22 mamyr. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

22 mamyr, SEISENBІ

Halyqaralyq bıologııalyq áralýandyq kúni. 2000 jyldyń 30-shy jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy 22-shi mamyrdy Bıologııalyq áralýandyq týraly konventsııanyń qabyldanǵan kúni, Halyqaralyq bıologııalyq áralýandyq kúni dep jarııalady. Buǵan deıin bul ataýly kún jeltoqsannyń 29-da atalyp ótiletin. Qazaqstannyń ekologııalyq júıesi biregeı bıologııalyq áralýandyǵymen erekshelenedi. Jalpy Qazaqstanda ósimdikterdiń 15 myńdaı túri bar. Onyń 2 myńnan astamy baldyrlar, 5 myńǵa jýyǵy sańyraýqulaqtar, 600-ge jýyǵy qynalar, 500-ge jýyǵy múk tárizdiler jáne 6 myńnan astamy joǵary satydaǵy tútikti ósimdikter. Joǵary satydaǵy ósimdikterdiń túr baılyǵy, ıntrodýktsııalanǵan, mádenı daqyldar men kezdeısoq ákelingen 500-den asa túrlerin qospaǵanda, 161 tuqymdasqa jáne 1120 týysqa jatatyn 6 myńnan astam túrden turady. Onyń ishindegi 730 túr tek Qazaqstanda ósetin - endemıkter. Qazaqstan janýarlarǵa da óte baı. Sútqorektiniń 180, qustyń 500, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 52, qos mekendilerdiń 12, balyqtyń 104-ke jýyq túri meken etedi. Al omyrtqasyz jándikter, shaıan tárizdiler, ulýlar, qurttar budan da kóp. Tek jándikter túrleriniń ózi 30 myńnan asady. Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilip, qorǵaýǵa alynǵan ańdardyń 40, qustyń 56, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 10, qosmekendilerdiń 3, balyqtyń 16 túri bar.

Qazaqstannyń bıologııalyq áralýandyǵyn saqtaý maqsatynda 1994 jyly Bıologııalyq áralýandyq jónindegi konventsııa bekitilip, bıologııalyq áralýandyq balansyn paıdalaný jáne saqtaý jónindegi is-áreketter jospary men ulttyq strategııasy jasalyndy. Búgingi tańda osy jumystar 2003 jylǵy jeltoqsanda Elbasy qol qoıǵan Qazaqstannyń 2004-2015 jyldardaǵy ekologııalyq qaýipsizdigi konventsııasy sheńberinde atqarylýda.

Iemen Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Ult kúni. Osydan 16 jyl buryn (1990) Iemen Arab Respýblıkasy men Iemen Halyq Demokratııalyq Respýblıkasy erikti túrde qosyldy. Iemen Arabııa túbeginiń ońtústik jáne ońtústik-batys bóliginde ornalasqan memleket. Soltústigi men shyǵysynda Saýd Arabstanymen jáne Omanmen, batysy Qyzyl teńizben shektesip jatyr. Ákimshilik jaǵynan 16-y provıntsııaǵa bólinedi. Astanasy - Sana qalasy. Resmı tili - arab tili. Aqsha birligi - ıemendik real. 1991 jyly qabyldanǵan Konstıtýtsııasy boıynsha memleket basshysy Prezıdent pen Vıtse-prezıdent 5 jyl saıyn jalpyhalyqtyq saılaýda saılanady. Osy eki laýazymdy basshy Prezıdenttik keńes qurady. Joǵary zań shyǵarýshy organy  bir palataly parlament (801 depýtattan turady).

Qazaqstan Respýblıkasy men Iemen Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1997 jylǵy jeltoqsannyń 29-da ornatyldy.   

Qyrǵyzstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń kúni.

ESTE QALAR OQIǴALAR

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy ıÝNESKO-ǵa kirdi.

6 jyl buryn (2006) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «QR Úkimeti men Reseı Federatsııasy Úkimetiniń arasyndaǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan zymyrandardy ushyrý kezinde apattar bolǵan jaǵdaıdaǵy ózara is-qımyl tártibi týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

6 jyl buryn (2006) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aımaqtyq lańkestikke qarsy qurylymynyń Málimetter bazasy týraly kelisimdi bekitý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

13 jyl buryn (1999) Aqmola oblysynyń Eńbekshilder aýdanyndaǵy Atansor kóliniń mańynan jańa temir keni kózderi tabyldy.

5 jyl buryn (2007) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev zańdarda qoldanylatyn termınderdi «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» Zańǵa sáıkestendirýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń áskerı qyzmet máseleleri jónindegi birqatar zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

5 jyl buryn (2007) Bókeı handyǵynyń tarıhy týraly Qojantaı Qasenovtiń «Naryn» atty kitaby jaryq kórdi.

