3 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

3 tamyz, JUMA

AQSh-ta Ulttyq kúlki aptalyǵy. Tamyzdyń alǵashqy tolyq aptasy kúlki aptalyǵy dep jarııalanǵan.

Qolóner sheberleriniń kúni. Lıtvanyń Drýskınınkaı qalasynyń ortalyq alańynda sýretshiler men qolóner sheberleri ózderiniń jumystaryn satady.

ESTE QALAR OQIǴALAR

52 jyl buryn (1960) Temirtaýdaǵy metallýrgııa kombınatynda tuńǵysh domna peshi iske qosyldy.

54 jyl buryn (1958) amerıkandyq «Naýtılýs» atom súńgýir qaıyǵy alǵash ret sý astymen Soltústik polıýske jetti.

 63 jyl buryn (1949) AQSh-ta Amerıka basketbol qaýymdastyǵy men Ulttyq lıganyń birigýi nátıjesinde Ulttyq basketbol qaýymdastyǵynyń (NBA) negizi qalandy.

234 jyl buryn 1778) Mılanda alǵashqy opera zaly «La Skala» ashyldy. Ony sáýletshi Djýzeppe Permarını Santa Marııa della Skala eski shirkeýiniń ornyna turǵyzdy. 

217 jyl buryn( 1795) Parıj konservatorııasynyń negizi qalandy.

130 jyl buryn (1882) AQSh Kongresi aıkezbelerge, qylmyskerler men esýastarǵa elge kirýge tyıym saldy, sondaı-aq 10 jylǵa qytaılyqtardyń ımmıgratsııasyna tyıym saldy.

105 jyl buryn (1907) Portýgalııada jeksenbi demalys kúni bolyp jarııalandy.

98 jyl buryn (1914) Birinshi dúnıejúzilik soǵysta Germanııa Frantsııaǵa soǵys jarııalady.

89 jyl buryn (1923) AQSh-tyń 30-ynshy prezıdenti Kelvın Kýlıdjanyń ınaýgýratsııasy ótti.

86 jyl buryn (1926) Pıkkadıllı alańynda Londondaǵy alǵashqy baǵdarshamdar ornatyldy.

67 jyl buryn (1945) barlyq etnıkalyq nemister men vengrııalyqtar Chehoslovakııa azamattyǵyn alý quqyǵynan aıyryldy.

63 jyl buryn (1949) AQSh-ta amerıkandyq basketbol qoǵamdastyǵy men Ulttyq lıganyń biriktirilýinen Ulttyq basketbol qaýymdastyǵy (NBA) quryldy.

62 jyl buryn (1950) BUU Qaýipsizdik keńesi BUU-ǵa Qytaıdyń kirýine qarsy daýys berdi.

56 jyl buryn (1956) Sırııada áskerı tóńkeris boldy.

54 jyl buryn (1958) Amerıkanyń «Naýtılıýs»  atomdyq súńgýir qaıyǵy alǵashqy ret Soltústik polıýske sý astymen jetti.

52 jyl buryn (1960) Nıger Frantsııadan azattyǵyn aldy.

33 jyl buryn (1979) Ekvatorıaldyq Gvıneıada áskerı tóńkeris boldy.

32 jyl buryn (1980) Máskeýde HHІІ Olımpıadalyq oıyndardyń resmı jabylýy ótti.

24 jyl buryn (1988) Qyzyl alańǵa óziniń ushaǵyn otyrǵyzǵan nemis Matıas Rýst orys túrmesinen merziminen buryn shyǵaryldy.

ESІMDER

79 jyl buryn (1933) hımııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri MOLDAHMETOV Zeınolla dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn, KSRO Ǵylym akademııasy Názik hımııalyq tehnologııalar ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen.  1956-1975 jyldary Almaty, Tselınograd, Qaraǵandy joǵary oqý oryndarynda ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetter atqarǵan. 1975-1980 jyldary - Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń rektory. 1980-1988 jyldary - Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory. 1991-1998 jyldary - Qazaqstan Ǵylym akademııasy Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń dırektory. 1988-2001 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy Ortalyq Qazaqstan bólimshesiniń akademık hatshysy. 1998 jyldan beri  Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń rektory qyzmetin atqarady. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı-zertteý eńbekteri organıkalyq molekýlalardyń fotohımııasy men fotofızıkasyn, sondaı-aq teorııalyq jáne qoldanbaly spektroskopııasyn, kvanttyq hımııa jáne organıkalyq molekýlalardyń reaktsııalyq qasıetterin zertteýge arnalǵan. Onyń 5 monografııasy, 6 avtorlyq kýáligi men patenti bar.

