30 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

30 shilde, SÁRSENBІ Marokko Koroldiginiń Ulttyq meıramy - Taq kúni. 7 jyl buryn (1999) VI Muhammed taqqa otyrdy. Qazaqstan Respýblıkasy men Marokko Koroldigi arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jylǵy mamyrdyń 28-de ornatyldy. Vanýatý Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1980). Vanýatý - Tynyq muhıtynyń ońtústik-batys bóligindegi araldarda ornalasqan memleket. Ákimshilik jaǵynan 11 okrýgke bólinedi. Astanasy - Port-Vıla qalasy. Resmı til - bıslama (pındjın), aǵylshyn jáne frantsýz tilderi. Aqsha birligi - vatý. 1980 jyly qabyldanǵan Konstıtýtsııasy boıynsha memleket basshysy - Prezıdent. Joǵary zań shyǵarýshy organy - Ulttyq assambleıa. Halyqaralyq dostyq kúni - kúntizbedegi eń jas merekelerdiń biri. Ony atap ótý týraly sheshimdi BUU Bas Assambleıasy 2011 jyldyń 27 sáýirinde ótken 65-inshi sessııasynda qabyldady. Jańa datany bekitýge ıdeologııalyq negiz - Mádenıet jáne beıbitshilik salasyndaǵy áreketter deklaratsııasy men baǵdarlamasy, sondaı-aq 2001-2010 jyldardy qamtyǵan búkil ǵalamshardyń múddesi úshin beıbitshilik mádenıeti men zorlyq-zombylyqsyz halyqaralyq onjyldyq boldy. BUU memlekettik qurylymdarǵa, sondaı-aq halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarǵa bul kúndi ár eldiń dástúri negizinde atap ótýdi usyndy. BUU-nyń qararynda ártúrli halyqtar arasyndaǵy dostyqty ńyǵaıtý asa erekshe atap ótilgen. Sonymen qatar Halyqaralyq dostyq kúniniń taǵy bir maqsaty - túrli mádenıetterdi qurmetpen qabyldaýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq qyzmetterge jastardy, sonyń ishinde bolashaq kóshbasshylardy tartý. ESTE QALAR OQIǴALAR 9 jyl buryn (2005) Almatyda «Ult taǵdyry» ulttyq-patrıottyq qozǵalysy quryldy. Jańa qoǵamdyq ujymnyń maqsaty - elin, jerin súıetin, ulttyq qundylyqtarymyzdy qurmetteýge, ony ózgelerden talap etip júrgen ultjandy, namysshyl azamattarymyzdyń qaıratyn janymaq. 5 jyl buryn (2009) fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dotsenti Baısalov Erjan Rahmetollauly «Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri» ataǵyna ıe boldy. 156 jyl buryn (1858) aǵylshyn zertteýshisi Djon Spık Afrıkadaǵy Vıktorııa ózenin ashty. 116 jyl buryn (1898) Ýıll Kellogg júgeri qaýyzdaryn oılap tapty. 82 jyl buryn (1932) AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy Los-Andjeles qalasynda H Olımpıada oıyndary ashyldy. 77 jyl buryn (1937) KSRO Іshki ister halyq komıssarıatynyń tótenshe «úshtigi» «halyq jaýlaryn» ólim jazasyna kesýge quqyq aldy.60 jyl buryn (1954) Qytaıda Іle qazaq avtonomııalyq aýdany quryldy. 58 jyl buryn (1956) amerıkandyq dollarda «In God We Trust» urany paıda boldy. 39 jyl buryn (1975) Helsınkıde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq boıynsha Keńestiń qorytyndy kezeńi ashyldy. 1975 jyldyń 1 tamyzynda onyń qorytyndysy boıynsha eýropalyq elder basshylarynyń kóbisimen qol qoıylǵan qorytyndy akt qabyldandy. Keńestik delegatsııany Leonıd Brejnev basqardy. ESІMDER 179 jyl buryn (1835-1929) ánshi, aqyn, kompozıtor JAıAÝ MUSA Baıjanuly dúnıege keldi. Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdanynda týǵan. Jastaıynan halyq mýzykasymen, aýylǵa kelip-ketip júrgen ánshi-kúıshiler ónerimen tanysady. Ózi de án salyp, dombyra tartady. 1851 jyly Qyzyljarǵa (qazirgi Petropavl) kelip, orys tilin úırenedi. Ol dombyra, qobyz tartýmen qatar, syrnaı men skrıpka oınaýdy da meńgeredi. Qaladaǵy orkestrlerdiń, ánshilerdiń oryndaýyndaǵy kontsertterdi qyzyǵa tyńdaıdy. Bul onyń mýzykalyq-estetıkalyq talǵamyn qalyptastyrýda úlken ról atqardy. Jaıaý Musanyń Shoqan Ýálıhanovpen birge júrýi, Ybyraı Altynsarınniń óleńine («Kel, balalar, oqylyq») án shyǵarýy, óleńmen kúndelik jazýy, Abaıǵa óleń arnaýy, L.N.Tolstoı keıipkeriniń atyn balasyna qoıýy onyń zaman lebin tereń sezingendigin baıqatady. 1854 jyly Omby qalasyndaǵy orys mektebinde oqyǵan. Osyndaǵy kitaphanadan Sankt-Peterbor, Máskeý, Qazan, Orynbor, Aqmola, taǵy basqa qalalarda shyǵatyn gazet-jýrnaldarmen, kitaptarmen tanysady. Jaıaý Musanyń tyrnaqaldy týyndysy «Qyzdar-aı» Ombyda dúnıege keldi. Ol týǵan aýylyna saýatty azamat, mýzykalyq aspaptarda sheber oınaıtyn ónerpaz bolyp oralady. Kele aýyl ómirine qyzý aralasty. Ákimderdiń, bı-bolystardyń paraqorlyǵyn áshkerelep, ásirese, Baıanaýyldyń aǵa sultany Musa Shormanov pen onyń inisi Mustafanyń zorlyq-zombylyǵyn aıtyp Omby general-gýbernatoryna shaǵym jazady. Sol úshin aǵaıyndy Shormanovtar onyń astyndaǵy atyn tartyp alyp, «jaıaý» atandyrdy. Osy tusta shyǵarǵan «Aqsısa» áninde áleýmettik teńsizdikke narazylyǵyn bildiredi. Bıligi júrip turǵan Shormanovtar ártúrli jala jaýyp, 1860 jyly ony Tobylǵa 12 jylǵa jer aýdartqan. «Súıindik», «Tutqyn zary» ánderi osy kezde shyqqan. Tutqynda 2 jyl bolǵannan keıin ózi suranyp áskerge ketedi. Ony Lıtvada Ortalyq Azııa joryǵyna daıyndalyp jatqan G.Chernıaevtiń otrıadyna jiberedi. 1863-1865 jyldary osy otrıadtyń júk batalony quramynda Shymkent, Áýlıe-ata (Taraz), Vernyı (Almaty) joryǵyna qatysqan. Chernıaevtiń halyqqa kórsetken zorlyǵyna qatty narazy bolyp, týǵan aýylyna oralady. Oǵan ata jaýlary elde de tynyshtyq bermeı, qaıta qýǵynǵa salǵan. Jergilikti halyqtyń aýyr turmysyn, bıleýshilerden kórgen zorlyq-zombylyǵyn aıtyp túsindirý úshin ol Sankt-Peterborǵa attanady. Biraq odan da qoldaý taba almaǵan soń, Latvııada, Polshada bolyp, sońynan Qazanǵa kelip aıaldaıdy. Jaıaý Musanyń ánshilik, kompozıtorlyq óneri halyq mýzykasymen tyǵyz baılanysta damydy. Sol tusta ómir súrgen Toqsanbaı, Janaq, Túbek, Kótesh, Jańabaı syndy aqyn-jyrshylardyń dástúrlerin úlgi tutyp, jańalyqqa qulash urdy. Jaıaý Musanyń áleýmettik teńsizdikti áshkereleıtin «Aqsısa», «Haýlaý», «Shormanovqa», «Tolǵaý», «Buzaý zary», «Tutqyn zary», «Súıindik», týǵan jer tabıǵatyn sýretteıtin «Baıanaýyl», «Jazdyń kúni», «Jazda», «Ulytaý», «Saryn»; ańshylyq-saıatshylyq týraly «Turymtaı», «Qarshyǵa», «Kógershin», kúldirgi «Qulbaı», «Qazan qyzdary», mahabbatty jyrlaıtyn «Sursha qyz», «Sholpan», «Sáýlem qyzdar», «Gaýhar qyz», «Láılim»; ómirlik serigi Saparǵa arnalǵan «Keldim, Sapar, basyńa» atty ánderi bar. Sondaı-aq ol lırıkalyk sıpattaǵy «Qyz kúıi», «Qyz bala kúıi», «Qyzqarqara», «Qamshylaý» sııaqty kúılerdiń de avtory. Jaıaý Musanyń mýzykalyq shyǵarmalary halyqtyń ánshilik-oryndaýshylyq dástúri, sondaı-aq qala áserinen paıda bolǵan marsh, bı yrǵaǵyndaǵy týyndylar negizinde damyǵan. Jaıaý Musanyń ánderinde qazaq halyk ánderinde asa sırek kezdesetin qubylys - klassıkalyq mýzykanyń formasyn quraıtyn erekshelikter «Aqsısa», «Eskendir», «Turymtaı» ánderinen anyq baıqalady. Jaıaý Musa kompozıtor, ánshi ǵana emes, óz ánderine laıyqtap, óleń shyǵarǵan aqyn. Kóptegen mysqyl óleńderimen qatar «Shal men torǵaı», «Bódene men qanshyr» atty mysaldary da bar. Jaıaý Musa kóńilge túıgenderin oryssha, qazaqsha qaǵazǵa túsirip otyrǵan. Qazaq qoǵamynyń áleýmettik. isterine belsene aralasyp, ult mádenıetine eleýli úles qosqan. Kóptegen koljazbalary Almaty, Qazan, Sankt-Peterbor, Omby muraǵattarynan tabylǵan. Onyń ánderi men kúılerin alǵash notaǵa túsirip, jazyp alǵandar - A.Zataevıch, A.Jubanov, B.Erzakovıch, M.Lalınov; ánderin aıtyp berýshiler - Q.Babaqov, Q.Baıjanov, Á.Qashaýbaev, Q.Lekerov, J.Elebekov jáne Jaıaý Musanyń balasy Salyq Mýsın. Onyń mýzykalyq murasyn qazaq kompozıtorlary opera («Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Birjan - Sara», «Beket»), sımfonııa, estrada janrlarynda paıdalanǵan. Jaıaý Musanyń ánderi qazirgi ánshilerdiń repertýarynan oryn aldy. Ánshi beınesi kórkem shyǵarmalarda, Z.Aqyshevtiń «Jaıaý Musa» romanynda somdalǵan. 103 jyl buryn (1911-1992) qoldanbaly matematıka jáne esepteý tehnıkasy salasynyń ǵalymy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń korrespondent- múshesi AKÝShSKII Izraıl ıAkovlevıch dúnıege keldi. Ýkraınanyń Dnepropetrovsk qalasynda týǵan. Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1953-1956 jyldary - Qazaqstan Ǵylym Akademııasy mashına jáne esepteý matematıkasy zerthanasynda meńgerýshi bolǵan. Ol esepteý matematıkasy men tehnıkasy salasynda qaldyqtar klastary júıesindegi jańa baǵyttyń, esepteý protsesterin uıymdastyrý máseleleriniń negizin salǵan. Sondaı-aq esepteý teorııasyn, baǵdarlamalaý negizderin, qoldanbaly ınjenerlik sheshimder máselesin zerttegen. Ǵalymnyń elimizde jáne shet elderde keńinen tanymal 200-den astam eńbegi jáne onyń ishinde 12 monografııasy bar. 90 ónertabystyń avtory, olardyń kópshiligi AQSh-ta, Japonııada, GFR-de patent alǵan. 85 jyl buryn (1929-1993) tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty ÁÝEZOVA Láılá Muhtarqyzy dúnıege keldi. Tashkent qalasynda týǵan. Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin, KSRO Ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1956-1962 jyldary Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri bolǵan. 1963 jyldan M.Áýezov ádebı-memorıaldyq murajaıynyń, «Áýezov úıi» murajaıynyń dırektory qyzmetterin atqardy. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri Qazaqstan tarıhyna, Qazaqstanda jer sharýashylyǵynyń damýyna, M.