22 NAÝRYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

22 NAÝRYZ, SENBІ

Naýryz meıramy. Kóktem meıramy jáne Ortalyq Azııa halyqtarynyń Jańa jyly. Bul mereke birneshe myń jyldan beri atalyp keledi. Parsysha naýryz aı aty emes, tek birinshi aıdyń birinshi kúni degendi bildiredi. Bul aıdy soǵdalyqtar «naýsaryz», horezmdikter «naýsardjı», armıandar «navasardı», chývashtar «noras-oıahe» dep ataǵan. Qazaqstanda keńes zamanynda talaı jyldar boıy dinı mereke dep sanalyp, tyıym salyndy. Sońǵy ret 1926 jyly toılanǵan Naýryz meıramy Qazaqstanda 1990 jyldardyń basynda qaıtadan resmı túrde atala bastady. Onyń jańǵyrýyna kórnekti memleket qaıratkeri, etnograf-ǵalym Ózbekáli Jánibekov kóp eńbek sińirdi.

Búkilálemdik sý qorlary kúni. 1992 jylǵy maýsymnyń 3-4-i aralyǵynda Rıo-de-Janeıro qalasynda ótken BUU Qorshaǵan ortany qorǵaý jáne damytý jónindegi konferentsııada 22-shi naýryz - Búkilálemdik sý qorlary kúni dep jarııalandy.

Baltyq teńizi kúni. 1974 jyly Fınlıandııanyń Helsınkı qalasynda Baltyq teńizi aýdanyndaǵy teńiz qorshaǵan ortasyn qorǵaý jónindegi Konventsııaǵa qol qoıyldy.

Planetarııler kúni. Kóktemgi kún men túnniń teńesý kúnine taıaý jeksenbide atalyp ótedi. Eń alǵashqy ret 1990 jyly Italııada Italıandyq planetarııler qaýymdastyǵy bastamasymen ótkizilgen. Halyqaralyq mártebege 1994 jyly frantsýzdyq «astronomııa shirkeýi» qoldaǵannan keıin ıe bolǵan. Bir jyldan soń bul meıram Evropanyń taǵy da alty memleketi: Belgııa, Chehııa, Slovakııa, Polsha, Ýkraına jáne Reseıde atalyp ótken.

ESTE QALAR OQIǴALAR

2 4 jyl buryn (1990) Almatyda «Ana tili» aptalyq gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi.

2 3 jyl buryn (1991) respýblıkalyq «Jas qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Elimizdiń saıası, áleýmettik jáne rýhanı ómirindegi ózekti máselelerdi qozǵaǵan gazet tórt jyl boıy shyǵyp turdy. 2001 jylǵy tamyzdyń 11-de «Jas qazaqtyń» jalǵasy retinde «Jas qazaq úni» gazeti jaryq kóre bastady.

21 jyl buryn (1993) Pavlodarda «Vatan» Ázerbaıjan ulttyq-mádenı ortalyǵy quryldy.

1 9 jyl buryn (1995) Memlekettik «Prodkorporatsııa» kompanııasy quryldy. Kompanııanyń basty maqsaty bolyp elimizdiń strategııalyq astyq qoryn saqtaý, memlekettik astyq qoryna jaýapkershilikpen qaraý, ishki astyq naryǵyn jáne astyq eksportyn turaqtandyrý tabylady.

1 4 jyl buryn (2000) Ońtústik Qazaqstan oblysy Maqtaaral aýdanynyń Jańajol aýylyndaǵy orta mektepke aqyn Qasym Amanjolovtyń esimi berildi.

1 3 jyl buryn (2001) qazaqstandyq «Ulytaý» toby alǵash ret óz ónerlerin ortaǵa saldy. 2005 jyly top «Jumyr Qylysh» atty 10 kompozıtsııadan turatyn jeke albomyn jaryqqa shyǵardy. «Ulytaý» tobynyń prodıýseri - ánshi Qydyráli Bolmanov.

9 jyl buryn (2005) Astanada Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Islam mádenı ortalyǵynyń ashylý rásimi bolyp ótti. Oǵan sonymen qatar Katar Memleketinen kelgen arnaıy ókili Muhammed ál-Imadı qatysty.