Roman-dılogııa eki bólimnen turady, onyń birinshisi «Jáńgir han» atalsa, ekinshisi -«Naryn». Orys tilinde jaryq kórgen kitapta Bókeı handyǵyndaǵy tarıhı oqıǵalar avtor kózimen sýrettelgen. Kitapta Jáńgir hannan bastap osy ólkeniń Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Salyq Babajanov, Ǵubaıdolla Jáńgirov, Sháńgereı Bókeev syndy iri tulǵalary jóninde baıandalady.

Qojantaı Kasenov - tanymal ǵalym, professor, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, medıtsına mamany bolǵanymen, ózi týyp ósken óńirdiń ótkeni týraly barynsha zerttegen.

3 jyl buryn (2009) Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde (KBTÝ) álemdegi tuńǵysh ret tehnologııany óńdeıtin, programmamen qamtamasyz etetin jáne konsaltıngtik qyzmetteriniń jetekshi halyqaralyq seriktestigi (IPS) «Invensys Process Systems» ınnovatsııalyq vırtýaldy tehnologııany usyndy.

«Immersive Virtual Reality Process» jańa ónim qaıta óńdeıtin ónerkásip salasyndaǵy energetıka, hımııa, munaı, gaz taǵy da basqa maman-ınjenerler men stajerlerdi daıyndaýǵa jasalǵan. Qoldanýshylar stereoskopııalyq qulaqqaptar jáne dýlyǵa arqyly zaýytty basqarý protsessterin úırenedi jáne naqty bıznes tájirıbesinde paıda bolatyn kez kelgen ahýaldardy sheshe alady.

3 jyl buryn (2009) Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde KazRENA qaýymdastyǵynyń bas dırektory Borıs Japarov «Respýblıkalyq joǵary oqý oryndary aralyǵynda taralǵan elektrondy kitaphana» (RJTEK) usyndy. Joǵarǵy oqý oryndarynda elektrondy kitaphana engizý oqý materıaldarynyń sanyn úlkeıtedi, bilim jáne ǵylymı-zertteý qyzmetiniń sapasyn joǵarlatady, otandyq jáne shetel kitaphanalar, aqparattyq ortalyqtar men uıymdar arasyndaǵy elektrondyq qorlardy aıyrbastaýǵa múmkindik beredi. Onyń qorlaryna Science Directtiń arnaıy jasalǵan programmalyq platformasy men Scopus-tyń elektrondyq anyqtamasy arqyly kirýge bolady.

ESІMDER

88 jyl buryn (1924) etnograf, arheolog, tarıh ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen joǵary mektep qyzmetkeri, Uly Otan soǵysynyń ardageri ShALEKENOV Ýahıt Hamzauly dúnıege keldi.

Batys Qazaqstan oblysynda týǵan. Qaraqalpaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn, KSRO Ǵylym akademııasy Etnografııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. Ózbek KSR Ǵylym akademııasy Qaraqalpaq bólimshesiniń sektor meńgerýshisi, Shymkent memlekettik mádenıet ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi bolǵan. 1973 jyldan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetpen aınalysady.

Ý.Shalekenovtiń 200-den astam ǵylymı eńbegi, oqý quraldary men tıptik baǵdarlamalary jaryq kórgen. Ol kezinde Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedıtsııasynyń jumystaryna qatysyp, uzaq jyldar boıy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń arheologııalyq ekspedıtsııasyn basqardy. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri túrikterdiń  ortaǵasyrlyq qalalyq mádenıeti men jazba eskertkishteri, qazaq halqynyń etnologııasyna arnalǵan. Ol Shý ózeni boıyndaǵy ortaǵasyrlyq Aqtóbe (Balasaǵun) qalasynda arheologııalyq oqý bazasyn qurdy.

«Qyzyl juldyz», «Otan soǵysy» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

43 jyl buryn (1969) «Ar-prodakshn» stýdııasynyń dırektory,  Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıster akademııasynyń akademıgi JUMABAEV Aıdar Ábilmájinuly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. A.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtyn bitirgen. Qazaq teledıdarynyń redaktory, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń oqytýshysy qyzmetterin atqarǵan. 1993-1995 jyldary - «Tań» telekompanııasynyń bas redaktory. 1995-1997 jyldary - «Akbar» halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵynyń prezıdenti. 1997-2000 jyldary - «NTK» telekompanııasynyń bas dırektory. 2000 jyldan - Qazaqstan teleradıo habarlaryn taratýshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti, «Mır» halyqaralyq teleradıokompanııasynyń Qazaqstandyq fılıalynyń dırektory boldy.  «Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

87 jyl buryn (1925-1994) jazýshy, aýdarmashy MERKÝLOV Oleg Borısovıch dúnıege keldi. Uly Otan soǵysyna qatysqan.