«Qurmet belgisi», «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

68 jyl buryn (1944) zań ǵylymynyń kandıdaty ıÝRChENKO Raısa Nıkolaevna dúnıege keldi.

Aqmola oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Semeı qalalyq sotynyń sýdıasy bolǵan. 1973-1982 jyldary - Semeı qalasy Kırov aýdandyq sotynyń tóraǵasy. 1982-1985 jyldary - Semeı oblystyq sotynyń sýdıasy, tóraǵanyń orynbasary. 1985-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń sýdıasy. 2001 jyldan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy soty Qylmystyq ister jónindegi alqasynyń tóraǵasy, sýdıasy  bolǵan.

2 medalmen marapattalǵan.

58 jyl buryn (1954) «QazMunaıGaz» Barlaý Óndirý» aktsıonerlik qoǵamy «Embimunaıgaz» óndiristik fılılalynyń dırektory, Atyraý oblysy Jylyoı aýdanynyń qurmetti azamaty  ІZBASOV Maksım Shafıhuly dúnıege keldi.

Atyraý oblysynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. 1990-2004 jyldary «Qulsarymunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń bas ınjeneri, «Teńizmunaıgaz» aktsıonerlik qoǵamy óndiristik-tehnologııalyq bóliminiń bastyǵy, bas ınjeneri, 1-shi vıtse-prezıdenti, Qulsarymunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń bastyǵy qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde 2004 jyldan bastap isteıdi.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

125 jyl buryn (1884-1980) 20-shy ǵasyrdyń kórnekti geobotanıkteriniń biri, franko-shveıtsarlyq geobotanıkter mektebin qurýshy jáne jetekshisi, ósimdikterdiń klassıfıkatsııalyq júıesin qurýshy JOZIAS Braýn-Blanke dúnıege keldi.

53 jyl buryn (1959) QR Qarjy mınıstrligi Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetiniń tóraǵasynyń orynbasary KADıÝKOV Nıkolaı Vıktorovıch dúnıege keldi. 1959 jyly týǵan. Ulty - orys. 1980 jyly Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtyn, 1979 jyly Reseı Federatsııasy Úkimetiniń janyndaǵy halyq sharýashylyq akademııasyn bitirgen, mamandyǵy «ekonomıka jáne basqarý». 2007 jyly E. Búketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, mamandyǵy zańger.

Eńbek jolyn 1979 jyly Qaraǵandy oblystyq keńesiniń «Býrevestnık» erikti sport qoǵamynda bastady. 1986-1991 jyldary kommertsııalyq qurylymdarda jumys istedi. 1991-1995 jyldary Moskva qalasyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy men Rossııa Federatsııasy kásiporyndarynyń iskerlik qatynasyna járdemdesý assotsıatsııasy» kommertsııalyq máseleleri boıynsha dırektordyń orynbasary, 1996-1997 jyldary Almaty qalasyndaǵy «Maqsat» aktsıonerlik bankiniń menedjeri, 1997-1998 jyldary «Qaraǵandy - Karbıd» aktsıonerlik qoǵamynyń basqarýshysy bolyp istedi.1998 jyldyń tamyzynan 1999 jyldyń jeltoqsanyna deıin «Kásiporyndardy qaıta qurý jáne taratý jónindegi Agenttigi» AAQ-nyń Qaraǵandy fılıaly dırektorynyń orynbasary bolyp istedi. 1999 jyldyń jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıteti tóraǵasy  orynbasarynyń mindetin atqarýshy bolyp taǵaıyndaldy.

2000 jyldyń naýryzynan bastap osy kúnge deıin Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp jumys isteıdi.

 44 jyl buryn QR Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi Memlekettik materıaldyq rezervter komıteti Tóraǵasynyń orynbasary NURShAEV Marat Amanjoluly dúnıege keldi.

