25 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Qazaqstanda Respýblıka kúni

QR «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» Zańyna engizilgen ózgeristerge sáıkes, 2022 jyldan bastap Respýblıka kúni Ulttyq mereke retinde toılanyp keledi. 25 qazan kúni kezdeısoq tańdalǵan joq: 1990 jyly dál osy kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń №307-XII Jarlyǵymen Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly Deklaratsııa qabyldandy. Onda tuńǵysh ret aýmaqtardyń tutastyǵy, bólinbeıtindigi jáne myzǵymastyǵy, Qazaqstan halyqtary men olardyń tilderiniń mádenıetin damytý, ulttyq biregeılikti nyǵaıtý sııaqty memlekettilik qaǵıdalary bekitildi.

Áleýmettik qorǵaý júıesiniń qyzmetkerleri kúni

Qazan aıynyń sońǵy jeksenbisinde Qazaqstan Áleýmettik qorǵaý júıesiniń qyzmetkerleri kúnin atap ótedi. Qazirgi ýaqytta osy salada 35 myńnan astam adam Áleýmettik kodeksti iske asyrý jolynda eńbek etip keledi. Kodeks aıasynda áleýmettik qyzmetkerlerdi oqytý, odan ári sertıfıkattaý jáne sanattardy taǵaıyndaý, sondaı-aq jańa eńbekaqy tóleý júıesin engizý qarastyrylǵan. Áleýmettik qamsyzdandyrý salasynda jumys isteıtin 35 000 mamannyń ishinde densaýlyq saqtaý qyzmetkerleri, arnaıy bilim berýshiler jáne áleýmettik qyzmetkerler arnaıy áleýmettik qyzmetterdi (ÁÁQQ) kórsetedi. Elde 12 704 áleýmettik qyzmetker bar, olardyń 1251-i úkimettik emes sektorda jumys isteıdi. ÁÁQQ-nyń negizgi maqsaty - azamattarǵa áleýmettik máselelerdi sheshýge jáne qoǵamǵa qatysý múmkindikterin keńeıtýge kómektesý. Qajettilikke baılanysty arnaıy áleýmettik qyzmetter segiz sala: áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-medıtsınalyq, áleýmettik-psıhologııalyq, áleýmettik-pedagogıkalyq, áleýmettik-eńbek, áleýmettik-mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-quqyqtyq baǵyttarda kórsetiledi.

Avtomobıl kóligi qyzmetkerleri kúni

Bul kásibı merekeniń tarıhy 1970 jyldardan bastalady, sol jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1976 jylǵy 15 qańtardaǵy Jarlyǵymen «Avtokólik kóligi qyzmetkerleri kúni» belgilendi. Qaıta qurý jáne Keńes Odaǵynyń ydyraýynan keıin jaǵdaı ózgerdi. Táýelsizdik alǵannan keıin keıbir respýblıkalar bul merekeni basqa kúnge aýystyrdy, keıbireýleri onyń ataýyn ózgertti, al keıbireýleri múldem alyp tastady. Degenmen, mereke áli kúnge deıin toılanatyn elder de bar. Qazaqstanmen qatar, Reseı Federatsııasy, Belarýs jáne Ýkraına da qazan aıynyń sońǵy jeksenbisinde «Avtomobıl kóligi qyzmetkerleri kúnin» atap ótedi.

Jol salasy qyzmetkerleri kúni

2025 jyldyń tamyz aıynda Qazaqstanda jańa kásibı mereke belgilendi. Jyl saıyn qazan aıynyń sońǵy jeksenbisinde atalyp ótetin bul mereke jol ınfraqurylymyn damytýmen aınalysatyn jol salasy qyzmetkerlerin biriktiredi. Saladaǵy eń úzdik mamandar erekshe jetistikteri úshin qurmet gramotalarymen, alǵys hattarymen jáne medaldarmen marapattalady. Bul marapattar olardyń eldiń jol ınfraqurylymyn damytýǵa qosqan úlesiniń mańyzdylyǵyn kórsetedi.

Halyqaralyq áıelderdiń beıbitshilik úshin kúresi kúni

Bul is-shara 1980 jyldan beri Áıelderdiń Halyqaralyq demokratııalyq federatsııasynyń (WIDF) Qarýsyzdaný jónindegi is-qımyl aptalyǵy aıasynda ótkizilip keledi. Bul odaq 1945 jyldyń sońynda Parıjde ótken Dúnıejúzilik áıelder konferentsııasynda quryldy. Oǵan 97 elden 112 uıym qatysty.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1894 jyly Qazaqstan aýmaǵynda Pokrovskaıa sloboda (qazirgi RF Saratov oblysy Engels qalasy) - Oral tar tabandy jol qurylysy aıaqtalǵannan keıin, birinshi temirjol magıstrali ashyldy. Bul temir joldyń 130 shaqyrymy qazirgi Qazaqstan aýmaǵynan ótti. 4 jyldan keıin qazaq dalasy arqyly ótetin 77 km Ýrbah - Astrahan tar tabandy joly iske qosyldy.