8 jyl buryn (2006) Otyrar memlekettik murajaı-qoryǵy tarıhı eskertkishteriniń elektrondyq tizimdemesi jasaldy. Jobany uıymdastyrýshy - Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty. Qoryqtyń kartasyn jasaý úshin ǵaryshtan jerserik arqyly túsirilgen sýretter, sonymen qatar stereofotografııalar paıdalanylǵan. Mundaı nysannyń tolyq sıpattamasy Qazaqstanda alǵash ret jasalynǵan. Bolashaqta ǵalymdar osyndaı tizimdemeni «Áziret Sultan» murajaı-qoryǵyna, sondaı-aq Ońtústik Qazaqstannyń basqa murajaılary men tarıhı-mádenı eskertkishterine jasaýdy qolǵa almaq.

6 jyl buryn (2008) Ystambulda Qazaqstannyń Mádenıet úıi men qazaq tilin úırený ortalyǵy ashyldy. Ystambulda turatyn qazaq dıasporasynyń ókilderi men Túrkııa Respýblıkasynyń nıet bildirýshi azamattary osy ortalyqta qazaq tilin úırenýde. Túrkııadaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Elshiliginiń bastamasy men ótinishine oraı Ystambul qalasynyń mýnıtsıpalıteti Topqapy baǵynda Qazaqstannyń Mádenıet úıi men qazaq tilin úırený ortalyǵyna arnaıy ǵımarat usyndy.

5 jyl buryn (2009) Moldabek Janbolatovtyń kóktem meıramy tarıhynan syn shertetin «Naýryznama» dep atalatyn jańa kitaby jaryq kórdi.

Bul Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanyndaǵy alǵashqy halyq teatryn jáne «Qalamqas» ansamblin jańǵyrtýshy ardager-ustazdyń, qoǵam qaıratkeriniń uzaq jylǵy eńbeginiń jemisi. Naýryz meıramynyń shynaıy dástúrin, ǵylymı-tarıhı jáne folklorlyq turǵydan zertteýge baıyrǵy ustaz óziniń 20 jyl ýaqytyn sarp etti. Jańa kitapty jazý ústinde ol «Avesta» ejelgi ırandyq eskertkishinde, folklorlyq ańyzdar men túrki tilderindegi entsıklopedııalarda Naýryz týraly aıtylǵan naqtyly málimetterdi tapqan.

Moldabek Janbolatov óziniń «Naýryznama» degen kitabynda oqyrmandarǵa Naýryz meıramy tek Túrkııa men Túrkistanda ǵana emes, Kavkazda, Aýǵanstanda, Iranda jáne Úndistanda atalyp kelgenin kóne qujattarǵa súıene otyryp dáleldegen.

ESІMDER

10 9 jyl buryn (1905-1996) ǵalym, túrkitanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Túrkimenstannyń, Qaraqalpaqstannyń, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri BASKAKOV Nıkolaı Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Reseı Federatsııasynda týǵan. Máskeý memlekettik ýnıversıtetin bitirgen.

Baskakov kóp jyl boıy KSRO ǴA Til bilimi ınstıtýtynda bas ǵylymı qyzmetker bolyp jumys istedi. 1920-1930 jyldary Túrki halyqtarynyń tili jóninen derekter jınaý maqsatynda Qaraqalpaqstan, Oırat avtonomdy oblysy (Taýly Altaı avtonomdy oblysy) Ońtústik Qazaqstan, Qyrǵystan, Daǵystan, Soltústik Kavkaz jerlerin aralady. Baskakov - túrki tilderin jan-jaqty zerttegen ǵalym. Ol «Túrki tilderi» degen eńbeginde túrki tilderiniń damý tarıhyn kezeńderge bólip, grammatıkalyq, leksıkalyq, fonetıkalyq, ereksheligin keńinen anyqtady. Eńbek tórt bólimnen turady: 1) túrki tilderine qatysty tarıhı-salystyrmaly jáne salystyrmaly zertteýlerge sholý; 2) túrki tilderiniń qalyptasýy men damý kezeńderi; 3) túrki tilderi men dıalektilerin Batys ǵun butaǵy, Shyǵys ǵun butaǵy dep ekige bólip toptastyrý; 4) ár toptaǵy túrki tilderiniń toptastyrylý úlgisin, damýyn kórsetetin kestesin, daýysty, daýyssyz dybystarynyń transkrıptsııasyn, túrki halyqtary men tilderiniń tizbesin jasady.

