25 tamyz. Týǵan kún ıeleri

ESІMDER

126 jyl buryn (1892-1938) rejısser, dramatýrg, akter, qazaq ulttyq kásibı teatr óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, Kazaq KSR-iniń halyq ártisi ShANIN Jumat Turǵynbaıuly dúnıege keldi.

Ol qazirgi Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdanynyń Jeltaý mańynda dúnıege kelgen. Alǵashynda aýyl moldasynan oqyp, hat tanydy. Jas kezinen  J.Shanın ulttyq oıyn-saýyqtar men án-kúılerge yntyq bolyp ósken. Ásirese, Qoıandy jórmeńkesine baryp, halyq dýmanyn tamashalaý - onyń oı-qııalyn qozǵap, ónerge degen ynta-yqylasyn arttyrady. Týǵan naǵashysy Altybaıdan án salyp, dombyra tartýdy úırendi. 1913 jyly Ombyǵa kelip, kúnkóris qamymen biraz ýaqyt zaýytta jumys isteıdi. Munda S.Seıfýllınmen, N.Nurmaqovpen jáne B.Serkebaevpen tanysady, ári óz betinshe oqyp bilimin jetildiredi. 1915-1916 jyldary esepshilik kýrsta oqyp bitirgennen keıin zaýytta esepshiniń kómekshisi bolyp qyzmet etedi. Osy jyldary alǵash ret qalalyq teatr spektaklderin kóredi. Biraq kóp uzamaı-aq J.Shanın maıdan jumysyna tartylady. Odan týǵan aýylyna 1917 jyly oraldy. Sol jyldan bastap Qarqaralynyń ýezdik kooperatıvinde esepshi qyzmetin atqardy. 1921-1922 jyldary Pavlodar ýezi komıtetiniń múshesi, 1922 jyly Zaısan ýezdik atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1923 jyldan Semeı gýbernııasy atqarý komıtetiniń jáne Qazaq KSR OAK múshesi bolyp, taǵy basqa da jaýapty oryndarda qyzmet atqarǵan. 20-jyldary Semeıde «Es-aımaq» trýppasyn basqardy. Rejısserlik óner jolyn osy trýppadan bastaǵan J.Shanın halyq jyry negizinde jazylǵan óziniń «Arqalyq batyry» men S.Seıfýlınniń «Qyzyl suńqarlaryn» qoıdy. Sonymen qatar ózi osy atalmysh spektaklderde Arqalyq batyrdyń jáne Erkebulannyń rólin oryndady. Bir bólimdi «Torsyqbaı» komedııasy 1925 jyly Semeıdiń «Tań» jýrnalynda jarııalandy. 1925 jyly ashylǵan Qazaq drama teatrynyń dırektory bolýmen qatar onyń kórkemdik jaǵyn basqarǵan.    1926-1932 jyldary qazaq drama teatrynda ulttyq dramatýrgııadan S.Seıfýllınniń «Qyzyl suńqarlaryn», S.Ablanovtyń «Kúndespeıtin qatyndar» men «1910 jylyn», J.Shanınniń «Bolatyn», І.Jansúgirovtiń «Kegi» men «Túrksibin», B.Maılınniń «Maıdanyn», M.Áýezovtiń «Oktıabr úshin» jáne klassıkalyq týyndylardan A.Pýshkınniń «Tas meımany» men «Sarań serisin», Ý.Shekspırdiń «Gamletin», sonymen birge ózi jazǵan «Torsyqbaı», «Arqalyq batyr»(eki keshke arnalǵan 2 bólimdi), «Aıdarbek», «Baıan batyr», «Ólimnen úmitke» («Shahta») taǵy basqa shyǵarmalardy qoıǵan. 1932-1933 jyldary Qyrǵyz drama teatrynyń bas rejısseri boldy. 1934 jyly ashylǵan mýzykalyq teatrdy (qazirgi Qazaqtyń opera jáne balet teatry) uıymdastyrýǵa qatysyp, Q.Jandarbekovpen birge E.G.Brýsılovskııdiń «Jalbyr», «Qyz Jibek» pen «Er Tarǵynyn» qoıdy. 1936 jylǵa deıin osy teatrdyń kórkemdik jaǵyn basqarǵan J.Shanın alǵashqy mýzykalyq teatr óneriniń qalyptasyp damýyna da mol úles qosty. 1930-1937 jyldary Oral mýzykalyq drama teatryn uıymdastyrýmen birge oǵan basshylyq jasaǵan. Ol birqatar pesalar («Jandy sýret», «Qara qulyn», «Qozy Kórpesh - Baıan sulý», «Úsh baja») jazyp, ulttyq dramatýrgııany damytýda jemisti eńbek etti.           

