23 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq qar barysy kúni

Bul kún qar barysyn qorǵaý jáne onyń popýlıatsııasyn saqtaý maqsatynda belgilengen. 2013 jylǵy 23 qazanda Qyrǵyzstannyń Bishkek qalasynda ótken Qar barysyn saqtaý jónindegi І dúnıejúzilik forýmda Bishkek deklaratsııasy qabyldandy. Oǵan ilbis mekendeıtin 12 eldiń — Aýǵanstan, Býtan, Qytaı, Úndistan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Nepal, Pákistan, Reseı, Tájikstan jáne Ózbekstannyń ókilderi qol qoıdy. Ataýly kún alǵash ret 2014 jylǵy 23 qazanda atalyp ótti.

Kabýkı sındromy týraly habardar etý kúni

Bul kún óte sırek kezdesetin, az zerttelgen genetıkalyq aýrýǵa arnalǵan. Kabýkı sındromyn japondyq pedıatr ári genetık Norıo Nııkava zerttegen. Ol 1969 jyly osy sındromǵa tán belgiler jıyntyǵyn alǵash baıqap, onyń tuqym qýalaıtyn aýrý bolýy múmkin ekenin boljaǵan. Al kabýkı sındromy (Grımas kabýkı sındromy nemese Nııkava-Kýrokı sındromy) resmı túrde 1981 jyly sıpattaldy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1961 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Ermak kentine qala mártebesi berildi. Al 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń qaýlysy negizinde qala Aqsý bolyp qaıta ataldy.

1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen «Habar» agenttigi respýblıkalyq memlekettik kásiporny quryldy.

«Habar» Qazaqstanǵa aqparat taratýdyń jańa úlgilerin engizdi. Atap aıtqanda, oqıǵa ornynan tikeleı translıatsııalar júrgizip, álemdegi mańyzdy oqıǵalardy tikeleı efırde túsindirip, «Mır» ǵarysh stantsııasymen telemost uıymdastyrdy. Búginde «Habar» — qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde habar taratatyn tórt telearnany biriktiretin medıajúıe. Onyń quramyna «Habar», ulttyq spýtnıktik Kazakh TV, táýlik boıy habar taratatyn «Habar 24» aqparattyq arnasy jáne El Arna kınoarnasy kiredi.

2013 jyly Shymkent qalasyndaǵy Ońtústik Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde qazaqtyń kórnekti qoǵam qaıratkeri Tóle bıdiń 350 jyldyǵyna arnalǵan kórme ashyldy. Kórmede Uly júzdiń bıi, «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵyn jasaýshylardyń biri bolǵan Tóle bıdiń ómir súrgen dáýiri men sol kezeńde el basqarǵan tulǵalar týraly málimetter usynyldy. Sonymen qatar tarıhı eskertkishterdiń fotogalereıasy jasaqtalyp, sándik-qoldanbaly óner buıymdary men sol dáýirge qatysty kitaptar qoıyldy.

2013 jyly Úrimshi qalasynda «Kazinform» halyqaralyq aqparat agenttigi men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdany Halyq úkimetiniń jetekshi ınternet-aqparattyq ortalyǵy — «Tıanshannet» saıty arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Jıynǵa ShUAR úkimetiniń baspasóz keńsesiniń basshylyǵy jáne «Qytaı-Eýrazııa» buqaralyq aqparat quraldary semınaryna qatysý úshin kelgen Qazaqstan, Qytaı, Kýveıt, Iran, Qyrǵyzstan, Pákistan, Tájikstan men Túrkııanyń jetekshi BAQ ókilderi qatysty.

2014 jyly Ázerbaıjandaǵy «Táhsıl» («Bilim») baspasynan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, kórnekti qazaq túrkitanýshysy ári jazýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Kúltegin jáne ıÝNESKO aıasyndaǵy Frants Kafka atyndaǵy halyqaralyq syılyqtardyń laýreaty Nemat Kelimbetovtiń «Oǵlýma máktýblar» («Ulyma hat») atty kitaby jaryq kórdi. Avtor bul eńbeginde týǵan jerinen jyraqta bilim alyp júrgen ulyna hat jazý arqyly tarıh, rýhanııat, adamgershilik pen tárbıe máselelerin qozǵap, adam mineziniń san alýan qyrlary týraly oı tolǵaıdy.

2015 jyly Baký qalasynda Avıatsııa jáne áýe keńistigin paıdalaný jónindegi memleketaralyq keńestiń 35-sessııasy ótti. Qazaqstannyń azamattyq avıatsııa salasyndaǵy halyqaralyq jáne óńirlik seriktestermen belsendi yntymaqtastyǵy, sondaı-aq salanyń qarqyndy damýy eskerilip, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi «Azamattyq avıatsııany dıplomatııalyq jáne halyqaralyq-quqyqtyq qoldaǵany úshin» nomınatsııasymen marapattaldy.

2016 jyly Rıo-de-Janeıro qalasynda Dúnıejúzilik taý-ken kongresin ótkizý quqyǵyn Qazaqstanǵa tabystaý rásimi ótip, kongrestiń dástúrli sımvoly — «Maısham» men estafetasy tapsyryldy.

Brazılııanyń taý-ken ónerkásibi qaýymdastyǵynyń basshysy Joze Fernando Koýra kongrestiń dástúrli sımvoly sanalatyn «Maıshamdy» Qazaqstan Respýblıkasynyń Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Qaırat Sarjanovqa tabystady.

2017 jyly jambyldyq Ómiráli Nyshan Ulybrıtanııanyń London qalasynda ótken parataekvondodan VII álem chempıonatynda eki dúrkin álem chempıony atandy. Álem birinshiligine 57 elden 270-ke jýyq sportshy qatysty. Qazaqstan namysyn Taraz, Atyraý, Aqtóbe jáne Oral qalalarynan barǵan tórt sportshy qorǵady.

2018 jyly Almaty qalasy Qazaqstanda alǵash bolyp Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń «Salaýatty qalalar» halyqaralyq jelisine qosyldy. Bul bastama qala turǵyndarynyń densaýlyǵy men ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan tıimdi strategııalardy engizýge jol ashty.

«Salaýatty qalalar» jobasy DDSU-nyń Eýropa óńirlik bıýrosynyń qoldaýymen júzege asyrylady. Ol 20 jyldan astam ýaqyt boıy damyp keledi. Búginde bul jelige DDSU-nyń Eýropa óńirindegi 30-dan astam eldiń 1000-nan asa qalasy, aýdany men eldi mekeni kiredi.

2018 jyly Grekııanyń Halkıdıkı aralynda ótken shahmattan jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıonatynda qazaqstandyq sportshylar tórt júldege ıe boldy.

The World Youth Chess Championships 2018 álemniń túkpir-túkpirinen úzdik jas shahmatshylardy jınaǵan iri halyqaralyq jarystardyń biri boldy. Chempıonatqa 79 elden 651 shahmatshy qatysyp, olardyń qatarynda 8 grossmeıster, 48 halyqaralyq sheber jáne FIDE-niń 157 sheberi boldy.

2019 jyly Almaty qalasyndaǵy № 2 balalar qalalyq klınıkalyq aýrýhanasynyń dárigerleri úsh aılyq sábıge alǵash ret «endoskopııalyq baqylaýmen súıek qıyndysyn paıdalana otyryp kranıotomııa jasaý» operatsııasyn júrgizdi.

Ota barysynda bas súıek deformatsııasyn túzetýdiń az ınvazıvti endoskopııalyq ádisi qoldanyldy. Bul tásil qan joǵaltý qaýpin azaıtyp, narkoz ýaqytyn qysqartýǵa jáne operatsııadan keıingi asqynýlardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Ádistiń taǵy bir mańyzdy artyqshylyǵy — kosmetıkalyq nátıje. Buryn mundaı operatsııa kezinde qulaqtan qulaqqa deıin tilik jasalsa, jańa ádis boıynsha uzyndyǵy 3-4 santımetr bolatyn eki shaǵyn tilik jetkilikti boldy.

2020 jyly qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy men álemge áıgili ǵalym, oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna oraı Túrkistan qalasynda qos tulǵanyń qurmetine eskertkishter ornatyldy. Eki eskertkishtiń de avtory músinshi Gúlfııa Meldesh.

Abaı eskertkishi Qalalyq oqýshylar saraıynyń aldyna ornatylsa, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń eskertkishi oblystyq drama teatrdyń aldyna qoıyldy.

2020 jyly Qazaqstan Ulttyq Banki «Kórnekti oqıǵalar men adamdar» serııasy aıasynda «JUBAN MOLDAǴALIEV.100 JYL» kollektsııalyq monetasyn aınalymǵa shyǵardy.

Nomınaly 100 teńgelik moneta melhıor MN 25 qorytpasynan jasalǵan. Monetanyń shyǵarylymy Qazaq KSR-nyń halyq aqyny Juban Moldaǵalıevtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnaldy. Ol «Men — qazaqpyn», «Qyran dala», «Án týraly án», «Sel» jáne basqa da shyǵarmalardyń avtory.

2021 jyly Berlınde qazaqtyń uly aqyny, oıshyl, qazaq jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy Abaı Qunanbaıulynyń eskertkishi ashyldy. Abaı óz shyǵarmalarynda eldi turaqty damýǵa, ózara kelisim men dostyqqa, izgilik pen jasampazdyqqa umtylýǵa úndedi. Onyń tereń taǵylymǵa toly murasy adamgershilik, bilim men eńbek qundylyqtaryn ulyqtap, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi.

Eskertkishtiń avtory — «Álem halyqtary óneri» halyqaralyq qaýymdastyǵynyń laýreaty, músinshi Bolat Mekebaev.

