵa-Qazaq kontserti» án keshi ótti. 3 jyl buryn (2011) Almatyda Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimderge arnalǵan memlekettik akademııalyq teatrda qazaq aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jyldyǵyna arnalǵan kesh ótti.

2 jyl buryn (2012) Almatyda tuńǵysh ret Maǵjan Jumabaevtyń «Tabaldyryq. Manıfest» kitabynyń baspa nusqasy shyqty.

300 jyl buryn (1714) Reseıdegi alǵashqy murajaı - Kýnstkamera ashyldy. Murajaı kollektsııalarynyń alǵashqy tobyn I Petrdiń shet elge barǵan saparynan alyp kelgen keme, mashına, astronomııalyq qural-jabdyq úlgileri men ań-qustardyń tulyptary qurady. Murajaı 1719 jyly kópshilik úshin esigin aıqara ashty. Kórermen tartý úshin murajaıǵa kelgen árbir adamǵa bir kese kofe nemese araq berildi. Bul qonaqjaılyq úshin memleket qazynasynan 400 rýbl bólinip turdy.

121 jyl buryn (1893) The Coca-Cola Company kompanııasynyń negizin salýshy A.Kendler «Koka-Kola» taýar belgisin tirkedi.

ESІMDER

104 jyl buryn (1910-1988) qazaqstandyq geolog, metallogenııa salasynyń mamany, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor, KSRO Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Sotsıalıstik Eńbek Eri SMIRNOV Vladımır Ivanovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Máskeý qalasynda týǵan. Máskeý geologııalyq-barlaý ınstıtýtyn bitirgen.

Negizgi ǵylymı eńbekteri tereń qabattaǵy kenderdi izdeýdiń, barlaýdyń jáne qoryn baǵalaýdyń ádisterin zertteý men metallogenııa máselelerine arnalǵan. Ol endogendik faktorlardyń rýda túzýdegi mánin, Orta Azııa, Kavkaz aımaqtarynda rýdaly kender qalyptasýy men ornalasýynyń aımaqtyq zańdylyqtaryn ashty.

Úsh ret Lenın ordenimen, Oktıabr Revolıýtsııasy, Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

70 jyl buryn (1944) ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor JATQANBAEV Erjan Baıǵojauly dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Talǵar aýdanynda týǵan. M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetin jáne aspırantýrasyn bitirgen. 1968-1984 jyldary Qazaqstan Joǵary oqý oryndary mınıstrliginde, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda qyzmet istegen. 1984 jyldan Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde ǵylymı-pedagogıkalyq jumystarmen aınalysty, 1997 jyldan prorektor, 2001 jyldan - halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dekany, 2005 jyldan ekonomıka jáne bıznes fakýltetiniń dekany boldy. Negizgi eńbekteri aralas ekonomıka, memleket jáne naryq máselelerin zertteýge arnalǵan. 4 ǵylymı kandıdattaryn daıarlaǵan, 70-ten asa eńbektiń avtory.

66 jyl buryn (1948-2008) jazýshy-dramatýrg, aýdarmashy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń, Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń, Qyrǵyzstan Respýblıkasy T.Ábdimomynov atyndaǵy ádebı syılyǵynyń laýreaty MUQAI Baqqoja dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Eńbek jolyn Kegen aýdandyq «Kommýnızm nury» gazetinen bastaǵan. 1970-1988 jyldary «Bilim jáne eńbek», «Juldyz» jýrnaldarynda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda qyzmet istegen. 1990-1995 jyldary Mádenıet mınıstrliginiń repertýarlyq-redaktsııalyq alqasynda bas redaktor, bas basqarma bastyǵy bolǵan. Jazýshynyń «Jalǵyz jaıaý», «Ómirzaıa» atty romandary, «Jańbyr jaýyp tur», «Ómir arnasy», «Aqqý sazy», «Mazasyz maýsym», «Dúnıe kezek», «Toıat túni», «Jeti jeli», «Alǵashqy mahabbat», «Ertegideı erteńim» atty kitaptary jaryq kórgen. Shyǵarmalary tájik, qyrǵyz, belorýs, ıakýt, tatar, bashqurt, cheh, orys, ózbek, qaraqalpaq, túrikmen, koreı tilderine aýdarylǵan. Orys tilinde 1984 jyly «Vodovorot», 1988 jyly «Belaıa ptıtsa» atty kitaptary shyqqan. Onnan astam dramalyq shyǵarmalary Qazaqstandaǵy jáne shet elderdegi teatrlarda qoıylǵan. Birqatar jazýshylardyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan.