1972 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń №512 qaýlysy negizinde Taldyqorǵan pedagogıkalyq ınstıtýty quryldy. 1977 jyly 10 qazanda atalǵan bilim ordasyna qazaqtyń kórnekti aqyny, jazýshy Іlııas Jansúgirovtiń esimi berildi. 1994 jyly Taldyqorǵan memlekettik ýnıversıteti, al 1999 jyly І. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy.

1990 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» Deklaratsııany qabyldady. Bul deklaratsııanyń qabyldanýymen egemendigin málim etetin jeke terrıtorııasy, azamattyǵy, memlekettik bıýdjeti, halyqaralyq qatynastardaǵy derbestigi, memlekettik rámizderimiz bekitildi. Qazaqstannyń egemendigi jáne terrıtorııasynyń tutastyǵy saıası, quqyqtyq jáne ekonomıkalyq turǵydan dáıekteldi. Osy kezden bastap demokratııalyq qoǵam qurý maqsatynda el ishindegi qoǵamdyq-saıası qurylymǵa biraz ózgerister engizile bastady. Bul akt arqyly álem kartasyndaǵy jańa egemen memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń negizi qalandy.

1996 jyly ıÝrıı Melnıchenko Amerıkanyń Atlanta qalasynda grek-rım kúresi boıynsha Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy qazaqstandyq olımpıada chempıony atandy.

2000 jyly Pavlodarda akademık Q.Sátpaev kóshesinde aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń eskertkishi ashyldy. Músinniń avtory – eńbek sińirgen óner qaıratkeri Eshan Sergebaev. Eskertkish qoladan, tuǵyry qyzyl jáne qara granıtten jasalǵan. Memorıaldyń negizi bolǵan óner murajaıynyń qabyrǵasy eki sıýjettik relefke toly, onyń avtory – jas talantty músinshi Murat Mansurov.

2002 jyly Qazaq TV arnasy alǵash ret Caspionet ataýymen telehabar taratýdy bastady. Telearna elimizdiń áleýmettik jáne mádenı ómirindegi basty oqıǵalardy kórsetedi. Sondaı-aq mazmuny Qazaqstannyń tarıhyna, salt-dástúrine, tabıǵatyna jáne kórnekti tulǵalaryna arnalǵan jobalardan turady.

Qazaq TV arnasynyń qazaq, aǵylshyn, orys, qyrǵyz jáne ózbek tilderinde HD formatyndaǵy spýtnıktik habar taratýyn qamtý kólemi 120-dan astam el, onyń ishinde Soltústik jáne Ortalyq Amerıka, Batys jáne Shyǵys Eýropa, Aýstralııa jáne Okeanııa elderi, Soltústik Afrıka, Taıaý Shyǵys, Azııa jáne Ońtústik Kavkaz bar.

2010 jyly Belgııa Koroldigine jasaǵan resmı saparynyń aıasynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Egmond Palas» koroldik saraı aýmaǵyndaǵy ıadrolyq synaq, ekologııalyq jáne tehnogendik apat qurbandaryna arnalyp salynǵan eskertkishti ashty. Avtorlyq toptyń jetekshisi, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Astana sýretshiler keńesiniń tóraǵasy Qońyr Muhamedıev atap ótkendeı, eskertkish qara jáne jasyl tastardan salynǵan. Qara tas atom bombasynyń belgisi bolsa, jasyl tús - ómir belgisi. Tasqa Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1991 jylǵy «Semeı synaq ıadrolyq polıgonyn jabý týraly» Jarlyǵy qashalyp jazylǵan. Budan basqa eskertkishke BUU Bas Assambleıasynyń 29 tamyzdy Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly qarary qashalyp jazylǵan. Eskertkishtiń joǵary jaǵynda halyqtyń birligi men beıbitshilikke umtylysy kórinis tapqan. Eskertkishtiń tómengi jaǵynda ómirdi beıneleıtin aǵash butaǵy «óskini» beınelengen.

2011 jyly Tarazda ortalyq bazardaǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde arheologtar astanasy ejelgi Talas qalasy (Taraz) bolǵan Túrgesh qaǵanaty dáýiriniń jeti mys monetasyn tapty.

2013 jyly Tarazda qazaq tarıhynyń beldi tulǵalarynyń biri - Tóle bıdiń 350 jyldyǵyna oraı eskertkish qoıyldy.

2018 jyly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna múshe 197 memlekettiń barlyǵy alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek týraly Astana deklaratsııasyn biraýyzdan qabyldady.