Áýezov shyǵarmashylyǵyndaǵy Qazaqstan tarıhynyń máselelerine arnalǵan. 63 jyl buryn (1951) ánshi, KSRO men Qazaqstannyń Halyq ártisi, Búkilodaqtyq komsomol syılyǵynyń, kásipqoı ánshilerdiń Mıhaıl Glınka atyndaǵy búkilodaqtyq, R.Shýman atyndaǵy halyqaralyq konkýrsynyń jáne Rıo-de-Janeıroda ótken Halyqaralyq baıqaýdyń laýreaty DІNІShEV Álibek Musauly dúnıege keldi. Almaty qalasynda týǵan. Almaty mýzykalyq ýchılışesin, Almaty konservatorııasyn bitirgen. 1976-1979 jyldary Qazaq fılarmonııasynyń, 1978-1996 jyldary Qazaq opera jáne balet teatrynyń ánshisi bolǵan. 1997 jyldan bastap «Álibek Dinishev teatry jáne vokal akademııasyn» quryp, soǵan basshylyq jasaýda. Ol teatr sahnasynda Lenskıı (Petr Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegıninde»), Vladımır (Aleksandr Borodınniń «Knıaz Igorinde»), Aıdar (Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaıynda»), Tólegen (Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibeginde») t.b. partııalardy oryndap, halyqqa kontserttik-oryndaýshylyq qyzmetimen de keńinen tanyldy. Onyń repertýarynda qazaqtyń halyq ánderi, halyq kompozıtorlarynyń ánderi, sonymen qatar shetel kompozıtorlarynyń da shyǵarmalary bar. «Parasat» ordenimen, medalmen marapattalǵan. 52 jyl buryn (1961) A.I.Baraev atyndaǵy «Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty QASQARBAEV Jeksenbaı Aıtoshuly dúnıege keldi. Aqmola oblysynda týǵan. Tselınograd aýylsharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen, Torǵaı oblystyq aýylsharýashylyǵy tájirıbe stansasynda agronom, kishi, aǵa qyzmetker, dırektordyń ǵylym jónindegi orynbasary boldy. 1994-2002 jyldary - Qazaq astyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda zerthana meńgerýshisi, eginshilik bóliminiń meńgerýshisi, dırektordyń ǵylym jónindegi orynbasary. 2002-2007 jyldary - QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Aleksandr Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń dırektory mindetin atqarýshy, dırektory. Qazirgi qyzmetinde 2007 jyldan beri. 60-tan astam ǵylymı jarııalanymdardyń avtory. Eki medalmen marapattalǵan. 51 jyl buryn (1963) Qazaqstannyń Katar memleketindegi Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi BERDІBAI Azamat Rahmanqululy dúnıege keldi. Almaty qalasynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, fılolog, arab tiliniń, qazaq tili men ádebıetiniń oqytýshysy. 1990 jyldan - S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde oqytýshy. 1992 jyldan QR SІM aımaqtyq basqarmalary men departamentterinde túrli qyzmetter atqardy. 2006 jyldan - QR-nyń Dýbaı qalasyndaǵy bas konsýly. Qazirgi qyzmetinde - 2007 jylǵy sáýirden beri. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 10 jyl» (2001), «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» (2005), «Astananyń 10 jyldyǵy» (2008) medaldarymen marapattalǵan. 