2023 jyly Taldyqorǵan mańyndaǵy Daýylbaı qorymynda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ arheologııalyq ekspedıtsııasy erte temir dáýirine jatatyn qorǵandy zerttedi. Zertteý barysynda qorǵannyń birneshe ret tonalǵany anyqtaldy. Osyǵan baılanysty Jetisý oblysynyń tarıhı-mádenı murany qorǵaý ortalyǵynyń arheologtary eskertkishti jan-jaqty zertteýge kiristi. Mamandardyń bir bóligi bul qorǵandy elıtalyq jerleý orny dep sanaıdy. Onyń bıiktigi — 3,4 metr, dıametri — 40 metr. Qorǵannyń aınalasynda or bar. Zertteý qorǵannyń ortalyq bóliginde júrgizildi. Munda burynǵy tonaýshylar qazǵan or anyqtalyp, bastapqyda 5×5 metr aýmaqty qamtyǵan qazba eskertkishtiń qurylymyna qaraı keńeıtildi. Nátıjesinde tas saýyttyń izderi, ártúrli qurylymdar men shashylyp jatqan iri tastar jáne tas taqtalar tabyldy.

2023 jyly parapaýerlıftıng sheberi Davıd Degtıarev Azııa Para oıyndarynda Qazaqstan quramasyna alǵashqy altyn medal jeńip áperdi. Ol 54 kelige deıingi salmaq dárejesinde óner kórsetip, 187 keli salmaqtaǵy ziltemirdi kóterdi.

2024 jyly Memleket basshysynyń Jarlyǵymen ádebıet pen óner salasyndaǵy Abaı atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreattary anyqtaldy. Bul mártebeli marapat ulttyq ádebıet pen ónerdiń damýyna eleýli úles qosyp, shyǵarmashylyq izdenisterimen erekshelengen birqatar qalamger men óner ıesine tabystaldy. Atap aıtqanda, aqyn Svetqalı Nurjan «Kókiregim kóne kitap» atty óleńder jınaǵy úshin, jazýshy Qulbek Ergóbek Sársenuly «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen» kitaby úshin, sýretshiler Álibaı Qaltaıuly Bapanov pen Sáýle Syzdyqqyzy Bapanova «Kóshpendi freskalar» kıiz pannolar toptamasy jáne «Álem órnekteri» gobelender toptamasy úshin, al sýretshi Januzaq Kerimbekuly Músápir «Balalyqtan danalyqqa jol» atty kollektsııalar jınaǵy úshin marapattaldy.

2024 jyly Nıý-Iorktegi Ýoll-strıtte Respýblıka kúnine oraı Qazaqstannyń memlekettik týy kóterildi. Saltanatty rásimge qala ákimdiginiń ókilderi, qazaq dıasporasy, sheteldik dıplomattar, Qazaqstannyń BUU janyndaǵy Turaqty ókildigi men Bas konsýldyǵynyń qyzmetkerleri, sondaı-aq AQSh-ta turatyn Dımash Qudaıbergenniń jankúıerleri qatysty. Nıý-Iork meri Erık Adams qazaqstandyqtardy Respýblıka kúnimen quttyqtap, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzyn atap ótti.

2024 jyly Lonely Planet basylymy jyl saıynǵy Best in Travel 2025 reıtınginde Qazaqstandy saıahattaýǵa usynylatyn úzdik elderdiń qataryna qosty. Reıtıngti ázirleý kezinde sarapshylar saıahatshylardyń, basylym qyzmetkerleri men avtorlarynyń, sondaı-aq týrızm salasyndaǵy mamandardyń usynystaryn eskeredi. Qazaqstan baı tarıhymen, tabıǵı landshafttarynyń alýan túrliligimen jáne biregeı mádenı murasymen erekshelenip, 2025 jylǵy úzdik týrıstik baǵyttardyń biri retinde tanyldy.

2025 jyly Nıý-Iorkte Qazaqstan Respýblıkasynyń kúnine oraı memlekettik tý kóterildi. Sondaı-aq qala meri eki el arasyndaǵy mádenı baılanystardy moıyndaý belgisi retinde Qazaqstan murasy kúnin jarııalady. Saltanatty rásim Manhettenniń qarjy ortalyǵynda ornalasqan Ýoll-strıtte ótti.

2025 jyly Mılanda ótken sán aptalyǵynda qaraǵandylyq zerger Olga Tsellerdiń kómirden jasalǵan áshekeıleri tanystyryldy. Ol aksessýar jasaýdy 2016 jyly bastap, alǵashynda tabıǵı tas, bylǵary men zergerlik shaıyrdy paıdalanǵan. 2019 jyly Qazaqstan qalalaryn tanystyrýǵa arnalǵan joba kezinde Qaraǵandynyń sımvoly retinde kómirdi tańdady. Sodan beri osy materıaldan áshekeıler jasap keledi.