22 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik avtokóliksiz kún (World Carfree Day) – avtokólik pen mototsıkl júrgizýshilerin keminde 24 saǵat boıy jeke kóligin paıdalanýdan bas tartyp, jaıaý júrýge nemese velosıpedpen qatynaýǵa shaqyratyn kún.

Bul kúnniń basty maqsaty – kólik qozǵalysyn ýaqytsha azaıtý arqyly qorshaǵan ortaǵa túsetin salmaqty tómendetýge, sondaı-aq adamdardy ekologııalyq taza ári belsendi qozǵalys túrlerine nazar aýdarýǵa úndeıdi.

Dúnıejúzilik avtokóliksiz kúnniń tarıhy 1998 jyldan bastalady. Alǵash ret bul bastama Frantsııada qolǵa alynǵan.

Dúnıejúzilik múıiztumsyq kúni

Dúnıejúzilik múıiztumsyqtar kúni – tabıǵatty qorǵaýǵa arnalǵan halyqaralyq ataýly kún. Ol búginde jer betinde saqtalyp qalǵan múıiztumsyqtardyń bes túrin — aq, qara, úndi, ıavan jáne sýmatra qorǵaýdyń mańyzdylyǵyna jurtshylyqtyń nazaryn aýdarý maqsatynda belgilengen.

Múıiztumsyq búginde tek Afrıka men Ońtústik Azııada mekendegenimen, osy kúnge oraılastyrylǵan túrli is-shara álemniń kóptegen elinde ótkiziledi. Olardy qoǵamdyq jáne tabıǵat qorǵaý uıymdary, haıýanattar baǵy, túrli kásiporyndar, sondaı-aq tabıǵatty qorǵaýǵa beıjaı qaramaıtyn azamattar uıymdastyrady.

Dúnıejúzilik múıiztumsyq kúnine arnalǵan bastamalar Antarktıdany qospaǵanda, álemniń barlyq qurlyǵynda ótkizilip, sırek kezdesetin janýarlardy qorǵaý, olardyń meken etý ortasyn saqtaý jáne brakonerlikpen kúres máselelerine qoǵam nazaryn aýdarýǵa baǵyttalǵan.

Dúnıejúzilik sozylmaly mıeloleıkozben kúres kúni

Dúnıejúzilik sozylmaly mıeloleıkozben kúres kúni jyl saıyn 22 qyrkúıekte atalyp ótedi. Bul kún alǵash ret 2008 jyly uıymdastyrylyp, 2011 jyldan bastap halyqaralyq mártebege ıe boldy. Ataýly kúnniń 22 qyrkúıekke belgilenýiniń ózindik máni bar. 9-aıdyń 22-kúni sozylmaly mıeloleıkozdyń damýyna sebep bolatyn 9 jáne 22-hromosomalardyń sımvoldyq kórinisi retinde tańdalǵan. Bul kúnniń maqsaty – aýrý týraly aqparattandyrý, naýqastardyń máselelerine qoǵam nazaryn aýdarý jáne tıimdi emdeý ádisterin ázirleýdiń mańyzyn kórsetý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1920 jyly Búkilreseılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń (BOAK) dekretimen Orynbor gýbernııasy Qazaq AKSR quramyna engizilip, Orynbor qalasy respýblıkanyń astanasy bolyp jarııalandy.

1934 jyly Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýty qurylyp, 1960 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty bolyp qaıta uıymdastyryldy. 1970 jyly ınstıtýtqa V.Lenınniń esimi berildi. 1999 jylǵy 22 qyrkúıektegi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen eldiń ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlaryn daıarlaýǵa qosqan erekshe úlesi úshin Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetine qazaqstandyq ǵalym, akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaevtiń esimi berildi. Instıtýttyń qalyptasýy men damýyna H.K.Avetısıan, O.A.Baıkonýrov, I.I.Bok, A.V.Brıchkın, L.G.Kýshev, V.D.Ponomarev, A.S.Popov, V.V. Stender, A.A. Tseft, E.D. Shlygın jáne basqa da belgili ǵalymdar eleýli úles qosty.