 1968 jyly 3 tamyzda Jambyl oblysynda dúnıege keldi. Bilimi joǵary. 1991 jyly býhgalterlik esep jáne sharýashylyq qyzmetin taldaý, ekonomıst mamandyǵy boıynsha Qaraǵandy kooperatıvtik ınstıtýtyn bitirdi.1994 jylǵy naýryzdan bastap QR Memlekettik qarjylyq baqylaý komıtetinde jetekshi maman, aǵa baqylaýshy-revızor, bas baqylaýshy-revızor bolyp jumys istedi.
1996 jyldan bastap QR Qarjy mınıstrliginiń janyndaǵy Valıýta-qarjylyq baqylaý komıtetinde bólim bastyǵy, basqarma bastyǵynyń orynbasary boldy. 1998 jyly QR Qarjy mınıstrligi Memlekettik qarjylyq baqylaý komıteti taratylýyna baılanysty, QR Qarjy mınıstrligi Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń Baqylaý-revızııa basqarmasyna bólim bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy, Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetinde Basqarma bastyǵynyń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. 2000-2005 jyldary QR Qarjy mınıstrligi Qarjylyq baqylaý komıtetinde basqarma bastyǵynyń orynbasary, basqarma bastyǵynyń m.a., basqarma bastyǵy bolyp jumys istedi.
2008 jylǵy qańtardan bastap QR TJM Memlekettik materıaldyq rezervter komıteti Tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarady.

40 jyl buryn (1972) QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi ÁBІLDAEV Azamat Rahatuly dúnıege keldi.

1972 jyly Almaty olysy Jambyl aýdany Qastek aýylynda týǵan. Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetin, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin bitirgen. 1999-2004 jj. - «Almaz» sharýa qojalyǵynda basqarýshy dırektor. 2004-2007 jj. - «Agrofırma Túrikpen» JShS bas dırektory. 2007-2009 jj. - «PromInvestAzııa» Saýda-qarjy holdıngi» JShS prezıdenti. 2009-2010 jj. -«PromInvestAzııa» Saýda-qarjy holdıngi» JShS qadaǵalaý Keńesiniń tóraǵasy, konsýltanty. 2010-2011 jj. - «Qazaqstan tas ónimderi» JShS, ÓB prezıdenti. 2011-2012 jj. - «Korporatsııa «Kazgranıt» JShS prezıdenti. 2012 jylǵy qańtardan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty. «Mamandyǵy boıynsha úzdik» dıplomymen, «Za vernost delý» ІІ dárejeli medaldarymen marapattalǵan. 1998 jyldan - «Aqbóken» qoǵamdyq qorynyń múshesi. Qazaqstannyń «Aq jol» Demokratııalyq partııasynyń múshesi.

37 jyl buryn (1975) Astana qalasy prokýrorynyń orynbasary BAIShOLAQOV Almat dúnıege keldi.

 79 jyl buryn (1933) Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń rektory MOLDAHMETOV Zeınolla Moldahmetuly dúnıege keldi.

Soltústik-Qazaqstan oblysynyń Presnov aýdany «Oktıabr» aýylynda  1933 jyly 3 tamyzda týylǵan. Qurmet Belgisi, Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen, «Qajyrly eńbegi úshin» medalimen, QazSSR joǵary Keńesi Qurmet gramotasymen, «Astana» medalimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa qosqan úlesi úshin» QR BǴM keýde belgisimen, «Bilim berýdi damytýdaǵy eńbegi úshin» Platon Altyn medalimen,  «Qoǵam qadiri» Reseı ulttyq qory  Altyn qurmet belgisimen, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 15 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan eldiń «PARASAT» joǵary ordenimen, Qazirgi zamanǵy Gýmanıtarlyq Akademııanyń «Bilim jáne ádildik serisi» ordenimen, Oksford ýnıversıtetiniń halyqaralyq nagradalarymen marapattaldy, 1993 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy ǵylymyna eńbegi sińgen qurmetti ataǵy» berildi.

1963 jyldan 1965 jylǵa deıin S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde fızıkalyq hımııa kafedrasynyń oqytýshysy bolyp, odan soń Tselınograd pedagogıkalyq ınstıtýtynyń prorektory bolyp jumys istedi. 1965-1974 jyldary aǵa ǵylymı qyzmetker laýazymynda, odan soń QazSSR ǴA Hımııa-metallýrgııalyq spektroskopııa zerthanasynyń meńgerýshisi, ǵylymı izdeýlerdi jalǵastyrady. 1974-1975 jyldary Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde ǵylymı jumys boıynsha prorektor bolyp jumys istedi. Osy jyly «Fızıkalyq hımııa» mamandyǵy boıynsha professorlyq ǵylymı ataq bekitildi.  1975 jyly Shymkenttegi Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýttyń rektory.   1975-1980 jyldary, ınstıtýt rektory boldy.

 1984 jyly ol respýblıkada birinshi Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde kvanttyq hımııa kafedrasyn ashty, 1988 jyly fızıka-hımııalyq zertteýlerdiń ádister zerthanasyn qurdy.

  1988 jyly Z.M.Moldahmetov QazSSR ǴA Ortalyq-Qazaqstan bóliminiń akademık-hatshysy bolyp saılandy. Ol 1989 jyldyń 2-3 aqpanynda Qaraǵandyda Jezqazǵan, Tselınograd, Qostanaı, Kókshetaý oblystarynyń oblystyq qurylym jetekshileriniń qatysýymen, jetekshi joǵary oqý oryndarynyń, barlyq aımaqtardyń kásiporyn jáne birlestik, ınstıtýttar salalarynyń qatysýymen ótkizilgen Qazaq SSR ǴA Prezıdıýmynyń kóshpeli otyrystaryn uıymdastyrýshy jáne negizgi bastamashynyń biri.

1991 jyldan Z organıkalyq sıntez jáne kómirtek hımııasy Instıtýtynyń (OSKI) dırektory.

1998 jyly akademık Z.M.Moldahmetovtyń bastamasymen Qaraǵandyda Reseı-Qazaqstan Qazirgi zamanǵy Gýmanıtarlyq Ýnıversıteti quryldy, ol keıinnen elimizdiń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń usynysy boıynsha Qazaqstan-Reseı Ýnıversıteti bolyp qaıta ataldy. Bul joǵary oqý ornynyń ashylýy eki eldiń prezıdentteri qol qoıyp, HHІ ǵasyrǵa baǵdarlaǵan, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy odaqtastyq pen máńgi dostastyqtyq týraly Deklaratsııa erejeleriniń birin tájirıbelik júzege asyrý bolyp tabylady.

     1994 jyldan hımııa ǵylymdary boıynsha doktorlyq dıssertatsııa qorǵaý úshin qurylǵan dıssertatsııalyq keńestiń tóraǵasy.

  Akademık Z.M.Moldahmetovtyń aty shetelge de tanymal. Onyń birneshe iri jumystary birneshe alys shetelderde basylymnan shyqqan.

2003-2008 j.j. aralyǵynda akademık  Z.M.Moldahmetovtyń tóraǵalylyǵymen bes halyqaralyq jáne bir respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótkizildi.

  1983 jyly Z.M.Moldahmetov korrespondent-múshesi bolyp saılandy, al 1989 jyldan QazaqSSR ǴA naǵyz múshesi (akademıgi). 1993 jyly oǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker» Qurmetti ataǵy berildi.

 Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Ǵylym Akademııasynyń akademıgi Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyna sińirgen qaıratker, hımııa ǵylymynyń doktory, professor, Halyqaralyq aqparattandyrý akademısıasynyń akademıgi, QR Injenerlik akademısıanyń akademıgi, akademık  E.A. Býketov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, «Organıkalyq sıntez jáne kómirtektik hımııa Instıtýty» JAQ dırektory, Qazaqstan-Reseı Ýnıversıtetiniń rektory Zeınolla Moldahmetov - ǵylymı-tehnıkalyq progress isine qomaqty úles qosqan fızıkalyq jáne kvanttyq hımııa salasynyń iri zertteýshisi.

27 jyl buryn (1985) halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, 2009 jylǵy Azııa chempıonatynyń qola júldegeri, 2010 jyly stýdentter arasynda ótken álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, 2011 jylǵy álem chempıonatynyń qola júldegeri JAILAÝOV Ǵanı dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysy Araı kentinde týǵan. HHH jazǵy Olımpıada oıyndarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń namysyn qorǵaýda. 60 kelige deıingi salmaqtyq dárejede óner kórsetedi. Oıyndarǵa joldamany ótken jyly Bakýde ótken álem chempıonatynda jeńip aldy. Ǵanı Jaılaýovtyń jattyqtyrýshysy tanymal bapker Nurlan Aqúrpekov.