27 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

27 shilde, JUMA

ATAÝLY KÚNDER

Júıelik ákimshi kúni. Jyl saıyn shildeniń sońǵy jumasynda korporatıvti jáne úı ishilik jelilerdiń, málimetter bazalarynyń, poshtalyq júıelerdiń, baǵdarlamalyq keshenderdiń ákimshileri men kózge kórinbeıtin «maıdannyń ózge de  sarbazdary» ózderiniń kásibı merekelerin atap ótedi. Amerıkalyq nusqada ol Júıe ákimshisine alǵys kúni dep atalady.

Nıý Djersıde áýe sharlarynyń kúni. Bul Soltústik Amerıkadaǵy áýede qalqý festıvaldarynyń eń irisi, sondaı-aq óte qyzyqty ári tanymal is-shara. Mereke jyl saıyn shildeniń sońǵy demalystarynda (AQSh, Nıý-Djersı) redıngton qalasynyń Solberg áýejaıynda atap ótiledi. Onyń tarıhy 1983 jyldan bastaý alady.

Vetnam táýelsizdigi úshin qurban bolǵandardy eske alý kúni. Bul kúnge bútin Vetnam daıyndalady. Jastar, eńbek adamdary, áskerler jappaı áskerı zırattardy abattandyrýǵa kirisedi. Batyrlardyń otbastaryna syılyqtar, sonyń ishinde aqshalaı tólemaqylar beriledi.

AQSh-tyń basqarý ortasy amerıkalyq qarýly kúshterdi elge kirgizý arqyly 1964-1965 jyldary Vetnamda júrgizgen áskerı is-qımyldar, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi aýqymy boıynsha eń iri qarýly shıelenis sanaldy. Bul soǵys júzdegen myń vetnamdyq ákeler men uldardyń ómirin qıdy, kóptegen áskerı-adamdy múgedek etti.

ESTE QALAR OQIǴALAR

40 jyl buryn (1972) Qazaq KSR-niń Sý kodeksi qabyldandy.

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy men Moldova Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyldy.

198 jyl buryn (1814) Qazan ýnıversıteti ashyldy.

178 jyl buryn (1834) Kıev ýnıversıtetiniń negizi qalandy (qazirgi T.Shevchenko atyndaǵy Kıev ulttyq ýnıversıteti).

93 jyl buryn (1919) tuńǵysh reaktıvti jolaýshylar ushaǵy - «Komet» (Ulybrıtanııa) áýege kóterildi.

102 jyl buryn (1910) Orynborda «Bagbýstan hanym» atty áıelder medresesi ashyldy.

13 jyl buryn (1999) elimizde qorǵansyz balalarǵa arnalǵan tuńǵysh otbasylyq jańa úlgidegi «SOS Almaty balalar qalashyǵy» ashyldy.

7 jyl buryn (2005) Batys Qazaqstan oblysynyń Kaztalovka aýdanynda belgili kúıshi Naýsha Bókeıhanovtyń 135-jyldyq mereıtoıyna arnalǵan dombyrashylardyń oblystyq baıqaýy bolyp ótti.

Qazylar alqasynyń sheshimi boıynsha bas júldeni Oraldan kelgen Dáýren Táshpenov aldy. Konkýrsqa jalpy 18 jas mýzykanttar qatysty.

Naýsha Myrzagereıuly (1870-1944) qazirgi Bókeıorda aýdanynyń Shonaı aýylynda dúnıege kelgen. Halyq kompozıtory Dáýletkereıdiń kúıshilik dástúrin bizdiń zamanǵa jetkizgen. Ol Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptary orkestrine 30 kúı bergen. Dáýletkereıdiń 50 shaqty kúıin tartqan.

5 jyl buryn (2007) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev agroónerkásiptik keshendi odan ári damytýǵa baǵyttalǵan «Agroónerkásiptik keshendi retteý máseleleri jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

5 jyl buryn (2007) Almatyda «Ómir alleıasy» saltanatty túrde ashyldy.