1989 jyly « Tilder týraly» zań qabyldanyp, qazaq tiliniń qaıta órkendeýine jol ashqan mańyzdy qadam boldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin, 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Konstıtýtsııada qazaq tiline memlekettik til mártebesi bekitildi. 1997 jyly Qazaqstanda «Tilder týraly» jańa zań qabyldandy.

1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Brazılııa Federatıvtik Respýblıkasy dıplomatııalyq qatynastar ornatý jóninde nota almasty. Brazılııa Federatıvtik Respýblıkasy – Ońtústik Amerıkadaǵy aýmaǵy jaǵynan eń iri memleket. Jer kólemi 8 515 770 km², astanasy – Brazılıa qalasy. Memlekettik ári eń keń taraǵan tili – portýgal tili. Sonymen qatar ıspan, frantsýz, nemis, ıtalıan, japon, aǵylshyn jáne jergilikti úndis halyqtarynyń tilderi qoldanylady. Aqsha birligi – brazılııalyq real.

Memleket basshysy, atqarýshy bılik basshysy ári Qarýly kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy – Prezıdent. Ol jalpyǵa birdeı tikeleı daýys berý arqyly tórt jyl merzimge saılanady jáne bir ret qaıta saılanýǵa quqyly.

2001 jyly II Rım Papasy Ioann Pavel Qazaqstanǵa tarıhı saparmen keldi. Bul sapar elimizdegi túrli dinı konfessııalar arasyndaǵy ózara túsinistik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa aıryqsha yqpal etken mańyzdy oqıǵa retinde este qaldy.

Sapar aıasynda Astanadaǵy «Otan-Ana» alańynda Otan qorǵaýshylar monýmentiniń janynda qasıetti messa ótti. Oǵan 35 myńnan astam adam qatysty.

2005 jyly Almatyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq olımpıada komıtetiniń ǵımaratynda Qazaqstannyń Olımpıada chempıondaryna arnalǵan eskertkish poshta markalaryn basý saltanaty boldy. «Sport» serııasynyń «Qazaqstannyń Olımpıada chempıondary» markalary alǵash ret shyǵaryldy. Ár blok tórt markadan quraldy, markalarǵa Olımpıada oıyndarynyń chempıondary klassıkalyq kúresten – Jaqsylyq Úshkempirov, jeńil atletıkadan – Vıtalıı Savın, bokstan – Vasılıı Jırov jáne Bekzat Sattarhanovtardyń beınesi túsirildi. Sýretshisi – Danııar Muhamedjanov.

2009 jyly Shymkentte Táýelsizdik monýmenti ashyldy. Eskertkish Tóle bı, Qazybek bı jáne Áıteke bı atyndaǵy kóshelerdiń qıylysynda ornalasqan «Ordabasy» alańynda boı kóterdi. Bıiktigi 24 metrlik úsh qyrly stella el halqynyń birligin beıneleıdi, monýmenttiń ár qyryna dana bılerdiń sózderi qashap jazylǵan. Monýmenttiń ushar basyna «Jer-Ana» músini ornatylǵan. Stellanyń irgesi oıý-órnektermen bezendirilgen. Monýment avtorlary – Nasyr Rústemov pen Baqytjan Áshirbaev.

2011 jyly BUU-nyń Nıý-Iork qalasyndaǵy shtab-páterinde ıadrolyq qaýipsizdik boıynsha joǵary deńgeıdegi otyrys ótti. Oǵan BUU-ǵa múshe memleketter: AQSh, Reseı, Qazaqstan, Frantsııa, Koreıa Respýblıkasy, Japonııa, Brazılııa jáne t.b. elderdiń basshylary qatysty.

2015 jyly Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń shekarasynda qazaqtyń dańqty batyry Isataı Taımanovqa arnalǵan eskertkish ashyldy. Batyrdyń qabiri eskertkishten 15 shaqyrym jerde ornalasqan. Isataı Taımanov (1791–1838) – qazaqtyń dańqty batyry, Kishi júz starshyny, 1836-1838 jyldary Bókeı Orda men Kishi júzdiń batys bóligindegi qazaqtardyń ult-azattyq kóterilisin basqarǵan tarıhı tulǵa.

2015 jyly «Kazinform» halyqaralyq aqparat agenttigi men «Jenmın jıbao» gazeti ózara túsinistik pen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qujatqa sáıkes taraptar «Bir beldeý, bir jol» jobasy jáne «Nurly jol» baǵdarlamasyn aqparattyq súıemeldep, yntymaqtasatyn bolady.

2016 jyly Nıderlandtyń Gaaga qalasy ákimdiginiń ǵımaratynda «Qazaqstan – Uly dala eli» atty fotokórme ashyldy. Kórmege Qazaqstannyń qazirgi tynys-tirshiligi men mádenıetin, Uly dalanyń san alýan tabıǵaty men kórkem kelbetin, kóne tarıhı eskertkishteri men HHІ ǵasyrdaǵy sáýlet ónerin tanystyratyn elýge jýyq fotosýret qoıyldy. Sheteldik kórermenderge Astananyń biregeı sáýlet óneri erekshe áser qaldyrdy. Kórmede elorda kelbetin aıshyqtaıtyn «Báıterek» monýmenti, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, «Astana Opera» teatry, «Áziret Sultan» meshiti jáne basqa da sáýlet nysandary tanystyryldy.

2017 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Nıger Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qatynas ornatyldy. Nıger Respýblıkasy – Batys Afrıkanyń soltústik-shyǵysynda ornalasqan, teńizge shyǵatyn joly joq memleket. Jer aýmaǵy 1 267 000 km², astanasy – Nıameı qalasy. Memlekettik tili – frantsýz tili. Jergilikti halyq arasynda haýsa jáne jerma tilderi keń taralǵan. Aqsha birligi – afrıkalyq frank, 100 santımge teń. Memleketti prezıdent basqarady. Ol jalpyǵa birdeı tikeleı jáne jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge saılanady jáne bir ret qaıta saılanýǵa quqyly.

2017 jyly Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna oraı Semeıde Álıhan Bókeıhanovtyń eskertkishi ashyldy.

2018 jyly Aqmola oblysynda Qazaqstanda alǵash ret Servıs jáne týrızm akademııasy ashyldy. Jańa qyzmet kórsetý jáne týrızm akademııasynyń emblemasyna Aqmola oblysynyń jáne óńir týrızminiń brendi retinde qoqıqaz alyndy.

2018 jyly «Qazaq Motsarty» atanǵan jas, ataqty kompozıtor Rahat-Bı Ábdisaǵın Reseıdiń Klın qalasynda kontsert berdi. Onda ataqty qazaqstandyq pıanıst óz týyndylaryn kórnekti kompozıtor Petr Ilıch Chaıkovskııdiń jeke fortepıanosynda oınady. Rahat-Bı Ábdisaǵın – mundaı qurmetke ıe bolǵan alǵashqy qazaqstandyq ártis.

2020 jyly Qazaqstanda buqaralyq aqparat quraldary men teleradıo habarlaryn taratý qyzmetkerleriniń «BAQ KASIPODAQ» salalyq kásipodaǵy quryldy. Kásipodaq otandyq medıaındýstrııany damytýǵa, jýrnalısterdiń qoǵamdaǵy róli men mártebesin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Kásipodaq tóraǵasy bolyp belgili telejúrgizýshi Zeıin Álipbek saılandy.

2020 jyly Atom qýaty halyqaralyq agenttiginiń 64-shi sessııasy aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka mınıstrligi men Amerıka Qurama Shtattarynyń Energetıka departamentiniń ıAdrolyq qaýipsizdik jónindegi ulttyq ákimshiliginiń joǵary baıytylǵan ýrandy (JBÝ) azaıtý týraly birlesken málimdemesine qol qoıyldy.

2020 jyly Ombyda «Abai Uii» qazaq mádenı-iskerlik úıiniń ashylý rásimi ótti. Іs-shara barysynda «Abai Uii» qazaq mádenı-iskerlik úıleriniń negizgi maqsaty men mindetteri tanystyryldy. Atap aıtqanda, qazaq halqynyń mádenı murasyn nasıhattaý, sheteldegi qandastarmen iskerlik jáne gýmanıtarlyq baılanystardy nyǵaıtý baǵyttaryna basymdyq beriletini atap ótildi.