47 jyl buryn (1967) Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi NOǴAEV Nurlan Asqaruly dúnıege keldi. Bilimi joǵary, I.Gýbkın atyndaǵy Máskeý memlekettik munaı jáne gaz akademııasyn, Qazaq memlekettik basqarý akademııasyn, Reseı Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy "Halyqaralyq qatynastar ýnıversıteti" Máskeý memlekettik ınstıtýtyn, taý-ken ınjeneri, ekonomıst, halyqaralyq qatynastar mamany, ákimshilik iskerlik jónindegi sheber mamandyqtary boıynsha bitirip shyqqan. Orys, túrik, aǵylshyn tilderin erkin meńgergen. Eńbek jolyn Aqtóbe oblysy, Qandyaǵash stansasynda elektr sheberi bolyp bastaǵan.1993-1995 j.j. - Máskeý qalasyndaǵy "Gılı-Pasker" JShS-ynda munaı ónimderi jónindegi aǵa sarapshy, bólim bastyǵy, bas dırektor. 1995-1996 j.j. - Almaty qalasyndaǵy "Otrar Ltd" shaǵyn kásiporny bas dırektorynyń orynbasary. 1996-2006 j.j - "Qazaqtúrikmunaı" JShS-ynda marketıng jónindegi ınjener, munaı jáne munaı ónimderin satý, marketıng bóliminiń bastyǵy, bas dırektor. 2006 jyldyń aqpan aıynan bastap "QazMunaıGaz Ulttyq kompanııasy" AQ-nyń atqarýshy dırektory. 2006 jyldyń tamyz aıynan QR Energetıka jáne mıneraldy resýrstar mınıstrligi munaı ónerkásibi departamentiniń dırektory bolyp istegen. 2007 jyldyń qyrkúıeginen 2010 jyldyń sáýir aıyna deıin - oblys ákiminiń orynbasary. 2010 jyldyń sáýir aıynan 2012 jyldyń qańtaryna deıin - oblys ákiminiń birinshi orynbasary. 2012 jyldyń 20 qańtarynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. 2010 jyly «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. 23 jyl buryn (1991) konkımen júgirý sportynyń halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, short-trekten sport sheberi AIDOVA Ekaterına Valerevna dúnıege keldi. Qaraǵandy qalasynda týǵan. E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde oqydy. 500 metrge júgirýden jastar arasyndaǵy Álem kýbogynda (Germanııa, 2008 jyl) 2-inshi oryn; 500 metrge júgirýden jastar arasyndaǵy álem kýbogynda (Gollandııa, 2009 jyl) 2-inshi oryn; 1000 metrge júgirýden HHІ qysqy Olımpıada oıyndarynda (Vankýver, Kanada, 2010 jyl) 16-ynshy oryn; 500 metrge júgirýden jastar arasyndaǵy Álem kýbogynda 1-inshi oryn, 1 000 metrge júgirýden 1-inshi oryn (Berlın, Germanııa); 500 metrge júgirýden jastar arasyndaǵy Álem chempıonatynda 1-inshi oryn (Máskeý, Reseı) aldy. 151 jyl buryn (1863-1947) amerıkandyq ónerkásipshi, «Ford» kompanııasynyń negizin qalaýshy Genrı FORD dúnıege keldi. 105 jyl buryn (1909-1993) aǵylshyn tarıhshysy, jazýshy, dramatýrg PARKINSON Sırıl Nortkot dúnıege keldi. Jazýshy oqyrmandaryna «Parkinson's Law» («Parkınson zańdary») ázil-ospaq kitaptyń avtory retinde jaqsy tanys. Onyń áskerı-teńiz tarıhshysy retindegi bedeli óte zor. Qalamgerdiń brıtandyqtardyń teńizdegi bedeli jáne Napoleon dáýirindegi teńiz saýdasy jóninde jazylǵan kitaptary óziniń ǵylymı qundylyǵyn áli kúnge deıin joıǵan joq. S.Parkınsonnyń kóptegen áńgimeleri, romandary, pesalary jáne entsıklopedııalar men jýrnaldarǵa arnalǵan maqalalary bar. 67 jyl buryn (1947) amerıkandyq akter, kásipker jáne saıası qaıratker Arnold Aloıs ShVARTsENEGGER dúnıege keldi.