Birneshe medalmen marapattalǵan.

63 jyl buryn (1951) tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń oqý-metodıalyq bóliminiń bastyǵy, Teoretıkalyq-qoldanbaly saıasattaný jáne áleýmettaný kafedrasynyń professory ORYMBAEV Sáken Tıesuly dúnıege keldi.

Qyzylorda qalasynda týǵan. Evneı Býketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti akademııasynyń doktorantýrasyn bitirgen.

1977-1979 jyldary - Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti komsomol komıtetiniń hatshysynyń orynbasary, hatshysy. 1979-1986 jyldary - M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń aspıranty, stajer-zertteýshisi. 1986-1993 jyldary - KSRO ІІM Qaraǵandy Joǵary mektebiniń, Qazaq KSR ІІM Almaty Joǵary mektebiniń oqytýshysy. 1993-1998 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti Áskerı ınstıtýtynyń kafedra bastyǵy. 1998-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti akademııasynyń bólim bastyǵy. 1999-2001jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıtetiniń ınspektsııasynda, kadrlar departamentinde laýazymdy qyzmetter atqardy. 2001-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti akademııasynyń doktoranty. 2003-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik komıteti Áskerı ınstıtýty bastyǵynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, dotsenti, Tarıh fakýltetiniń ǵylym isi jónindegi dekannyń orynbasary, dekany qyzmetterin atqarǵan.

Qazirgi ýaqytta Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti Teoretıkalyq-qoldanbaly saıasattaný jáne áleýmettaný kafedrasynyń professory qyzmeti atqarýda. 60-tan astam ǵylymı jarııalanymdar men monografııalardyń avtory. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Za zaslýgı v razvıtıı naýkı ı tehnıkı» tósbelgisimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna 10 jyl» mereıtoılyq medalimen marapattalǵan.

61 jyl buryn (1953) Eýrazııa gýmanıtarlyq ınstıtýtynyń oqý jáne ǵylymı jumystar jónindegi prorektory, tarıh ǵylymynyń doktory, professor AHMETOV Qadyr Ábirjanuly dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Tselınograd ınjenerlik-qurylys ınstıtýtynyń oqytýshysy, aǵa oqytýshysy, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dotsenti, tarıh fakýltetiniń dekany bolǵan. 1999-2003 jyldary L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde 2004 jyldan bastap isteıdi. 70-tan astam ǵylymı eńbektiń, onyń ishinde 1 oqýlyq pen 1 monografııanyń avtory. Ǵalymnyń jetekshiligimen 2 ǵylym kandıdaty dıssertatsııa qorǵaǵan.