2021 jyly Taldyqorǵan qalasynda «Aıaly alaqan» atty qola músindik kompozıtsııanyń ashylý rásimi ótti. Kompozıtsııa jas shybyqty aıalaı qorshap turǵan qos alaqan beınesin somdaıdy. Avtorlardyń aıtýynsha, týyndynyń máni búgingi kúnmen ǵana shektelmeıdi. Ol adam ómirin qutqaryp, ózgege qol ushyn sozatyn jandarǵa degen máńgilik alǵystyń sımvoly retinde bolashaqta da óz mańyzyn joǵaltpaıdy.

2022 jyly Qazaqstannyń fýtboldan ulttyq quramasy Belarýs quramasyn jeńip, Ulttar lıgasynyń V tobyna joldama aldy. Sportshylardy Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev quttyqtady.

2023 jyly elordada PR jáne kommýnıkatsııa salasyn damytý boıynsha jyl saıynǵy International PR Forum Astana konferentsııasy ótti. Іs-sharany «PR-shy» qazaqstandyq PR kásipqoılary klýbynyń jáne Qoǵammen baılanys ulttyq qaýymdastyǵynyń qoldaýymen Qazaqstan baspasóz klýbynyń kommýnıkatsııalar toby/Promo Group Communications ótkizdi. Konferentsııa memlekettik organdardyń, ulttyq kompanııalar men bıznes ókilderiniń baspasóz qyzmetteri jáne PR mamandary úshin kommýnıkatsııa tıimdiligin talqylaýǵa, sondaı-aq saladaǵy ózekti máselelerdi sheshý joldaryn izdestirýge arnalǵan praktıkalyq alańǵa aınaldy.

Atalǵan kásibı alań 2013 jyly Astanada kommýnıkatsııa salasy mamandarynyń kásibı biliktiligin arttyrý maqsatynda qurylǵan.

2024 jyly Qazaqstan áıelder quramasy shahmat olımpıadalary tarıhynda alǵash ret kúmis medal ıelendi. Majarstannyń Býdapesht qalasynda ótken 45-shi shahmat olımpıadasynyń sońǵy týrynda qazaqstandyq shahmatshylar AQSh quramasymen teń túsip, partııalardy 2:2 esebimen aıaqtady. Nátıjesinde Qazaqstan quramasy 18 upaı jınady. Komanda sapynda Bıbisara Asaýbaeva jeńiske jetse, Ksenııa Balabaeva men Alýa Nurman óz partııalaryn teń nátıjemen aıaqtady. Jarys qorytyndysynda Úndistan quramasy 19 upaımen altyn medal jeńip aldy. Qazaqstandyq shahmatshylar chempıonnan nebári bir upaıǵa qalyp, kúmis júldege ıe boldy.

2025 jyly Bolgarııada ótken eresekter arasyndaǵy álem chempıonatynyń fınalynda 60 kelige deıingi salmaqta shardaralyq Ulbolsyn Elmurat Slovakııadan kelgen 13 dúrkin chempıon Lıýsııa Debranovany jeńdi. Ulbolsyn nebári 16 jasta, biraq bul oǵan armrestlıngten eresekter arasynda álem chempıony atanýyna kedergi keltirmedi.

2025 jyly Memleket basshysynyń AQSh-qa jumys sapary aıasynda Wabtec kompanııasymen quny 4,2 mlrd dollardy quraıtyn kelisimge qol qoıyldy. Kelisim boıynsha Qazaqstanǵa sıpattamalary jetildirilgen 300 júk lokomotıvin jetkizý jáne olarǵa servıstik qyzmet kórsetý kózdelgen. Kompanııa 2009 jyldan beri Astanada jumys istep keledi. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstanǵa 230 mln dollar ınvestıtsııa salyp, 600-den astam lokomotıv shyǵardy. Óndiristi jergiliktendirý deńgeıi 45 paıyzdy quraıdy. 2024 jyly Wabtec Qazaqstanda tehnologııalyq jáne ınjenerlik ortalyǵyn ashty.

Aýdarǵan: Aqzat Jıenalına