24 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik teńiz kúni

Birikken Ulttar Uıymy júıesindegi halyqaralyq merekelerdiń biri, Úkimetaralyq teńiz konsýltatıvtik uıymy Assambleıasynyń H sessııasynyń sheshimimen 1978 jyldan beri atalyp ótedi.

Dúnıejúzilik teńiz kúniniń maqsaty — shamadan tys kóp balyq aýlaý, lastaný jáne jahandyq jylyný saldarynan teńizder men muhıttarǵa keltirilgen orny tolmas zalalǵa halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazar aýdarý. Teńiz kóliginiń ekologııalyq qaýipsizdigin arttyrý, teńizdiń, ásirese munaıdan lastanýynyń aldyn alý, bıologııalyq resýrstardy saqtaý jáne brakonerlikpen kúres — asa mańyzdy mindetter qatarynda.

Halyqaralyq kerýenshiler kúni

Merekeni 1995 jyly Halyqaralyq kólik-júk operatsııalaryn ońtaılandyrý qaýymdastyǵy bekitken. Kerýenbasylar, kólik kolonnalary men keme kerýenderi quramyndaǵy adamdar, alys jolǵa qatynaıtyndar, saýda kemeleriniń komandalary men eksport kemeleriniń ekıpajdary toılaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1991 jyly QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmy 1986 jylǵy 17-18 jeltoqsanda Almatyda bolǵan oqıǵalarǵa baılanysty mán-jaılardy túpkilikti baǵalaý jónindegi komıssııanyń qorytyndylary týraly qaýlynyń alǵashqy resmı qujatyn qabyldady, onda jastardyń alańǵa shyǵyp sóz sóıleýi ultshyldyq emes ekeni jáne bastapqy kezeńde quqyqqa qarsy sıpatta bolmaǵany týraly aıtyldy.

1996 jyly Nıý-Iorkte ıAdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shart qol qoıýǵa usynyldy. Qujatqa sáıkes, qatysýshy memleketterdiń árbiri synaý úshin ıadrolyq qarýdy jarmaý, óz baqylaýyndaǵy kez kelgen jerde ıadrolyq jarylysqa tyıym salý mindetin aldy. Qazaqstan qujatqa 1996 jylǵy 30 qyrkúıekte qol qoıyp, 2001 jyldyń 14 jeltoqsanynda ratıfıkatsııalady.

2005 jyly Petropavlda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashyldy. Jobanyń avtory — Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Hasen Abaev.

Eskertkish ornalasqan jerde buryn Halyqtyq Іshki ister komıssarıatynyń ǵımaraty ornalasqan bolatyn. Eskertkishtiń irgetasyna shoıyn jolǵa bekitilgen pıramıda ornatylǵan. «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna» degen jazý qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan. Úshburyshty pıramıda — bárine belgili adam sımvoly bolyp tabylady. Ol shoıyn jolǵa bekitilgen sııaqty, sol jolmen kezinde repressııaǵa ushyraǵandardy Qazaqstanǵa jetkizgen. Shetinde — úsh jol, ol jarlyq shyǵarǵan stalındik «úshtikti» beıneleıdi. Kompozıtsııada úsh tús paıdalanylǵan: qara tús — ólim, qyzyl tús — qan, aq tús — bolashaqqa degen senim men úmit. Eskertkish ornatylǵan alańda qazirgi zamanǵy talaptarǵa saı shaǵyn baq ashyldy.

2010 jyly tanymal qazaqstandyq aqyn jáne qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov «Jáńgir» tarıhı dramasynyń stsenarısi jáne prodıýseri atandy. Jańa joba — 1825 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy týraly tarıhı drama, onyń epıtsentrinde Qazaq hany Jáńgir bolǵan. Fılmniń túsirilimi Sankt-Peterbýrgte ótti. Kartınaǵa reseılik, qazaqstandyq, sondaı-aq frantsýz jáne fın kınematografısteri tartylǵan. Kartınanyń jalpy bıýdjeti — 8-9 mln AQSh dollar.

2011 jyly «Eýrazııa» VII Halyqaralyq kınofestıvalinde qazaq rejısseri Erlan Nurmuhambetov pen rejısser Sano Sındzıýdiń «Naızaǵaı aldynda» kartınasy úzdik fılm atandy.

2012 jyly Pavlodarda Shoqan Ýálıhanov pen Grıgorıı Potanınge eskertkish ashyldy. XIX ǵasyrda turyp, Qazaqstannyń mádenıeti, ǵylymy jáne ádebıetine zor úles qosqan eki kórnekti tulǵa, eki dos qoladan jasalǵan músindik kompozıtsııada máńgi este qaldyryldy. «Sh. Ýálıhanov pen G. Potanın» músindik kompozıtsııasynyń bıiktigi — 3,6 metr, bul — tanymal qazaqstandyq músinshi Murat Mansurovtyń jumysy. Onyń tuǵyry óńdelgen granıtpen qaptalǵan.

2013 jyly R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵalymdary Iran men Úndistannan XI–XVIII ǵasyrlarǵa jatatyn, Qazaqstan tarıhyna tikeleı qatysy bar 40-qa jýyq kóne qoljazbanyń kóshirmesin ákeldi. Qujattardy Qazaqstan ǵalymdary «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» baǵdarlamasy aıasynda Iran Islam Respýblıkasy men Úndistannyń mýzeılerine uıymdastyrǵan ekspedıtsııasy kezinde tapty.

2018 jyly Aqtóbe qalasynyń 5-shaǵyn aýdanynda Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovanyń atyndaǵy kópir ashyldy.

2019 jyly Qazaqstandyq shahmatshy Jansaıa Ábdimálik Germanııanyń álemge áıgili «Baden-Baden» klýbymen kelisimshartqa qol qoıdy.

«Baden-Baden» áıelder klýby klassıkalyq shahmattan da, jyldam shahmattan da álem chempıony atanǵan eń myqty shahmatshylardy qataryna qosyp keledi. «Baden-Baden» komandasynyń kapıtany jas ári myqty shahmatshyny qataryna qosyp alǵanyna qýanyp otyrǵanyn jetkizdi.

2020 jyly Túrkııada qazaq halqynyń uly aqyny jáne oıshyly Abaıdyń qurmetine saıabaq pen eskertkish taqtanyń ashylý rásimi ótti. Ashylý saltanatynda sóz sóılegen Antalııa qalasy Muratpasha aýdanynyń meri Úmit Ýısal saıabaqqa Abaıdyń atyn berý qazaq jáne túrik halyqtarynyń rýhanı jáne mádenı jaqyndyǵyn kórsetetin mańyzdy oqıǵa ekenin atap ótti.

2020 jyly Birikken Ulttar Uıymynyń shtab-páterinde Qazaqstannyń BUU janyndaǵy turaqty ókili Qaırat Omarov ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige Ekinshi fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıdy.

Ólim jazasyn joıý týraly halyqaralyq hattamaǵa qosylý týraly sheshimdi Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleıasynyń 75-sessııasynda jalpysaıası jaryssózde sóılegen sózinde málimdedi.

2020 jyly Ábý-Dabıde (BAÁ) «Abaı» mádenı-tanymdyq zaly ashyldy, onda oqyrmandar aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan qazaq, arab jáne aǵylshyn tilderindegi shyǵarmalarmen tanysa alady. Zalda Qazaqstan men Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy mádenı yntymaqtastyq máselelerine arnalǵan resmı is-sharalar da ótkiziledi.

2021 jyly Astanada aqyn, tájik jáne parsy klassıkalyq ádebıetiniń negizin qalaýshy Ábý Abdallah Rýdakıge arnalǵan eskertkishtiń ashylý saltanaty ótti.

Saltanatty sharada VIII shaqyrylymdaǵy Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev elimiz uly aqyn Ábý Abdallah Rýdakıdiń shyǵarmashylyq murasyn joǵary baǵalaıtynyn atap ótti. Sondaı-aq onyń poezııasy álem mádenıetiniń qazynasyna enetinin aıtty.

