23 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Kún men tún teńeletin kún

Kúzgi kún men túnniń teńelý kúni Soltústik jarty sharda astronomııalyq kúzdiń, al Ońtústik jarty sharda kóktemniń bastalǵanyn bildiredi. Bul kúni kún men túnniń uzaqtyǵy teńesedi. Kún barlyq endikterde dál shyǵystan kóterilip, batysqa dál batady. Polıýsterde Kún dıskisiniń jartysy kókjıek boıymen sheńber jasap qozǵalady.

Halyqaralyq ym-ıshara tilderi kúni

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 23 qyrkúıekti Halyqaralyq ym-ıshara tilderi kúni dep jarııalady. Dál osy kúni, 1951 jyly, Dúnıejúzilik sańyraýlar federatsııasy qurylǵan. Bul – álemdegi sańyraý adamdardyń quqyǵyn qorǵaýǵa jáne ulttyq sańyraýlar qaýymdastyqtarynyń qyzmetin úılestirýge baǵyttalǵan halyqaralyq úkimettik emes, kommertsııalyq emes uıym.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1935 jyly Qazaq AKSR Halyq komıssarlarynyń keńesi Qazaq memlekettik kórkem galereıasyn uıymdastyrý týraly Qaýly qabyldady.

1965 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi galereıaǵa jeke ǵımarat berý týraly sheshim qabyldady. Ǵımarattyń jobasyn qazaqstandyq sáýletshiler Elza Kýznetsova, Olga Naýmova jáne Borıs Novıkov ázirledi.

1976 jyly galereıa Qazaq KSR Memlekettik óner mýzeıi bolyp qaıta ataldy.

1984 jylǵy qańtarda mýzeıge Qazaq KSR halyq sýretshisi Ábilhan Qasteevtiń (1904-1973) esimi berildi. Ábilhan Qasteev atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik óner mýzeıi – elimizdegi eń iri kórkemóner mýzeıi. Sondaı-aq ol beıneleý óneri salasyndaǵy jetekshi ǵylymı-zertteý jáne mádenı-aǵartýshylyq ortalyq sanalady.

1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Kolýmbııa Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qatynas ornatyldy. Kolýmbııa Respýblıkasy – Ońtústik Amerıkanyń soltústik-batysynda ornalasqan, sondaı-aq Ortalyq Amerıka aýmaǵyna qaraıtyn terrıtorııalary bar memleket. Aýmaǵy - 1,14 mln km². Astanasy – Bogota qalasy. Memlekettik tili – ıspan tili. Aqsha birligi – kolýmbııalyq peso. Memleket jáne úkimet basshysy – prezıdent. Prezıdentti halyq 4 jyl merzimge saılaıdy. Bir ret qatarynan qaıta saılanýǵa múmkindik bar.

1993 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstan basshylary Ortalyq Azııada Ekonomıkalyq odaq qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Odaqty qurýdyń negizgi maqsaty – taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, jumys kúshiniń jáne kapıtaldyń erkin qozǵalysyna negizdelgen ortaq ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý. Sondaı-aq taraptar aqsha-kredıt, salyq, baǵa, keden jáne syrtqy ekonomıkalyq saıasatty úılestirýdi, sharýashylyq qyzmetti retteý tásilderin jaqyndastyrýdy jáne óndiristik tikeleı baılanystardy damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdy kózdedi.

1994 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti belgili jazýshy, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllınniń esimin Aqmola agrarlyq ýnıversıtetine berý týraly qaýly qabyldady. Sodan beri oqý orny Sáken Seıfýllın atyndaǵy Aqmola agrarlyq ýnıversıteti dep atalatyn boldy.

1998 jyly Almaty qalasynda keńestik jáne qazaqstandyq kompozıtor, Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, qazaq estradalyq mýzykasynyń damýyna eleýli úles qosqan Áset Beıseýovke eskertkish ornatyldy. Kompozıtordyń «Almaly Almaty», «Gúlder», «Shaqyrady kóktem», «Muńaıma», «Altynym», «Maraldym», «Sandýǵash» syndy kóptegen áni qazaq án óneriniń altyn qoryna endi. Áset Beıseýov birneshe teatr qoıylymyna, kıno jáne telefılmderge mýzyka jazdy. Kompozıtordyń án jınaqtary jaryq kórdi. Ol «Gúlder» ánder jınaǵy jáne «Qyzyl suńqarlar» áni úshin Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty atandy.

2003 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I sezi ótti.