J.Shanın shyǵarmashylyǵyn M.Áýezov, Q.Sátbaev, Ǵ.Músirepov, taǵy basqalar joǵary baǵalaǵan. 1972 jyly Shymkent drama teatryna J.Shanınniń esimi berildi.

99 jyl buryn (1918-1974) aqyn, ádebıet zertteýshisi JARMAǴAMBETOV Qaınekeı dúnıege keldi. Qostanaı oblysy Jangeldın aýdany Shıeli aýylynda týǵan. Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. 1941-1948 jyldary - Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń nusqaýshysy, Qazaqstan Lenınshil kommýnıstik jastar odaǵy Ortalyq komıtetiniń hatshysy. 1948-1958 jyldary - Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy, dırektordyń orynbasary. 1958-1964 jyldary - «Juldyz», «Ara», «Shmel» jýrnaldarynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń jaýapty hatshysy, ádebı keńesshisi. 1964 jyldan shyǵarmashylyq jumysta bolǵan. Aqyn qazaq poezııasyndaǵy ballada janrynyń damýyna eleýli úles qosqan. «Zaman bizdiki», «Adam týraly ańyz», «Balladalar», «Syrly tal», «Shyńdaǵy shamshyraq» jyr jınaqtarynyń, Á.Qashaýbaev ómiri týraly «Ánshi-azamat» povesiniń avtory. Kórkem aýdarma salasynda I.Shıller, A.Barto, B.Ershov shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalaǵan.

3 márte «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalǵan.

93 jyl buryn (1925-2015) jazýshy, dramatýrg, Uly Otan soǵysyna qatysýshy ISABAI Qalmuqan dúnıege keldi. 

Pavlodar oblysyndaǵy Baıanaýylda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti.
1955-1985 jyldary «Sotsıalıstik Qazaqstan» gazetinde ádebı qyzmetker, «Juldyz» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi, Qazaqstan jazýshylar odaǵy janyndaǵy ádebıetti nasıhattaý bıýrosynyń dırektory qyzmetterin atqarǵan. 1985 jyldan bastap shyǵarmashylyq jumyspen aınalysqan. Alǵashqy áńgimeler jınaǵy «Baıan» atty áńgimesi 1959 jyly jaryq kórdi. Budan soń «Ajal qursaýynda», «Jumbaq úı», «Betpe-bet», «Sońǵy táýlik» povest, áńgime, ocherkter jınaqtary, «Cunqar samǵaýy», «Aıqyz», «Joldas komendant», «Kógildir qazyna», «Sert», «Arna» t.b. romandary basyldy.
Qyzyl Juldyz, Eńbek Qyzyl Tý, І dárejeli Otan soǵysy, Qurmet ordenderimen, jáne kóptegen medaldarmen marapattalǵan.

82 jyl buryn (1936) aqyn, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty AITQOJINA Marfýǵa dúnıege keldi.