Baskakov túrki tilderiniń fonologııasyn, morfologııasyn, tıpologııalyq sıpatyn, toponımııa men antroponımııa máselelerin zerttep, jeke monografııalar jarııalady. Altaı tiliniń soltústik dıalektisin jáne quman, qaraqalpaq dıalektilerin zerttedi. Altaı, gagaýz, qaraıym, qaraqalpaq, noǵaı, uıǵyr, hakas tilderiniń aýdarma sózdikterin jasaýǵa qatysty. Baskakov - álem shyǵystanýshylary arasynda ózindik orny bar ǵalym. Ol - Fınn-ýgor qoǵamynyń korrespondent múshesi, Oral-Altaı qoǵamynyń, Vengrııa orıentalısteri ǵylymı qoǵamynyń, Ulybrıtanııa, Irlandııa, Polsha orıentalısteri, Azııa jáne Túrki lıngvıstıkalyq qoǵamdarynyń qurmetti múshesi.

8 8 jyl buryn (1926-1993) akter, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen ártisi, Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń ıegeri QULANBAEV Mákilqoja Imanáliuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda týǵan. Almaty teatr ýchılışesin bitirgennen keıin Qyzylorda oblystyq qazaq drama teatry trýppasynda qyzmet atqarǵan. 1948 jyldan Qazaqtyń memlekettik akademııalyq jastar men balalar teatry quramynda eńbek etti. Alǵashqy róli Qýyrshaq satýshyny (A.Tolstoı, «Altyn kilt») oınap, akterlik talantyn tanytqan ol teatr sahnasynda Esen, Nazarbek (M.Áýezov, «Eńlik - Kebek», «Alýa»), Ábýtálip (S.Muqanov, «Móldir mahabbat»), Qońqaı (Ǵ.Músirepov «Aqan seri - Aqtoqty»), t.b. beınelerin somdady. Sonymen qatar kórkem fılmderge túsip, Bala («Raıhan»), Qarataı («Meniń atym Qoja»), Ydyrys («Balalyq shaqqa saıahat»), Ermat («Altyn kúz»), t.b. rólderimen kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Qazaq radıosyndaǵy radıo-qoıylymdarǵa qatysyp, balalarǵa arnalǵan «Oılan, tap» atty radıo oıynynda Jumbaqbaı ataıdyń beınesin jasady.

«Qurmet belgisi» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

7 8 jyl buryn (1936) Muhamedjan Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkatsııalar akademııasy qarjy, esep jáne aýdıt kafedrasynyń professory, ekonomıka ǵylymynyń doktory, Halyqaralyq saqtandyrý bıznesi jáne ákimshilik akademııasynyń, «Eýrazııa» HEA-nyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ekonomısi, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri, «Eýrazııa» HEA syılyǵynyń laýreaty JÚIRІKOV Keńes Qajgereıuly dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan. Semeı qarjy-ekonomıka tehnıkýmyn, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn, Máskeý jáne Lenıngrad qarjy-ekonomıka ınstıtýttarynyń biliktilikti kóterý fakýltetterin bitirgen.

1963-1979 jyldary Qazaqstannyń Qarjy mınıstrligi júıesinde jaýapty qyzmetter atqarǵan. 1979-1996 jyldary - Memlekettik saqtandyrý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, bastyǵy, Memlekettik saqtandyrý kompanııasy basqarmasynyń tóraǵasy. 1996-1998 jyldary - «Senim» saqtandyrý kompanııasynyń prezıdenti. 1998-2000 jyldary - Almaty ekonomıka ınstıtýty kafedrasynyń meńgerýshisi. Qazirgi qyzmetinde 2000 jyldan bastap isteıdi.