Sezd aıasynda órkenıetter, konfessııalar, memleketter men halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtyp, syndarly dıalog ornatý jolynda mańyzdy qadam jasaldy. Jıynda dinaralyq dıalog qoǵamnyń damýyna jáne barlyq halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa yqpal etetin negizgi tetikterdiń biri ekeni atap ótildi.

2005 jyly Aqtóbe qalasynda Álııa Moldaǵulova dańǵyly men Jubanovtar kóshesiniń qıylysynda Álııa Moldaǵulovaǵa arnalǵan memorıaldy keshen ashyldy. Memorıaldyń avtorlary – belgili músinshiler Baqytjan Ábishev pen Esken Sergebaev. Álııanyń qola músini granıt tuǵyrǵa ornatylǵan. Eskertkishtiń eki qaptalyn granıt barelefter qorshap tur. Onda saq dáýirinen búginge deıingi halyq tarıhy beınelengen.

2009 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qalbataý aýylynda qazaqtyń áıgili batyry Er Jánibekke arnalǵan memorıal ashyldy. Keshenniń ortasynda qolyna naıza ustaǵan batyrdyń bıiktigi alty metrlik qola músini ornalasqan. Onyń eki jaǵynda eki qasqyr beınelengen. Batyr músininiń artynda bıiktigi 45 metrlik stela boı kótergen. Eskertkishke jaqyn jerde Er Jánibek batyrdyń kesenesi ornalasqan.

2010 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda alǵash ret jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń Memlekettik tizimi jasalyp, bekitildi. Buǵan deıin tek respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishterge basymdyq berilse, endi óńirlik jáne jergilikti mańyzy bar nysandar da memlekettiń qorǵaýyna alyndy. Olardyń joıylyp ketý qaýpine baılanysty memlekettik tizilim jasaqtalyp, oǵan 11 nysan engizildi.

2011 jyly QR Ulttyq banki 500 teńgelik «Esik kósemi» jáne 50 teńgelik «Óskemen» eskertkish monetalary aınalymǵa shyǵardy. «Esik kósemi» monetasy 925 synamdy kúmisten jasalǵan, massasy – 31,1 gramm, sıpattalǵan sheńberdiń dıametri – 38,61 mm, daıyndaý sapasy – «proof», taralymy – 5 myń dana. «Óskemen» eskertkish monetasy – «Qazaqstannyń qalalary» monetalar serııasyndaǵy ekinshi moneta.

2012 jyly Meınıngen qalasyndaǵy Tıýrıngııa memlekettik teatrynda «Abaı» operasynyń Germanııadaǵy alǵashqy qoıylymynyń premerasy ótti.

Uly qazaq kompozıtorlary A.Jubanov pen L.Hamıdı 1944 jyly jazǵan «Abaı» operasy Germanııa sahnasynda qoıylǵan alǵashqy qazaq operasy boldy. Bul qoıylym 2010 jylǵy jeltoqsanda Almatyda R.Vagnerdiń «Tangeızer» operasynyń Qazaqstandaǵy premerasyna ózindik shyǵarmashylyq jaýap ispetti boldy.

2013 jyly belgili reseılik jazýshy Gennadıı Vasılev «Han Bókeı» tarıhı romanyn jazyp shyqty. Kitapta qazaq hany Bókeıdiń taǵdyryndaǵy Astrahan gýbernııasynyń róli, 1801 jyly kóktemde ımperator Pavel I sońǵy jarlyǵy boıynsha Edil men Jaıyq ózenderiniń arasyna Kishi júz qazaqtarynyń qonys aýdarýy týraly baıandalady. Bókeı han – tek Kishi júzdiń emes, kóptegen qazaqtyń ómirinde taǵdyrly iz qaldyrǵan tulǵa. Ol - qazaq halqynyń uly perzenti. Halqyn shyn júregimen súıgen kóregen saıasatker XIX ǵasyrdyń basynda ózine qarasty eldi Edil boıyndaǵy dalaǵa bastap bardy. Osylaısha qazaqtar men orystar arasyndaǵy ǵasyrlarǵa jalǵasqan dostyqtyń negizin qalady.

2014 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń «Almanyń otany» jáne «Halyqaralyq ǵarysh stansasy» monetalary halyqaralyq segizinshi «Moneta shoqjuldyzdary-2014» (COINS-2014) moneta baıqaýynyń jeńimpazdary atandy. «Alma otany» monetasy «Kádesyı monetasy» nomınatsııasynda birinshi oryn alyp, 2014 jyldyń úzdik kádesyı monetasy dep tanyldy. Al «Halyqaralyq ǵarysh stantsııasy» monetasy «Túpnusqa tehnologııa» nomınatsııasynda úshinshi orynǵa ıe boldy.

2016 jyly Almatydaǵy Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń «Kıno terrıtorııasy» klýbynda úzdik balalar róli úshin «KınoMalyshok-2016» syılyǵy jas akter Amangeldi Qusaıynovqa («Úzilmegen úmit» fılmi) berildi. Fılmdegi basty rólderdi Almaty jáne Almaty oblysy balalar úıiniń tárbıelenýshileri, sonymen qatar Ońtústik Koreıanyń balalary somdady. Kartınanyń negizgi túsirý jumystary Shyǵys Qazaqstan oblysynda ótken. Fılmniń mýzykasyn elimizdiń tanymal kompozıtory Qýat Shildebaev jazǵan. Al, fılmge mýzyka jazý barysynda Batyrhan Shúkenovtiń saksofonmen oryndaǵan ımprovızatsııasy negiz bolǵan. Fılmdegi basty rólderdi Almaty men Almaty oblysyndaǵy balalar úıleriniń tárbıelenýshileri, sondaı-aq Ońtústik Koreıadan kelgen balalar oınady.

2019 jyly Uly dalanyń birneshe myńjyldyq tarıhyna arnalǵan «Uly Dala tarıhy» kitaby Pragada ótken Card Couture Award 2019 baıqaýynda joǵary marapatqa ıe boldy. Card Couture Award – Eýropadaǵy bedeldi marapattardyń biri. Ol jyl saıyn jeti nomınatsııa boıynsha tabystalady. «Uly Dala tarıhy» kitaby «Úzdik kitap» nomınatsııasynda jeńimpaz atandy.

2020 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Ózbekstan Respýblıkasynyń Samarqand qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas konsýldyǵyn ashý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Bas konsýldyq eki el arasyndaǵy ınvestıtsııalyq, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan mindetterdi atqarady. Konsýldyq okrýgter retinde Samarqand, Buhara, Jyzaq, Sýrhandarııa jáne Qashqadarııa oblystary, sondaı-aq Qaraqalpaqstan Respýblıkasy belgilendi.

2020 jyly Qazaqstanda Ónerkásipti damytý qory quryldy. Qor otandyq óńdeý ónerkásibi kásiporyndaryna kórsetiletin memlekettik qoldaý sharalaryn keńeıtýge múmkindik beredi. Onyń negizgi maqsaty – otandyq kásiporyndardy 3%-dan aspaıtyn mólsherlememen qoljetimdi qarjylandyrýdy qamtamasyz etý.

2021 jyly Túrkııanyń Ystanbul qalasynda «Jahandaný órkenıetindegi qazaq álemi» atty qazaqtardyń Kishi quryltaıy ótip, onyń aıasynda sheteldegi qazaq dıasporasynyń eń qyzyqty máseleleri boıynsha nátıjeli pikir almasý boldy. Kishi quryltaıǵa Túrkııa men Eýropa elderindegi qazaq qaýymdastyqtarynyń 100-den astam ókili, sondaı-aq Qazaqstannyń mádenıet mekemeleri men joǵary oqý oryndarynyń ókilderi qatysty. Іs-shara qorytyndysy boıynsha Qazaqstan tarapy quryltaı qatysýshylaryna qazaq halqynyń mádenıeti men tarıhy, Qazaqstandaǵy qazirgi ómir týraly ádebıetterdi syıǵa tartty.

2021 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıinde «Álem taǵy» atty biregeı kórmeniń tusaýkeseri ótti. Elordalyq murajaıda alǵash ret ataqty patsıfıst sýretshi Gonsalo Mabýndanyń (Mozambık) «Taq» jáne «Maska» túpnusqa músinderi usynyldy. Erekshe músinderdiń biregeıligi olardyń isten shyqqan qarýlardan jáne onyń synyqtarynan jasalǵandyǵynda. Soǵys týraly eske salatyn zattardan quralǵanyna qaramastan, sýretshiniń shyǵarmashylyǵy adamzatty beıbitshilik pen ózara kelisimge úndeıdi.

2021 jyly Astanada qazaqtyń umytylyp bara jatqan salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn jańǵyrtýǵa arnalǵan «Jas nomad» jobasy iske qosyldy, oǵan 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy barlyq jastar qatysa alady.

2022 jyly atyraýlyq arheologtar tarıhı-mádenı mańyzy zor biregeı oljaǵa tap boldy. Olar Uly Jibek joly boıynda ornalasqan, ishinde kerýen-saraıy bar ejelgi qalashyqty anyqtady. Myńjyldyq tarıhy bar qalashyq kezdeısoq tabylǵan. Arheologtar aýmaǵy 30h40 metr bolatyn kerýen-saraıdyń ornyn tapty. Ejelgi qalashyq ataqty Saraıshyq qalasynan 25 shaqyrym jerde ornalasqan. Saraıshyqta jeti han jerlengen.

2022 jyly qazaqstandyq veloshabandoz Evgenıı Fedorov Aýstralııanyń Výllongong qalasynda ótken tasjoldaǵy velosporttan álem chempıonatynda altyn medal jeńip aldy. Ol 169,8 shaqyrymdyq toptyq jarysta úzdik nátıje kórsetip, álem chempıony atandy.

2023 jyly Almatyda Qazaqstandaǵy oftalmologııalyq qyzmettiń ózekti máselelerine arnalǵan «Oftalmologııadaǵy dástúrler men ınnovatsııalar» atty ǵylymı-praktıkalyq konferentsııa ótti. Іs-shara Qazaqstannyń oftalmologııa salasyndaǵy tarıhy men jetistikterin qalyptastyrǵan Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń 90 jyldyǵyna oraı uıymdastyryldy. Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýty – elimizdegi eń kóne medıtsınalyq mekemelerdiń biri. Munda eresekter men balalardyń kóz aýrýlaryna qatysty keńes berilip, dıagnostıka jáne emdeý sharalary júrgiziledi. 90 jyl boıy ınstıtýt ujymy otandyq medıtsınanyń jetekshi ortalyǵy retindegi bıik deńgeıin saqtap, oftalmologııa salasynyń damýyna úles qosyp keledi.

2023 jyly Tarazda Qazaqstan Premer-mınıstri Álıhan Smaıylov pen Qyrǵyzstan Mınıstrler kabınetiniń tóraǵasy – Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy Aqylbek Japarovtyń qatysýymen Qazaqstan-Qyrǵyzstan úkimetaralyq keńesiniń 11-otyrysy ótti. Tar jáne keńeıtilgen quramdaǵy kelissózder barysynda taraptar ekijaqty yntymaqtastyqtyń ózekti máseleleri boıynsha pikir almasty. Eki el basshylarynyń kúsh-jigeriniń arqasynda sońǵy jyldary Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy strategııalyq áriptestik qarqyndy damyp keledi.

2024 jyly Qazaqstandaǵy Amýr jolbarystaryn jańǵyrtý baǵdarlamasy aıasynda gollandııalyq Stichting Leeuw ortalyǵy eki amýr jolbarysyn syıǵa tartty. Amýr jolbarystarynyń atalyqtary men analyqtary Qazaqstanǵa tutqynda ósirý úshin Nıderlandydan ákelingen. Jolbarystar «Іle-Balqash» memlekettik tabıǵı qoryǵyna kóshirildi.

2025 jyly Qazaqstanda elektr poıyzynyń jolaýshylaryna arnalǵan «Potter poıyzy» atty jańa mádenı-saýyqtyrý shoýy iske qosyldy. Balalar men ata-analar alǵash ret elektr poıyzynda uıymdastyrylǵan teatrlandyrylǵan baǵdarlamaǵa qatysty. Sapar barysynda jolaýshylarǵa «Garrı Potter» álemindegi tanymal keıipkerlerdiń obrazyndaǵy akterlerdiń qatysýymen qoıylym usynyldy. Baǵdarlama ınteraktıvti elementterdi qamtyp, jolaýshylardy ertegidegi saıahattyń erekshe atmosferasyna bóledi. Árbir jas jolaýshyǵa estelik syılyq - sıqyrly taıaqsha tabystaldy.

2025 jyly Qazaqstanda alǵashqy steıblkoın resmı túrde iske qosyldy.

Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenovtiń aıtýynsha, jańa tsıfrlyq aktıvtiń iske qosylýy eldiń qarjy júıesi úshin eleýli mánge ıe. Steıblkoın krıptokarta arqyly aıyrbastaý jáne saýda operatsııalaryn júzege asyrýǵa jol ashady. Sonymen qatar ótimdilikti Qazaqstan ishinde saqtap, qoldanystaǵy qarjy ınfraqurylymymen yqpaldasýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Aýdarǵan: Aqzat Jıenalına