Qulja (QHR) qalasynda týǵan. Qulja áıelder gımnazııasyn, Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy QUÝ), Máskeýde joǵarǵy ádebı kýrsty bitirdi. 40-tan astam jınaqtyń, onyń ishinde «Balquraq» (1962), «Shyndyqty jazý» (1964), «Jastyq» (1968), «Aqqýym meniń» (1971), «Qarakóz aıym» (1973), «Baıanjúrek» (1974), «Kózimniń qarasy» (1975), «Aq besigim» (1978), «Jarqyra, meniń juldyzym» (1980), «Qyran jetken» (1985), «Tandamaly» (1986), «Saǵynysh sazy» (1990), «Japyraq silkingen kesh», «Ańsaý» (2001), «Aqqý júrek» (2001), «Japyraqtar jaýǵanda» (2002), «Alataýdyń aq batasy» (2005), «Tańdamaly» (2 tom), «Tobylǵy búrlegende» (2008) kitaptarynyń avtory. Orys tilinde 7 kitaby jaryq kórgen: «Gorst zemlı» (Máskeý qalasy, 1975), «Ýtverjdenıe» (Máskeý qalasy, 1985), «Strýna stepeı» (Máskeý qalasy, 1978),«Ýkroşenıe konıa» (Máskeý qalasy, 1985), «Hýdojestvennaıa lıteratýra» (1985), «Letnıe rosy», «Sovetskıı pısatel». Óleńderi men poemalary 40-tan astam shet tilderine aýdarylyp, jarııalanǵan. Óleńderiniń kóbi Qazaqstan jáne basqa elderdiń kompozıtorlarymen mýzykaǵa salynǵan. Sheteldik jýrnaldardyń, antologııalar men almanahtardyń turaqty avtory, onyń ishinde «Molodaıa gvardııa» (Máskeý qalasy), «Poezııa antologııasy» (Parıj qalasy), «Lotos» halyqaralyq jýrnaly (Kaır qalasy, 1973); nemis, frantsýz, arab jáne basqa shet tilderindegi basylymdar. Qazaq, orys jáne túrik tilderin biledi.
1956-1958 jyldary - Qulja qalasyndaǵy qyzdar gımnazııasynyń oqytýshysy. 1961-1968 jyldary - «Qazaq ádebıeti», «Ýchıtel Kazahstana» gazetterinde jumys istegen. Álem qazaqtarynyń kóptegen halyqaralyq forýmdarynyń, konferentsııalarynyń, sezderiniń, májilisteriniń, baıqaýlarynyń, semınarlarynyń, quryltaılarynyń belsendi qatysýshysy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma múshesi. QR Prezıdenti apparatynyń janyndaǵy Respýblıkalyq áıelder quqyqtary jáne demografııalyq saıasat jónindegi keńesiniń basqarma múshesi (1995-1998). Respýblıkalyq Áıelder keńesiniń múshesi (1991 jyldan). «Dostyq» halyqaralyq qoǵamynyń basqarma múshesi (1977-1998).
Almaty qalalyq Halyq depýtattary keńesiniń depýtaty (1981-1985).
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi (1968 jyldan). «Qurmet belgisi» (1986), «Parasat» (1998) ordenderimen; kóptegen medaldarmen jáne gramotalarmen; «Islamabad aspany» óleńder men romanstar tsıkly úshin Pákistan memleketiniń Qurmet gramotasymen (1998) marapattalǵan. «Kógildir Dýnaı» óleńder kitaby úshin Nıkolaı Vasparov syılyǵynyń (1979), «Ańsaý» óleńder jınaǵy úshin QR Memlekettik syılyǵynyń (2002) laýreaty. Qazaq ádebıetine qosqan qomaqty úlesi úshin Kembrıdj ýnıversıtetiniń «2007 jyldyń halyqaralyq kásipqoıy» ataǵyna ıe.

40 jyl buryn (1978) Astana qalasy ákimi apparatynyń basshysy - JÁKENOV Berik Oraluly  dúnıege keldi.

Berik Oraluly 1978 jyly 25 tamyzda Astanada dúnıege kelgen.

2000 jyly Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetin «Ekonomıst» mamandyǵy boıynsha bitirgen. «Memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyǵy boıynsha ekonomıka ǵylymdarynyń magıstri. Eńbek jolyn 2000 jyly Aqmola oblysynyń Kókshetaý qalasynda salyq polıtsııasy organdarynda bastaǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń salyq organdarynda kóp jyl eńbek etken, Astana qalasy boıynsha salyq komıtetiniń aqparattyq júıelerdi engizý jáne súıemeldeý bóliminiń mamany bolǵan. 2009 jyly Qaraǵandy oblysy boıynsha Salyq departamenti bastyǵynyń orynbasary, sodan keıin Astana qalasy boıynsha Memlekettik kirister departamentiniń Saryarqa aýdany boıynsha memlekettik kirister basqarmasynyń basshysy bolyp istegen. QR Prezıdenti Ákimshiligi basshylyǵy hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary bolǵan. 2015 jylǵy tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik baqylaý jáne uıymdastyrý-aýmaqtyq jumys bóliminiń memlekettik ınspektory qyzmetine taǵaıyndaldy.