53 jyl buryn (1961) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty tóraǵasynyń orynbasary BEISENBAEV Asqar Asanuly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdanynda týǵan. Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ınstıtýtyn (M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti Tehnologııalar jáne aqparattyq júıeler ınstıtýty), Reseı-Qazaqstan Qazirgi zamanǵy Gýmanıtarlyq ýnıversıtetin bitirgen. 1983-1988 jyldary - Túlkibas konservi zaýytynyń aýysym ınjener-tehnology, «Lenın joly» keńsharynyń konservi tsehynyń bas tehnology, bastyǵy, LKJO Saıram aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy. 1988-1994 jyldary - Túlkibas konservi zaýytynyń bas ınjeneri, dırektory, Túlkibas nantaǵamdary kombınatynyń dırektory. 1994-1998 jyldary - prezıdent AO «Kókterek» aktsıonerlik qoǵamynyń prezıdenti. 1998-2001 jyldary - Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdanynyń ákimi qyzmetterin atqarǵan. 2001-2004 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń ekinshi shaqyrylymynyń depýtaty. 2004-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń úshinshi shaqyrylymynyń depýtaty -Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti janyndaǵy «Otbasy» depýtattyq tobynyń múshesi,Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti janyndaǵy «Aýyl» depýtattyq tobynyń múshesi. 2007-2008 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń tórtinshi shaqyrylymynyń depýtaty - Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi bolǵan.

«Qurmet» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

4 9 jyl buryn (1965) Vengrııadaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi, QR-nvyń Serbııa Respýblıkasyndaǵy, burynǵy ıÝgoslav Respýblıkasynyń Makedonııasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi mindetin qosa atqarýshy RÚSTEMOV Nurbah Turaruly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túrkistan qalasynda týǵan.

Almaty shetel tilderi ınstıtýtyn, BLKJO OK janyndaǵy Joǵary komsomol mektebin, L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq Ulttyq ýnıversıtetiniń Dıplomatııalyq akademııasyn, Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetin bitirgen.

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń IV-shaqyrylym depýtaty. Qazaqstan Parlamenti Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy boldy. 2009-2010 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń Iran Islam Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi. 2010-2013 jyldary - QR SІM erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi. «Qurmet», «Dostastyq» (TMD PAA) ordenderimen, merekelik medaldarmen marapattalǵan.

46 jyl buryn (1968) Qaraǵandy oblysy Abaı aýdanynyń ákimi ELJASOV Altaı Aralbaıuly dúnıege keldi.

QazKSR-da týǵan. Bilimi joǵary, 2010 jyly Kókshe akademııasyn oqyp bitirgen. Mamandyǵy boıynsha alǵan bilimi fınans bakalavry. 2012 jyly B.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń zańgeri mamandyǵyn aldy. Eńbek jolyn 1986 jyly Tselınnaıa temir jol júıesinen bastady. 1992-2009 jyldary «Astana Stroı Trans» JSSh bas dırektorynyń orynbasary qyzmetinde boldy. 2009-2012 jyldary «Qaraǵandy Sý» JSSh bas dırektorynyń birinshi orynbasary qyzmetin apqaryp, keıin Qaraǵandy qalasy ákim orynbasarynyń mindetin atqarýshysy, Qaraǵandy qalasy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet etti. Altaı Aralbaıuly «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl», «Qazaqstan Táýelsizdigine 20 jyl» mereıtoılaryna arnalǵan medaldarmen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Alǵys hatymen marapattalǵan.

128 jyl buryn (1886-1959) kolýmbııalyq dıplomat jáne prezıdent Alfonso Lopes PÝMAREHO dúnıege keldi.

103 jyl buryn (1911-1996) búkil álemge Vanga esimimen tanys ataqty bolgar kóripkeli Vangelııa DIMITROVA dúnıege keldi.

90 jyl buryn (1924-1994) grýzın jáne keńes kınorejısseri, Grýzııa halyq ártisi ABÝLADZE Tengız Evgenevıch dúnıege keldi.

76 jyl buryn (1938) Nıderlandynyń 1980 jyldan taqty ulyna 2013 jylǵy 30 sáýirde bergenge deıingi Patshaıymy Beatrıks Vılgelmına ARMGARD dúnıege keldi.

149 jyl buryn (1865-1929) orys kópesi, metsenat, ádebı-teatr murajaıyn qurýshy BAHRÝShIN Alekseı Aleksandrovıch dúnıege keldi.

112 jyl buryn (1902-1986) shved dıplomaty, saıasatker, jazýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Alva MıÝRDALЬ dúnıege keldi.