370-ten astam ǵylymı eńbektiń, onyń ishinde 9 monografııanyń, 10 oqýlyq pen oqý quralynyń, qarjylyq saqtandyrý taqyrybyna arnalǵan 39 oqý-ádistemelik quralynyń jáne kitapshanyń avtory. Ǵylymı eńbekteriniń negizgi baǵyt jekeshelendirý úderisindegi saqtandyrýdyń máni men túrlerine arnalǵan. Ol saqtandyrý salasynda alǵash ret naryqty, bıznesti jáne saqtandyrý sharalaryn birtutas qarastyra otyryp, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezeńinde respýblıkadaǵy saqtandyrý úderisine ekonomıkalyq taldaý jasady.

Halyqaralyq «Saqtandyrý professıonaly» altyn medalimen marapattalǵan.

7 2 jyl buryn (1942) Á. Qasteev atyndaǵy QR Memlekettik óner murajaıynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri BARMANQULOVA Baıan Káribaıqyzy dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń óner tarıhy bólimshesin bitirgen. «Úki Ájıev», «Qazaqstan akvareli», Qazaqstannyń beıneleý óneri», «Qazaqstandyq portret ónerine júz jyl», «Esimder dostastyǵy», «Marat Bekeev», «Ábdirashıt Sydyhanov» kitap-albomdarynyń, kóptegen maqalalardyń, jarııalanymdardyń avtory.

1965 jyldan - T.Shevchenko atyndaǵy Qazaq Memlekettik kórkemsýret galereıasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1967-1969 jyldary - ÝKSR Donetsk oblysy Gorlovka qalasyndaǵy kórkemsýret galereıasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1969 jyldan - V.I.Lenın atyndaǵy QazPTI etıka jáne estetıka oqytýshysy. 1976-1980 jyldary - Qazaqstan Memlekettik óner murajaıynyń «Óner keńesi» bóliminiń meńgerýshisi. 1982-1997 jyldary - Almaty sáýlet-qurylys ınstıtýtynyń óner, sáýlet, qala qurylysy jáne mádenıet tarıhy oqytýshysy. 1999-2005 jyldary - T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń shyǵarmashylyq psıhologııasy jáne óner tarıhy oqytýshysy. Qazirgi qyzmetinde - 2009 jyldan beri.

6 6 jyl buryn (1948-2000) jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi QABANBAIULY Marat dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Zaısan aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Zaısan aýdandyq «Dostyq» gazetiniń korrektory, ádebı qyzmetkeri, bólim meńgerýshisi, «Lenınshil jas» gazetiniń tilshisi, «Jalyn» baspasynyń redaktory, Qazaqstan Memlekettik baspa komıtetiniń qyzmetkeri, «Juldyz» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi, «Parasat» jýrnalynyń redaktory, «Ana tili» gazeti bas redaktorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Jazýshynyń shyǵarmalarynyń deni balalar men jasóspirimderge arnalǵan. «Baqbaq basy tolǵan kún», «Arystan, men, vıolenchel jáne qasaphana», «Jıhankez Tıtı», «Pysyq boldym, minekı», «Qala men qyz bala» atty povester men áńgimeler toptamalary, «Kórkem dám», «Aıshylyq alys jol» romandary jaryq kórdi. Shyǵarmalary orys, ýkraın, moldavan, latysh, nemis tilderine aýdarylǵan.