2016 jyldyń qazan aıynan bastap qazirgi qyzmetinde.

40 jyl buryn (1978) Astana qalasy Almaty aýdanynyń ákimi - SÁRSEMBAEV Ádilbek Zeınýllaulydúnıege keldi.

Tselınograd qalasynda týǵan.  

Bilimi:  joǵary, zańger, ekonomıst. Saıası ǵylymdar kandıdaty.

Eńbek jolyn 1996 jyly QR QM salyq ınspektsııasynda bastaǵan. 2000-2006 jj. Astana qalasy ákimdiginiń júıesinde túrli qyzmetter atqarǵan. 2006-2007 jj. QR Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik baqylaý jáne uıymdastyrý jumysy bóliminiń bas ınspektory. 2007-2009 jj. Petropavl qalasy ákiminiń birinshi orynbasary, Soltústik Qazaqstan oblysy ákimi apparatynyń basshysy. 2015-2016 jj. «Astana qalasy tabıǵat resýrstaryn jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy» MM basshysy.

2016 jyldyń qazan aıynan bastap qazirgi qyzmetinde.

37 jyl buryn (1981) «ASTANA EKSPO-2017» Ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary ShAIJÚNІSOV Allen Serjanuly dúnıege kelgen.

Ol RF Syrtqy ister mınıstrliginiń Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýtyn (2002); Qazaq qarjy-ekonomıkalyq akademııasyn (2011) bitirgen.

Eńbek joly: «Qazaqstan kabel kompanııasy» JShS Reseı Federatsııasyndaǵy ókildiginiń menedjeri (1998-2003); dıplomatııalyq qyzmette (2003-2006); Mańǵystaý oblysy ákimi apparaty basshysynyń orynbasary (2006-2008); «Nur Otan» UDP ortalyq apparaty hatshylyǵynyń meńgerýshisi (2006-2008); «Samuryq-Qazyna Kelisimshart» JShS basqarýshy dırektory (2010-2012); Qazaqstan Respýblıkasy Velosıped sporty federatsııasynyń atqarýshy dırektory, vıtse-prezıdenti (2010-2013); Qazaqstan Respýblıkasy Sport jáne deneshynyqtyrý isteri jónindegi agenttigi tóraǵasynyń orynbasary (2013-2014); Qazaqstan Fýtbol federatsııasynyń birinshi vıtse-prezıdenti (2014-2015); «Astana EKSPO-2017» UK» AQ atqarýshy dırektory (2015-2017); «EKSPO-2020 Dýbaı» búkilálemdik kórmesinde Qazaqstan sektsııasynyń bas komıssary (2017-2018).

Qazirgi laýazymyn atqarýǵa 2018 jyldyń qańtarynda kiristi.

177 jyl buryn (1841-1917) shveıtsarııalyq dáriger, qazirgi aseptıkalyq qursaq qýysy hırýrgııasynyń negizin salýshylardyń biri, Nobel syılyǵynyń laýreaty KOHER Teodor dúnıege keldi.

155 jyl buryn (1862-1934) ataqty sabyn qaınatýshy, Procter & Gamble sabyn qaınatý manýfaktýrasynyń negizin qalaýshy PROKTER Ýılıam Kýperdúnıege keldi.

101 jyl buryn (1916) amerıkandyq vırýsolog, Nobel syılyǵynyń laýreaty, polıomıelıtke qarsy vaktsına jasaýshylardyń biri ROBBINS Frederık Chapmen dúnıege keldi.

46 jyl buryn (1970) nemis top-modeli Klaýdııa ShIFFER dúnıege keldi. Klaýdııanyń sýreti jýrnaldardyń muqaba betinde 900 ret basylyp shyqty. Nemis BAQ-tary ony Germanııanyń eń baı adamdarynyń tizimine engizedi. 1995 jyly Paris Match jýrnalynyń nusqasy boıynsha ol álemdegi eń sulý áıel dep tanyldy. 1997 jyly Klaýdııa frantsýzdyń L'Oreal fırmasymen shashqa kútim jasaıtyn ónimderdi alǵa jyljytý jóninde kelisimshart jasasty. Model bıznesinen basqa birneshe fılmderge tústi, qoǵamdyq qyzmetpen aınalysady, Ulybrıtanııadan ıÝNISEF-tiń erikti elshisi.