2018 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyzstan Respýblıkasy arasyndaǵy qazaq-qyrǵyz memlekettik shekarasyn demarkatsııalaý týraly kelisim ratıfıkatsııalandy, onyń negizgi maqsaty – Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy shekara syzyǵyn halyqaralyq-quqyqtyq deńgeıde bekitý.

2019 jyly qazaqstandyq jeńil atlet Olga Rypakova Ýhanda (Qytaı) ótken Dúnıejúzilik áskerı oıyndarynda altyn medal jeńip aldy. Úsh qarǵyp sekirý jarysy boıynsha jerlesimiz 14.19 metrge sekirip, jarystyń úzdigi atandy.

2019 jyly Brıtan azamattyq avıatsııa agenttigi men Qazaqstannyń avıatsııalyq ákimshiliginiń brıtandyq retteý modeline kóshý jónindegi birlesken jobasy iske qosyldy. Ulybrıtanııanyń avıatsııalyq bılik oryndarymen ózara is-qımyl Qazaqstannyń avıatsııa salasyn memlekettik retteýdiń halyqaralyq úzdik praktıkasyna kóshýin jedeldetedi, sondaı-aq óz maqsatyna qol jetkizýde ushý qaýipsizdiginiń IKAO-nyń joǵary talaptaryna sáıkestik deńgeıin barynsha arttyrýǵa kómektesedi.

2021 jyly Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Túrkimenstannyń «Bıtaraplyq» ordenimen marapattaldy. Oǵan joǵary memlekettik nagradany Túrikmenstan prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov tabys etti.

2022 jyldan bastap 13 jyldyq úzilisten keıin Prezıdent jarlyǵymen 25 qazan Respýblıka kúni retinde memlekettik merekeler kúntizbesine qaıtadan engizildi.

2023 jyly Astanadaǵy Gorkıı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq orys drama teatry kúrdeli jóndeýden keıin tarıhı ǵımaratta 123-shi maýsymyn ashty. Alǵashqy kúni kórermender rejısser I.Sedın qoıǵan Q.Júnisovtyń «Álııa» dramasyn tamashalady. Qoıylym Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń batyry Álııa Moldaǵulovany eske alýǵa arnalǵan.

2024 jyly Silk Way Cinema halyqaralyq telearnasy qazaq jáne orys tilderinde habar tarata bastady. Silk Way Cinema - qazaqstandyq fılmderdi halyqaralyq aýdıtorııaǵa taratatyn jalǵyz platforma. Prezıdenttik teleradıo habarlaryn taratý kompanııasynyń quramyna kiretin arna 2023 jyldyń qyrkúıeginen bastap habar taratyp keledi.

2024 jylǵy Respýblıka kúnine oraı Astanadaǵy Han Shatyr saýda jáne oıyn-saýyq ortalyǵynda «Astananyń júz jarqyn júzi» atty fotokórme ótti. Kórmede astananyń tazalyǵy men kóriktenýine eleýli úles qosqan turǵyndardyń 100 fotosýreti kórsetildi. Kórmeniń maqsaty «Taza Qazaqstan» naýqanynyń aýqymdy jumysyn jáne mańyzdylyǵyn kórsetý boldy.

2024 jyly Parıjdegi Trıýmfaldy arkada ótken saltanatty rásimde frantsýz áskerı orkestri alǵash ret Qazaqstannyń Memlekettik Ánuranyn oryndady. Sondaı-aq, tý kóterilip, halyqtar arasyndaǵy birlik pen qurmettiń sımvoly - Marseleza oınaldy. Qatysýshylar Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Frantsııany azat etý úshin janyn pıda etken qazaqstandyq sarbazdardy eske aldy. Saltanatty rásimdi Frantsııadaǵy Qazaqstannyń elshiligi jáne Máńgilik alaý komıteti uıymdastyrdy.

2025 jyly Aqmola oblysy balalardy órtten qutqarǵan batyrlardy marapattady. Órtenip jatqan úıden úsh balany qutqarǵan Úlgi aýylynyń turǵyndary Erlan men Mıras Toqsanbaevtarǵa, sondaı-aq inisin órtten birinshi bolyp qutqarǵan 14 jasar Zlata Cherkasskaıaǵa tótenshe jaǵdaılar mınıstri Shyńǵys Arynovtyń atynan «Órtte kórsetken qaısarlyǵy úshin» medaldary tabystaldy. Toqsanbaevtar otbasy úıden eki gaz ballonyn da shyǵaryp, jarylystyń aldyn aldy.

2025 jyly álemdegi eń bıik ǵımaratta Qazaqstan týymen kómkerildi. Respýblıka kúnine oraı Birikken Arab Ámirlikteri Býrdj Halıfanyń qasbetin Qazaqstan týynyń tústerimen boıady.