— Shyǵystyń Omar Haııam, Nızamı, Fırdoýsı, Djamı, Rýmı sııaqty kórnekti aqyn-jazýshylary Rýdakı shyǵarmashylyǵymen ósti. Al búgin osy attas kóshede tájik jáne parsy klassıkalyq ádebıetiniń negizin salýshy Ábý Abdallah Rýdakıge eskertkish ashamyz. Dýshanbede qazaqtyń kórnekti oıshyly Abaı atyndaǵy kóshe bar ekenin bilemin. Mádenı-rýhanı baılanystar árqashan ekijaqty qatynastardyń berik irgetasy boldy jáne bolyp qala beredi. Sondaı-aq, kórnekti babalarymyzdyń rýhyna taǵzym etý óte mańyzdy, — dedi Máýlen Áshimbaev.

2021 jyly Almatyda aqyn, «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Shómishbaı Sarıev turǵan «Samal-2» shaǵyn aýdanyndaǵy № 43 úıdiń qabyrǵasyna eskertkish taqta ornatyldy.

2021 jyly Kanev qalasyndaǵy Shevchenko ulttyq qoryq-murajaıyna Taras Shevchenkonyń ómiri men shyǵarmashylyǵynyń «qazaq kezeńine» arnalǵan ekspozıtsııasyn tolyqtyrý úshin qazaq turmysyna qatysty zattar, ulttyq kıimder jáne t. b. jetkizildi.

Uly Kobzar Taras Shevchenko 10 jylyn Qazaqstannyń Mańǵystaý oblysynda aıdaýda ótkizip, osy kezeńde 500-ge jýyq biregeı beıneleý týyndylaryn jasady, onyń 350-i qazaq halqyna, onyń turmysy men mádenıetine, Qazaqstannyń tabıǵatyna arnalǵan.

2023 jyly Ulttyq ulannyń áskerı qyzmetkeri Elaman Qoıshybaev Serbııada ótken sporttyq jáne jaýyngerlik sambodan Álem kýbogynda sporttyq sambodan 88 kelige deıingi salmaqta altyn medal jeńip aldy. Qazaqstan quramasy sapynda Ulttyq ulan áskerı qyzmetshileri qatysty.

2024 jyly Astanada Dúnıejúzilik sabaqty zertteý qaýymdastyǵynyń (World Association of Lesson Studies) halyqaralyq konferentsııasy ashyldy. Іs-sharaǵa 30 eldiń ókilderi tájirıbe almasý úshin qatysty. «Sabaqty zertteý: úzdik oqý men oqytýǵa umtylý» taqyrybyndaǵy WALS-2024 Astana konferentsııasy qazirgi pedagogıka ǵylymyndaǵy strategııalyq baǵytqa arnaldy.

2024 jyly Qazaqstan jasóspirimder aýyr atletıka quramasynyń ókili Edige Emberdi Ispanııanyń Leon qalasynda ótken álem chempıonatynda jeńiske jetti. Aýyr atlet 89 keli salmaq sanatynda altyn medal jeńip aldy. Ekikúres nátıjesinde Emberdi 352 (153+199) keli tas kóterdi.

2025 jyly Qazaqstanda MyArmy.kz portaly iske qosyldy, bul áskerı qyzmetterdi onlaın rejıminde paıdalanýǵa múmkindik ashty. Saıtta áskerı qyzmetke nemese kelisimshart boıynsha qyzmetke ótinish berýge, ótinishterdiń mártebesin baqylaýǵa, jańalyqtardy oqýǵa jáne qorǵanys isteri jónindegi bólimge habarlasýǵa múmkindik beredi. Joba SARBAZ+ baǵdarlamasynyń aıasynda júzege asyryldy.

2025 jyly ıÝNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde: kórnekti qazaq mýzykanty, dırıjeri jáne kompozıtory Nurǵısa Tilendıevtiń 100 jyldyǵyna oraı «Ǵasyr áýenderi: Tilendıevke taǵzym» atty merekelik kontsert ótti. Saltanatty sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri, ıÝNESKO-ǵa múshe memleketterdiń elshileri men dıplomattary, Uıym hatshylyǵynyń basshylyǵy men qyzmetkerleri, Parıjdiń mýzykany súıetin turǵyndary men qonaqtary, sondaı-aq Frantsııada turatyn qazaqtar qatysty. Kontsertti Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Qazaqstannyń ıÝNESKO-daǵy Turaqty ókildigi birlesip uıymdastyrdy.