Alleıada ómirdi beıneleıtin, tumsyǵymen balany alyp ushyp bara jatqan qutannyń músini turǵyzylǵan. Bul beıneleý ómirde úlken aýyrtpalyq kórip, taǵdyrdyń tálkegine túsken jandarǵa arnalǵan.

Uıymdastyrýshylary - «LP-13 Qazaqstan» qoǵamdyq birlestiginiń bastamasymen Almaty qalalyq jáne Almaly aýdany ákimdikteri.

318 jyl buryn (1694) shotlandııalyq pysyqaı kópes Ýılıam Paterson Anglııa Bankin qurdy.

1946 jyly Anglııa banki týraly zań qabyldanǵannan keıin ol ulttandyrylyp, memlekettik bank retinde jumys isteı bastady. 1997 jyldyń 6 mamyrynda táýelsizdigin alǵannan keıin, Bank Ulybrıtanııanyń barlyq aqsha jáne qarjylyq júıesin turaqty deńgeıde ustap turýǵa jáne ony damytýǵa yqpal etýge quzyrly.

426 jyl buryn (1586) aǵylshyn teńiz saıahatshysy Ýolter Relı Brıtanııaǵa alǵash ret temekini alyp keldi.

185 jyl buryn (1827) Reseıde alǵashqy saqtandyrý qoǵamy quryldy.

146 jyl buryn (1866) Brıtanııa men AQSh-tyń arasyna sý asty kabeli ótkizildi.

69 jyl buryn (1943) Italııada fashıstik partııa tarqatyldy.

65 jyl buryn (1947) TÝ-12 reaktıvti bombalaýshy ushaq alǵashqy ushyrylymyn jasady.

59 jyl buryn (1953) koreı soǵysy Bitimge kelý kelisimine qol qoıýmen jáne KHDR men Ońtústik Koreıa arasynda qarýsyzdandyrylǵan aımaqty qurýmen aıaqtaldy.

59 jyl buryn (1953) Vatıkan qasıetti merekelik kúnderi fabrıkalarda jumys isteýge tyıym saldy.

47 jyl buryn (1965) AQSh prezıdenti Djonson temekini óndirýshilerden qoraptardyń syrtyna shylym shegýdiń densaýlyqqa zııandyǵy týraly jazýdy talap etetin zań jobasyna qol qoıdy.

22 jyl buryn (1990) Moldavııa Parlamenti Gagaýzııanyń avtonomııasyn joıdy.

18 jyl buryn (1994) Úndistan Parlamenti elde bolashaq náresteniń jynysyn anyqtaý boıynsha testilerdi jasaýǵa tyıym saldy. Sebebi, elde testiler dúnıege qyz bala keletindigin anyqtaǵan jaǵdaıda jasalatyn jasandy túsikter kóbeıip ketken edi.

2012 jyldyń 27 shildesi kúni Londonda HHH jazǵy Olımpıada oıyndarynyń saltanatty ashylýy bolady.

ESІMDER

99 jyl buryn (1913-1988) teatr sýretshisi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi BALЬHOZIN Igor Borısovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Vıatka qalasynda týǵan. 1931-1934 jyldary Vıatka, Vologda qalalarynyń teatrlarynda sýretshi-kóshirmeshi qyzmetin atqarǵan. 1934-1957 jyldary Almatydaǵy Orys akademııalyq drama teatrynda sýretshi-oryndaýshy, 1958-1973 jyldary teatrdyń bas sýretshisi, 1974-1987 jyldary qoıýshy-sýretshisi bolǵan. Osy teatrda A.Grıboedovtyń «Aqyldan qaıǵy», A.Tolstoıdyń «Fedor Ioannovıch patsha», K.Sımonovtyń «Bizdiń qalanyń jigiti», A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı», M.Gorkııdiń «Kún balalary», N.Anovtyń «Muragerler», M.Áýezovtyń «Túńgi saryn», Ý.Shekspırdiń «Korol Lır» (T.Afanasevamen birge) spektaklderin kórkemdegen. Qazaq akademııalyq drama teatrynda Gorkııdiń «Shyńyraý túbinde», Á.Ábishevtiń «Dostyq pen mahabbat», «Bir semıa», «Kim meniń ákem», M.Imanjanovtyń «Meniń mahabbatym», Q.Bekhojınniń «Ulan asý», Respýblıkalyq koreı mýzykalyq komedııa teatrynda Áýezovtyń «Qara qypshaq Qobylandy» sııaqty spektaklderdiń dekoratsııasyn jasaǵan.

74 jyl buryn (1938-2008) fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Injenerlik akademııasynyń korrespondent múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary mektep ǵylym akademııasynyń, Jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń akademıgi, Qaraǵandy qalasynyń qurmetti azamaty AQYLBAEV Jambyl Sáýlebekuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynda týǵan. Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirip, aǵa oqytýshy, dekannyń orynbasary bolǵan. 1972-1986 jyldary - Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, dekany, prorektory. 1986-1991 jyldary - Atyraý pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory. 1991-2004 jyldary - E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory. 2004 jyldan bastap «Bolashaq» aktýaldy bilim berý ınstıtýtynyń prezıdenti bolǵan. 80-nen astam ǵylymı jarııalanymnyń avtory.

«Parasat», «Qurmet Juldyzy» (Mońǵolııa) ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan. 

64 jyl buryn (1948) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi, kompozıtor, ónertaný professory, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty MUHAMEDJANOV Tólegen dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyn, Almaty konservatorııasyn  (qazirgi Qazaq ulttyq konservatorııasy), P.Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý konservatorııasyn bitirgen.  1982-1986 jyldary - Almaty konservatorııasynyń oqytýshysy. 1987-1988 jyldary - Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynyń dırektory. 1990-1992 jyldary - «Azııa daýysy» halyqaralyq baıqaýynyń bas dırektory. 1992-1996 jyldary - «Mádenıet arqyly beıbitshilik» halyqaralyq qaýymdastyǵy Qazaqstan bólimshesiniń tóraǵasy. 1996-1998 jyldary - «Rýhanı kelisim kongresi» halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti. 1998-2004 jyldary Astana qalasy ákiminiń orynbasary. 2004-2007 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi bolǵan. Kompozıtordyń horǵa arnalǵan kúı men sımfonııalyq orkestrge arnalǵan «Kúı tolǵaý», 2 ishekti aspaptar kvarteti, «Mahambet» sımfonııalyq poemasy, «Aldar Kóse» operasy men «Ǵajaıyptar eli» zong-operasy, 2 sımfonııasy, aspaptyq pesalar, kınofılm («Polıgon») men spektaklderge arnalǵan mýzykalary jáne kóptegen ánderi bar. Onyń ánderi R.Baǵlanovanyń («Іńkárim»), R.Rymbaevanyń («Zaman-aı»), N.Úsenbaevanyń («Aqjelken») jáne G.Sıqymbaevanyń («Men dep oıla») repertýarlarynan oryn alǵan.

«Parasat» ordenimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

113 jyl buryn (1899-1970) opera ánshisi (tenor), Qazaqstannyń jáne Ózbekstannyń halyq ártisi OVChINNIKOV Anatolıı Ivanovıch dúnıege keldi.

Reseıde týǵan. Ekaterınbor mýzykalyq tehnıkýmyn bitirgen. Ol 1936-1940 jáne 1943-1946 jyldary - Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynyń jetekshi ánshisi boldy. Osy teatr sahnasynda qazaq, orys jáne shet el kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn oryndady.

«Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

73 jyl buryn (1939) sýretshi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi JUMAǴALIEV Ámir Shákýuly dúnıege keldi.

Reseıdiń Astrahan qalasynda týǵan. V.Sýrıkov atyndaǵy Máskeý memlekettik kórkemsýret ınstıtýtyn bitirgen. Qylqalam sheberiniń «Tyń astyǵy», «Sport», «Qazaq», «Sýretshi jáne ýaqyt», t.b. týyndylary bar.

33 jyl buryn (1979) armrestlıngten halyqaralyq dárejedegi sport sheberi GETALO Evgenıı Vladımırovıch dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Talǵar qalasynda týǵan. Qazaq sport jáne týrızm akademııasyn bitirgen. Alǵashqy jattyqtyrýshysy - S.Mıhaılov. Ol jasósprimder jáne eresekter arasyndaǵy respýblıkalyq jarystardyń birneshe dúrkin jeńimpazy, jasóspirimder arasynda ótken Álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Álem chempıony atanǵan.

108 jyl buryn (1904-1986) shahmatshy, shahmat tarıhyndaǵy ekinshi, keńes shahmatshylary arasyndaǵy birinshi álem chempıony RÝDENKO Lıýdmıla Vladımırovna dúnıege keldi.

Reseıde týǵan. 1926 jyldan bastap alǵashqy áıelder týrnırlerine qatysqan. 1928 jyly Máskeý chempıony atanǵan. Shahmat salasyndaǵy jetistikteri úshin «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalǵan.

66 jyl buryn (1946) Keńes Odaǵynyń Batyry, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq Qaharmany, Qazaqstan Respýblıkasynyń ushqysh-ǵaryshkeri, Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen ushqysh-synaqshysy, avıatsııa general-maıory, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen sport sheberi, Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty ÁÝBÁKІROV Toqtar Ońǵarbaıuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdanynda týǵan. Armavır joǵary áskerı ushqyshtar ýchılışesin, Máskeý ushqysh-synaqshylar mektebin, Máskeý avıatsııa ınstıtýtyn bitirgen. 1988 jyly Keńes Odaǵynda tuńǵysh ret janarmaı quıdyrý arqyly soltústik polıýske ushý saparyn erlikpen oryndaǵan. 1989 jyly 1-shi bolyp avıatasýshy kreıserdiń alańqaıshysyna «MıG-29g» reaktıvti ushaǵyn sheberlikpen dál qondyrǵan. Sondaı-aq ol reaktıvti ushaqtyń 50-den asa jańa túrin synaqtan ótkizgen. 1990 jyly ǵaryshkerler quramyna alynyp, 1991 jyly sáýirdiń 2-sinde Keńes Odaǵy Ǵaryshkerler daıarlaý ortalyǵynda ǵaryshqa ushý daıyndyǵyna kirisip, sol jyly qazannyń 2-sinde Baıqońyrdan «SoıýzTM-13» kemesimen ushqan. Ǵaryshta ol ózge ǵaryshkerlermen birge bıotehnologııa, metallýrgııa, medıtsına salalary jáne Aral aımaǵy boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizgen. Zertteý nátıjesinde Aral ústindegi tuzdy shań boramasynyń paıda bolý protsesi, sol zııandy aerozoldardyń Qazaqstan men Reseı aımaqtaryna taralýynyń ǵaryshtyq sýretteri alynǵan. Sonymen qatar Qazaqstan aýmaǵyndaǵy atmosferany jáne jer betin zertteý, juldyzdy, aspandy astrofızıkalyq baqylaý jumystary da oıdaǵydaı ótken. Ol Qazaqstandaǵy ǵaryshtyq zertteýlerdiń negizin qalaýǵa, otandyq Qarýly Kúshterdiń áskerı daıarlyǵyn jetildirýge, áskerı partrıottyq tárbıe jumystaryn jolǵa qoıýǵa belsene aralasty. 1992-1993 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary. 1993-1994 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Aeroǵaryshtyq agenttiginiń bas dırektory, Ǵylym jáne jańa tehnologııa mınıstriniń orynbasary. 1994-1995 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy. 1996-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kómekshisi, keńesshisi. 2000-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qaýipsizdik keńesi hatshysynyń orynbasary. 2002-2003 jyldary - «Ispat-Qarmet» AAQ-ynyń korporatıvtik ister jónindegi orynbasary. 2004-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Halyqaralyq is, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi.

«Qurmet belgisi», Lenın, Qazan revolıýtsııasy, «Altyn krest» ordenderimen marapattalǵan.

61 jyl buryn (1951) memleket qaıratkeri TEMІRBAEV Alık Ydyrysuly dúnıege keldi.

Qaraqalpaqstan AKSR Iýınak aýdanynda týǵan. Máskeý sáýlet ınstıtýtyn bitirgen. Almaty qalalyq atqarý komıteti Sáýlettik josparlaý basqarmasynyń bas sáýletshisi bolyp jumys istegen. 1979-1989 jyldary - «Almatygıprogor» memlekettik jobalaý ınstıtýtynyń bas sáýletshisi, jobalardyń bas sáýletshisi. 1989-1994 jyldary - «Almaty basjospar» memlekettik jobalaý ınstıtýtynyń jobalar bas sáýletshisi. 1994-2003 jyldary - Almaty oblystyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń bólim bastyǵy. 2003-2004 jyldary - Almaty oblystyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy bastyǵynyń mindetin atqarýshy. 2005-2006 jyldary - Almaty oblystyq sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys basqarmasy bastyǵynyń orynbasary - bas sáýletshisi. 2006 jyldyń qarashasynan - Almaty oblystyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasy bastyǵynyń mindetin atqarýshy, bastyǵy.

43 jyl buryn (1969) Soltústik Qazaqstan oblysy Aqqaıyń aýdanynyń ákimi ELÝBAEV Rústem Muqashuly dúnıege keldi.

R. M. Elýbaev 1969 jyly Kókshetaý oblysy Qyzyltý aýdany Maıskoe selosynda týǵan. Kókshetaý aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetin támamdady. Eńbek qyzmetin 1992 jyly Kókshetaý oblysy Lenın aýdany «Maıskıı» sovhozynda oqyǵan-tuqymshy retinde bastady.

2005 jyly - Oral q. «Azyq-túlik korporatsııasy» AQ Batys Qazaqstan oblystyq ókilettiginiń dırektory. 2005-2006 jyldary SQO ákiminiń keńesshisi.2006 jyly SQO Ýálıhan aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy.2007-2009 jyldary SQO jer qatynastary basqarmasynyń bastyǵy bolyp qyzmet etti.2009 jyly mamyrynan Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqqaıyń aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy.61 jyl buryn (1951) QR Parlamenti Májilisiniń 5 saılanymdaǵy depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi KIKOLENKO Olga Andreevna dúnıege keldi. 1951 jyly 27 shildede Qostanaı oblysy Obaǵan aýdany Lıhachevka kentinde týǵan. Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen. Tarıh ǵylymynyń kandıdaty. 1967-1976 jyldary - nemis tiliniń muǵalimi, Qostanaı oblysy Ýrıtskıı aýdany, Lıhachevka mektebiniń dırektory. 1976-1983 jyldary - Selolyq keńes tóraıymy, Qostanaı oblysy Ýrıtskıı aýdany, Lermontov atyndaǵy keńshardyń partkom hatshysy. 1983-1992 jyldary - aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstan Kompartııasy, Ýrıtskıı aýdandyq komıtetiniń hatshysy. 1993-1997 jyldary - Qostanaı aýdany ákiminiń orynbasary. 1997-2008 jyldary - Qostanaı oblysy ákimdigi jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń bastyǵy. 2008-2011 jyldary - tórtinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.

2012 jylǵy aqpannan bastap besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» Halyqtyq demokratııalyq partııasy depýtattyq fraktsııasynyń múshesi.

«Qurmet Belgisi» ordenimen, «Eren eńbegi úshin», «Shapaǵat» medalderimen jáne segiz merekelik medalmen marapattalǵan.