6 5 jyl buryn (1949-1992) ánshi, jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń ıegeri KÁRMENOV Jánibek dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanynda týǵan. On jasqa tolar-tolmas shaǵynda týǵan el, ósken jerge arnaıy saparmen kelgen M.Áýezovtiń aldynda án salyp, uly qalamgerdiń batasyn alǵan. Almatydaǵy óner stýdııasyn, Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1979 jyldan bastap J.Elebekov atyndaǵy estrada stýdııasynda ustazdyq qyzmet atqaryp, daryndy ánshilerdiń, oryndaýshylardyń birneshe býynyn tárbıelep shyǵardy. Qurmanǵazy atyndaǵy Memlekettik konservatorııada halyq ánderi kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Onyń «Aqylbaıdyń áni», «Mahabbat áni», «Ǵashyqtyń tili» atty prozalyq kitaptary, óner adamdary týraly 200-den astam maqalasy jaryq kórdi. 1990 jyly «Óner» baspasynan eki tomdyq «Halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń ánderi» atty jınaǵy shyqty. 1980 jyldardyń basynda «Asyl mura» serııasy (A.Seıdimbekovpen birlesip) boıynsha telehabar júrgizip, Aqan seri, Birjan sal, Abaı, Mádı, Estaı, Áset, Kenen, Muhıt, Sáken ánderin jańasha qyrynan, tyń tolǵammen qalyń kórermenge nasıhattady. Ánshiniń «Tolǵaý», «Shyńǵystaýǵa arnaý», «Babalar», «Aǵalar-aı», «Ólsem ornym qara jer syz bolmaı ma?» t.b. ánderi bar.

6 1 jyl buryn (1953) QR-nyń Respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalýyn baqylaý jónindegi Esep komıtetiniń múshesi SÁRSENQULOV Janseıit dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn, Ortalyq Azııa ýnıversıtetin bitirgen. 1993-1995 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Baqylaý palatasynyń ınspektory, aǵa ınspektory. 1995-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Salyq komıteti basqarmasynyń bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy. Mańǵystaý oblysy boıynsha salyq komıtetiniń tóraǵasy. 2001-2002 jyldary - Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary. 2002-2003 jyldary - Mańǵystaý oblystyq qarjy basqarmasynyń bastyǵy. 2003-2005 jyldary - Mańǵystaý oblysy boıynsha salyq komıtetiniń tóraǵasy. 2005 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Senatyna Mańǵystaý oblysynan depýtat bolyp saılanǵan.

Qazirgi qyzmetinde - 2011 jylǵy maýsymnan beri.

«Qurmet» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

5 5 jyl buryn (1959) «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory, jýrnalıst, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń BAQ salasyndaǵy syılyǵynyń laýreaty SÁRSENBAI Qalı Qoshqaruly dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. 1982-1988 jyldary - «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetiniń korrektory, «Órken - Gorızont» gazetiniń jaýapty hatshysy. 1990-1995 jyldary - «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi, bólim meńgerýshisi. 1995-1997 jyldary - «Parasat» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary. 1997-2005 jyldary «Jas alash» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolǵan. Qazirgi qyzmetinde 2005 jyldan bastap isteıdi.

5 5 jyl buryn (1959) Almaty qalasy boıynsha ekonomıkalyq jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres departamentiniń bastyǵy AMANBAEV Ámirhan Tapashuly dúnıege keldi.

Aqmola oblysynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, zańger.

Kóptegen jyldar boıy respýblıkanyń prokýratýra organdarynda prokýrordyń kómekshisi, tergeýshisi, prokýrordyń orynbasary, prokýror sııaqty jaýapty qyzmetter atqardy. 1997 jyldan - QR Bas prokýratýrasy tergeý basqarmasy bóliminiń prokýrory. 1998-2001 jyldary - Astana qalasy ákimi apparatynyń memlekettik-quqyqtyq bóliminiń meńgerýshisi. 2001 jyly QR Bas prokýratýrasynyń ákimshilik, azamattyq jáne sharýashylyq isteri boıynsha sot qaýlylary men atqarýshylyq óndirisiniń zańdylyǵyn qadaǵalaý departamentiniń bastyǵy. 2002-2007 jyldary - Qostanaı oblysynyń prokýrory. 2007-2009 jyldary - Qaraǵandy oblysynyń prokýrory. 2009-2010 jyldary - QR Ádilet mınıstrliginiń tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek kórsetý komıtetiniń tóraǵasy. 2010-2012 jyldary - QR Ádilet mınıstriniń orynbasary. Qazirgi qyzmetinde - 2012 jylǵy aqpannan beri

«Qurmet» ordenimen (2008); «Astana» (1999), «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl» (2001), «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» (2005), «Astananyń 10 jyldyǵy» (2008) medaldarymen marapattalǵan. QR qurmetti prokýratýra qyzmetkeri.