27 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik aýdıovızýaldy mura kúni

Bul kún Birikken Ulttar Uıymynyń halyqaralyq jáne dúnıejúzilik ataýly kúnder júıesine kiredi jáne jyl saıyn atalyp ótedi. Ol 2005 jyly ıÝNESKO-nyń Bas konferentsııasynyń sheshimimen bekitilgen.

Aýdıovızýaldy muraǵa kınofılmder, radıo jáne telehabar, sondaı-aq aýdıo jáne beınejazbalar jatady.

Aýdıovızýaldy qujattar — XX jáne XXI ǵasyrlardaǵy mańyzdy aqparat kózi. Olar jazba derekterdi tolyqtyryp, tarıhı jadty saqtaýǵa jáne halyqtyń mádenı bolmysy men ulttyq qundylyqtaryn keler urpaqqa jetkizýge qyzmet etedi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1953 jyly uzyndyǵy 438 shaqyrymdy quraıtyn Moıynty — Shý temirjol jelisi paıdalanýǵa berildi. Onyń qurylysy 1947 jyly bastalǵan bolatyn. Jańa temirjol Qaraǵandy kómir basseıni men Qazaqstannyń soltústik óńirlerin Ońtústik Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa respýblıkalarymen baılanystyratyn mańyzdy kólik dálizine aınaldy. Bul temirjol jelisi eldiń ekonomıkalyq damýyna eleýli úles qosyp, Qaraǵandy kómirin respýblıkanyń ońtústik aımaqtaryna úzdiksiz jetkizýge múmkindik berdi. Nátıjesinde óńirler arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanys nyǵaıyp, Qazaqstannyń kólik ınfraqurylymy damı tústi.

1956 jyly Arqalyq eldi mekenine resmı túrde jumysshy kenti mártebesi berilip, ol Búkilodaqtyq komsomoldyq ekpindi qurylys alańyna aınaldy. Bolashaq qalanyń irgetasyn qalaýǵa alǵashqylardyń biri bolyp Rıga qalasynan kelgen komsomol jastary atsalysty.

1999 jyly Qazaqstanda fosfat shıkizatyn óndirýden bastap, ony tasymaldaý, óńdeý jáne daıyn ónim shyǵarýǵa deıingi barlyq óndiristik kezeńdi qamtıtyn «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi quryldy. Kásiporyn ózine tıesili temirjol-kólik kesheni arqyly ónimdi jetkizýdi de júzege asyrady. Kompanııanyń bas keńsesi Almaty qalasynda ornalasqan.

2007 jyly Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda «Altyn júrek» ulttyq qoǵamdyq syılyǵynyń alǵashqy marapattaý rásimi ótti. Saltanatty rásimge kórnekti jazýshy Shyńǵys Aıtmatov qurmetti qonaq retinde qatysty.

«Altyn júrek» — Qazaqstandaǵy qaıyrymdylyq jobalaryna qosqan úlesi úshin uıymdar men jeke tulǵalarǵa jyl saıyn tabystalatyn ulttyq syılyq. Ony «Baýyrjan» qaıyrymdylyq qory taǵaıyndaǵan. Syılyqtyń basty nyshany — altyn jalatylǵan qoladan jasalyp, sapfırmen bezendirilgen júrek músini men tazalyq pen ashyqtyqty beıneleıtin shyny dıplom.

2010 jyly Y. Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy «Álemdik pedagogıkalyq oı-pikir antologııasynyń» alty tomdyǵyn qazaq tilinde jaryqqa shyǵardy. Jınaqqa kóne dáýirden búginge deıingi álemge tanymal pedagogıkalyq eńbekter engizilgen.

2010 jyly Qazaqstannyń Ulttyq akkredıtteý ortalyǵy zerthanalardy akkredıtteý jónindegi halyqaralyq yntymaqtastyqtyń (ILAC MRA) ózara taný kelisimine qosyldy. Bul qazaqstandyq kásiporyndardyń sheteldik naryqtarǵa shyǵýyn jeńildetip, Qazaqstanda óndirilgen eksporttyq ónimderge degen halyqaralyq senimdi arttyrýǵa yqpal etti.

2011 jyly qazaq ulttyq ádebıetiniń negizin qalaýshylardyń biri, kórnekti jazýshy, dramatýrg ári pýblıtsıst Júsipbek Aımaýytovqa (1889-1930) týǵan jeri Baıanaýyl aýylynyń ortalyǵynda eskertkish ornatyldy. Dańqty tulǵanyń rýhyna arnalǵan as «Musa myrza» ortalyq meshitinde berildi.

2015 jyly Aıdyn Aıymbetov «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesiniń resmı elshisi atandy. Oǵan tıisti sertıfıkatty «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Ahmetjan Esimov tabystady. Sonymen qatar ǵaryshkerge «Qazaqstan, Baıqońyr, Soıýz TM-18M» degen jazýy bar, ǵarysh kemesiniń metalynan jasalǵan saǵat syıǵa tartyldy.

2017 jyly qazaqtyń áıgili «Dýdaraı» ániniń keıipkeri Marııa Rekınanyń jerlengen orny Aqmola oblysynyń kıeli jerler kartasyna engizildi. Onyń qabiri Qorǵaljyn aýdanynda, Sabyndy aýylynan 9 shaqyrym jerde ornalasqan. Ańyz boıynsha, orys qonys aýdarýshylarynyń qyzy Marııa qazaq jigiti Dúısendi súıgen. Alaıda salt-dástúr olardyń birge bolýyna kedergi keltirgen. Bir kúni Marııany kórshi aýyldan quda túsýge kelgender kútip otyrǵanda, ol bul jaǵdaıǵa kónbeı, dalaǵa qashyp ketedi. Halyq ańyzy boıynsha, dál osy sátte súıiktisine degen saǵynysh pen muńnan «Dýdaraı» áni dúnıege kelgen. Marııa Dúısendi osylaı erkeletip ataǵan desedi. Bul án — mahabbatty, júrek jylýyn jáne ulty ártúrli adamdar arasyndaǵy dostyqty dáripteıtin týyndy.

2018 jyly qazaqstandyq «Ámire» fılmi Los-Andjeleste ótken Hollywood Film Festival halyqaralyq kınofestıvalinde Silver Screen Award júldesin ıelendi. Bul marapat fılmniń baıqaýdyń alǵashqy kezeńinde joǵary baǵalanǵanyn kórsetti.

2021 jyly «Astana Balet» teatrynyń ártisteri alǵash ret Dýbaı operasynyń sahnasynda óner kórsetip, úzdik týyndylary men tanymal qoıylymdaryn kórermen nazaryna usyndy.

Gastroldik sapar áıgili horeograf ıÝrıı Grıgorovıchtiń Arıf Melıkovtyń mýzykasyna qoıǵan «Mahabbat týraly ańyz» baletimen ashyldy. Qoıylym kórkem horeografııasymen, ásem dekoratsııalarymen, shyǵystyq áýenimen jáne ejelgi parsy ańyzynyń tylsym rýhymen erekshelendi.

2021 jyly sheteldegi qazaqtildi buqaralyq aqparat quraldarynyń qaýymdastyǵy quryldy. Qaýymdastyqtyń basty maqsaty — qazaq tilindegi BAQ aıasyn keńeıtý, qandastardyń ana tilinde aqparat alýyna múmkindik jasaý jáne qazaq tilin nasıhattaý.

2022 jyly Astanada «Ortalyq Azııa — Eýropa Odaǵy» sammıti ótti. Jıynǵa Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeev, Túrikmenstan Mınıstrler kabıneti tóraǵasynyń orynbasary Hodjamyrat Geldimyradov jáne Eýropalyq keńes tóraǵasy Sharl Mıshel qatysty. Sammıtte taraptar Eýropa Odaǵymen áriptestikti nyǵaıtý, óńirlik yntymaqtastyqty damytý jáne halyqaralyq máseleler boıynsha pikir almasty. Sharl Mıshel Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń óńirlik yntymaqtastyq pen ózara baılanysty nyǵaıtý baǵytyndaǵy bastamalaryn quptady. Kezdesý qorytyndysynda beıbitshilik, qaýipsizdik, demokratııa jáne zań ústemdigin qoldaýǵa baǵyttalǵan birlesken málimdeme qabyldandy.

2023 jyly Pákistan astanasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń kúnine arnalǵan saltanatty qabyldaý ótti. Oǵan Pákistan úkimetiniń músheleri, senatorlar, memlekettik organdardyń ókilderi, dıplomattar, kásipkerler, qoǵam qaıratkerleri men BAQ ókilderi qatysty.

Qazaqstannyń Pákistandaǵy elshisi Erjan Qystafın ekijaqty qatynastardyń damýyn atap ótip, «Soltústik — Ońtústik» kólik dálizin damytý men Ońtústik Azııa elderimen dostyq baılanysty nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Pákistan mınıstri Sh. A. Tarar eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti tereńdetýdi qoldap, Qazaqstan halqyna baq-bereke tiledi.

2024 jyly qazaqstandyq erkin kúres sheberi Rızabek Aıtmuhan Albanııanyń Tırana qalasynda ótken jastar arasyndaǵy álem chempıonatynda 97 kelige deıingi salmaq dárejesinde chempıon atandy. Fınalda ol ırandyq Mahdı Morafıdi 11:6 esebimen jeńdi. Rızabek Qazaqstan quramasynan júldeger atanǵan jalǵyz balýan boldy.

2025 jyly Qazaqstan BUU-nyń Kıberqylmysqa qarsy konventsııasyna qol qoıdy. Qujatqa qol qoıý rásimi Vetnam astanasy Hanoı qalasynda ótti. Konventsııa Qazaqstanǵa basqa eldermen elektrondy dáleldemelerdi jedel almasýǵa, transshekaralyq kıberqylmystardy tergeýde yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jáne azamattardy ınternet-alaıaqtyqtan, kıbershabýyldar men tsıfrlyq keńistiktegi ózge de qaýipterden qorǵaýdy kúsheıtýge múmkindik beredi.

2025 jyly Soltústik Qazaqstan oblysy Shal aqyn aýdanynyń Sergeevka qalasynda Qazaqstandaǵy alǵashqy aýdandyq Esil.AI kreatıvti IT-ortalyǵy ashyldy. Ol Qyzyljar Creative Center óńirlik habynyń biryńǵaı jelisine qosyldy. Ortalyq aýyl turǵyndarynyń tsıfrlyq saýattylyǵyn arttyrýǵa, IT-kásipkerlikti damytýǵa jáne ınnovatsııalyq oılaý qabiletin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Esil.AI ortalyǵy aýyl halqyn kreatıvti ekonomıkaǵa tartý, tehnologııalyq kásipkerlikti damytý jáne jańa jumys oryndaryn ashýdy kózdeıtin Digital Keruen óńirlik jobasy aıasynda quryldy.