Reseı Federatsııasynyń Brıansk qalasynda týǵan. Sankt-Peterbor shet tilder ınstıtýtyn bitirgen.

«Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń aýdarmashysy, Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi komıtetiniń aǵa redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy orys redaktsııasynyń ádebı keńesshisi qyzmetterin atqarǵan.

«Radı tebıa», «Na dvýh beregah» romandary men «Kombat Ardatov» povesiniń avtory. R.Raıttyń «Protıajnaıa pesnıa temnokojego» povesin, Dj. B.Prıstıldiń «Geroı - chýdotvorets» romanyn basqa da kóptegen aǵylshyn jazýshylarynyń áńgimelerin orys tiline aýdarǵan.

1-dárejeli Uly Otan soǵysy ordenimen, «Erligi úshin» medalimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

106 jyl buryn (1906-1968) sáýletshi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty RIPINSKII Nıkolaı Ivanovıch dúnıege keldi.

Reseı Federatsııasynyń Máskeý qalasynda týǵan. Kıev sáýlet-qurylys ınstıtýtynyń sáýlet fakýltetin bitirgen. Kıev, Máskeý, Óskemen, Almaty qalalaryndaǵy jobalaý ınstıtýttarynda qyzmet atqarǵan.

Onyń negizgi eńbekteri qatarynda Habarovskidegi teatr ǵımaraty, Máskeýdegi shetel mamandaryna arnap salynǵan turǵyn úı men 8 qabatty «Avıaprom» úıi, Óskemendegi Shyǵys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń ǵımaraty, Almatydaǵy qazirgi Respýblıka saraıy bar. Sondaı-aq ol qanattas qalalar men turǵyn úı qurylystaryn jobalaýda da eleýli eńbek etken, Almaty qalasynyń ortalyq aýdandaryndaǵy jer silkinisine tózimdi 4-5 qabatty turǵyn úılerdiń, Qazaq balalar men jasóspirimder teatrynyń, «Almaty» qonaq úıi jobasynyń avtory, qaladaǵy Dostyq dańǵylyn qaıta qurý jobasyn jasaýshylardyń biri.

«Qurmet belgisi» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

96 jyl buryn (1916-1967) aktrısa, Qazaqstannyń halyq ártisi SEMıATOVA Marııam Tohtahanqyzy dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Shelek aýdanynda týǵan. Sahnalyq jolyn kórkemónerpazdar úıirmesinen bastaǵan. 1935 jyly Almatydaǵy pedagogıkalyq ýchılışege túsip, al 1937 jyly Uıǵyr mýzykalyq drama teatry stýdııasynda oqyǵan. 1935-1967 jyldary osy teatrdyń trýppasyna qabyldanyp, ár alýan rólderde oınaǵan. Kásibı teatr sahnasynda tuńǵysh oınaǵan róli - Ýzeır Gadjıbekovtiń «Arshın mal alan» mýzykalyq dramasyndaǵy kútýshi áıel Tellı. Budan basqa uıǵyrdyń ulttyq jáne shetel dramatýrgııasy boıynsha qoıylǵan spektaklderde oınaǵan rólderi bir-birine múlde uqsamaıtyn, qyzǵylyqty sheshim tapqan sahnalyq beıneler. Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys jyldary erler rólinde de oınady. Qazaq jazýshylarynyń shaǵarmalary negizinde qoıylǵan spektaklderde, ıaǵnı Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulýynda» Baıan jáne Ábdilda Tájibaevtyń «Maıra» spektaklinde Maıranyń rólderin oryndaǵan.

Eki ordenmen marapattalǵan. Almaty kósheleriniń birine aktrısa esimi berilgen.

76 jyl buryn (1936) J.Elebekov atyndaǵy respýblıkalyq estradalyq-tsırk kolledjiniń (Almaty q.) estradalyq vokal bóliminiń meńgerýshisi QARMYSOVA Venera Kamalqyzy dúnıege keldi.

Almaty qalasynta týǵan. Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııanyń vokal fakýltetin bitirgen, operalyq jáne kontserttik-kameralyq ánshi.

1960 jyldan - Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń ánshisi. 1969 jyldan Televızııa jáne radıo habarlaryn taratý memlekettik komıtetiniń ánshisi. Qazirgi qyzmetinde -  2001 jyldan beri. «Eńbekte úzdik shyqqany úshin» medalimen marapattalǵan. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi.