22 qańtar. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

22 qańtar SÁR SENBІ

Polshada ata kúni. Polshada qańtardyń 21-inde «Áje kúnin» atap ótken soń, kishkentaı jáne eresek nemereler qańtardyń 22-inde «Ata kúnimen» óz atalaryn quttyqtaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

2 2 jyl buryn (1992) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «QR Materıaldyq resýrstar mınıstrligin qurý týraly» Jarlyǵy shyqty.

2 2 jyl buryn (1992) Almatyda Qazaqstan Respýblıkasy men Mońǵolııa arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý týraly hattamaǵa qol qoıyldy.

2 1 jyl buryn (1993) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń ataýy Ulttyq ǵylym akademııasy bolyp ózgertilip, respýblıkalyq joǵary ǵylymı mekeme mártebesi berildi.

2 1 jyl buryn (1993) Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen «Altynalmas» Ulttyq aktsıonerlik kompanııasy quryldy.

4 jyl buryn (2010) Almatyda Qazaq ulttyq ónerin órkendetý jolynda eren eńbegimen tanylǵan qylqobyzshy-pedagog, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Qurmetti qyzmetkeri, «Jańashyl-pedagog» Ábdimanap Jumabekulynyń úsh tomdyq «Qylqobyzǵa arnalǵan hrestomatııalar» jınaǵynyń birinshi tomynyń tanystyrylymy bolyp ótti.

Birinshi tom - «Bilim» baspasynan, 2000 danamen jaryq kórgen. Oqý quraly - mýzyka mektepteri men mýzyka kolledjderine, konservatorııa men óner, mýzyka akademııasynyń stýdentterine jáne jalpy óner súıer qaýymǵa arnalǵan. Qomaqty eńbek avtordyń otyz jyldan astam ýaqyt júrgizip kelgen ustazdyq tájirıbesi men ǵylymı-pedagogıkalyq izdenisiniń nátıjesinde dúnıege kelgen.

4 jyl buryn (2010) Astanada jazýshy Álibek Asqarovtyń «Altaı - altyn besik, ata jurt» kitabynyń tanystyrylymy ótti. Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, kórnekti prozashy, esseshi Álibek Asqarov - týǵan ádebıetimizdiń búgingi bet-beınesin aıqyndaıtyn qalamgerlerdiń biri.

1 jyl buryn (2013) Astanada, «Qazmedıa ortalyǵynda» qazaq saıttary redaktorlarynyń tuńǵysh konferentsııasy ashyldy.

85 jyl buryn (1929) Keńes Odaǵyndaǵy oppozıtsııanyń kórnekti ókili Trotskıı Lev Davydovıch KSRO-dan qýyldy. Elde Stalın bıligi tolyqtaı ornady. Munyń aldynda L.Trotskıı Almatyǵa jer aýdarylǵan bolatyn.

75 jyl buryn (1939) Kolýmbııa ýnıversıtetinde (AQSh) alǵash ret ýran atomy ydyratyldy.

ESІMDER

22 6 jyl buryn (1788-1824) aǵylshyn aqyny, romantızm baǵytynyń kórnekti ókili BAIRON Djordj Noel Gordon dúnıege keldi.

Londonda dvorıan otbasynda týǵan. Balalyq shaǵy Shotlandııanyń Aberdın qalasynda ótken. 1815-1816 jyldary Shveıtsarııada turǵan aqynnyń «Gıaýr», «Abıdoss qalyńdyǵy», «Korsar», «Lara», «Shılon tutqyny» atty poemalary jazylǵan. Onyń «Danteniń kóregendigi», «Qııamet eles», «Qola ǵasyr» poemalarynda, aıaqtalmaǵan «Don Jýan» romanynda sol kezdegi qoǵamdy synǵa alady. 19-shy ǵasyrda Baıronnyń dúnıejúzi ádebıetine áser etkendigi sonshalyq, basqa ulttyq ádebıetterde «baıronshyldyq» qozǵalysy paıda bolǵan. Ol kórkem ádis retinde romantızmniń jańa qyrlaryn ashyp, poetıkalyq formalardy jetildirip, saıası satıranyń jańa túrin jasaǵan. Baıron shyǵarmalaryn qazaq tiline Abaı, Q.Amanjolov, Q.Satybaldın, Ǵ.Qaıyrbekov, t.b. aqyndar aýdarǵan.

106 jyl buryn (1908-1968) orys ǵalymy, KSRO ulttyq akademııasynyń akdemıgi LANDAÝ Lev Davıdovıch dúnıege keldi. 1927 j. Lenıngrad (qazirgi Sankt-Peterbýrg ) ýnıversıtetin bitirgen. 1932 jyldan Harkovtegi Ýkraına fızıka-tehnıkalyq ınstıtýtynda , 1937 jyldan KSRO ulttyq akademııasynyń Fızıkalyq problemalar ınstıtýtynda, 1947 jyldan Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde (MGÝ-diń) ǵylymı-pedagogıkalyq jumystarmen aınalysty. 1926 j. eki atomdy molekýlalar spektriniń qarqyndylyǵy týraly óziniń eń alǵashqy ǵylymı jumysyn jarııalady. 1927 j. tyǵyzdyq matrıtsasy uǵymyn tuńǵysh ret ǵylymı aınalymǵa engizdi. Ol metaldyń elektrondyq dıamagnetızm teorııasyn (1930), antıferromagnetızm teorııasyn (1936), ekinshi tekti fazalyq aýysýdyń jalpy teorııasyn (1937), ıÝ.B. Rýmermen birige otyryp, ǵaryshtyq sáýlelerdegi elektron nóseriniń kaskadtyq teorııasyn (1938), suıyq gelııdiń asqyn aqqyshtyq teorııasyn (1941), elektrondyq plazmanyń terbelis teorııasyn (1946), V.L. Gınzbýrgpen birge asqyn ótkizgishtiń jartylaı fenomenol. teorııasyn (1950), joǵary energııaly bólshekterdiń ózara soqtyǵysýy kezindegi bólshekterdiń tasqyndap týý teorııasyn (1953), A.A. Abrıkosovpen , t.b. birlese otyryp kvanttyq elektrdınamıka negizderin (1954 -1955), kombınatsııalyq juptylyqtyń jańa prıntsıpin jáne eki quraýshyly (komponentti) neıtrıno teorııasyn (1956), Fermı suıyqtyǵynyń teorııasyn (1956 - 1959), t.b. jasady. Landaý L.D kóptegen fızık-teoretıkterdiń ( I.ıA. Pomeranchýk , A.B. Mıgdal , I.M. Lıvshıts , A.A. Abrıkosov , E.M. Lıfshıts , I.M. Halatnıkov , t.b.) mektebin qurýyna yqpalyn tıgizdi. Reseı ulttyq akademııasynyń Teorııalyq fızıka ınstıtýty Landaýdyń esimimen atalady. KSRO Memlekettik syılyǵy (1946, 1949, 1953) Nobel syılyǵy (1962) jáne Lenındik syılyq (1962) laýreaty boldy, Sotsıalıstik Eńbek Eri (1954). 3 márte Lenın ordenimen , t.b. orden, medaldarmen marapattalǵan.

82 jyl buryn (1932-2013) Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kórnekti aqyn SALYQOV Kákimbek Salyquly dúnıege keldi. 1932 jyly Soltústik Qazaqstan oblysy Shal aqyn aýdany Eńbek aýylynda týǵan. 1955 jyly Máskeýdiń tústi metallýrgııa jáne altyn ınstıtýtyn bitirgennen keıin Jezqazǵan kenishinde ken sheberi bolyp eńbek jolyn bastaǵan. SSSR Joǵarǵy keńesiniń ekologııa jónindegi komıtetiniń basshysy laýazymyna deıin kóterildi. Kóp jyldar Keńes odaǵy Joǵarǵy keńesiniń prezıdıým múshesi boldy Alǵashqy óleńder jınaǵy «Syr» 1977 jyly jaryq kórdi. Sol jyly «Jezkıik» atty jyr jınaǵy orys tiline aýdarylyp jarııalandy. 1981 jyly «Qyrǵyzstan» baspasy onyń «Nurly kúnder» kitabyn qyrǵyz tilinde, 1983 jyly Ǵafýr Ǵúlam baspasy «Jezkıik» jınaǵyn ózbek tilinde shyǵardy. «Býketovke rekvıem», «Edelveıs», «Ǵasyrǵa teń bir mezet», «Che Gevara» atty poemalary orys tiline aýdaryldy.

K.Salyqov - «Dala», «Qyran-dar», «Gákký», «Jezkıik», «Eńlikǵúl», «Táttimbet», «Dombyra», «Qaraqalpaq», «Kenesarynyń sońǵy sózi» sekildi kóptegen poemalardyń avtory. Aqyn jemisti eńbegin búgingi kúnge deıin talmaı jalǵastyryp keledi. Sońǵy jyldary onyń «Oıtolǵaq» (2001), «Syrǵaly sonetter» (2001), «Kúzgi shýaq» (2004), «Kúzgi saryn» (2005), «Sensiń el danasy» (2006), «Álemniń segizinshi ǵalamaty» (2006), «Maǵjanǵa taǵzym» (2008) kitaptary jaryq kórdi. V.V.Maıakovskııdiń «V.I.Lenın» poemasyn, A.S.Pýshkınniń óleńmen jazylǵan «Evgenıı Onegın» romanyn, M.ıÝ.Lermontovtyń, ıÝ. P. Polonskııdiń, R. Ǵamzatovtyń, Aldan-Semenovtyń, S.Norovchatovtyń, V.Savelevtiń, ıA.Kolastyń, M.Lvovtyń, mońǵol jáne ózbek aqyndarynyń óleńderin qazaq tiline aýdardy. B.Júmanııazov, N.Tilendıev, Á.Beıseýov, E.Hasanǵalıev sııaqty kompozıtorlar aqynnyń kóptegen óleńderine án shyǵardy. «Jezkıik», «Saǵynysh», «Aqqý áni», «Úsh arys», «Bir aýyz sóz», «Oqjetpes», «Kókshetaý», «Jambyl ata» syndy týyndylary halyq ánine aınalyp ketti.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine úsh márte (IX, X, XI) depýtat bolyp saılanǵan. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty. «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵynyń ıegeri (2001), Halyqaralyq Q.Sátbaev qorynyń prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasy «Ekologııa» akademııasynyń akademıgi.

Lenın ordenimen, eki ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, «Parasat» jáne Halyqtar Dostyǵy ordenderimen, kóptegen medaldarmen marapattalǵan.

68 jyl buryn (1946) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty - Ekonomıkalyq damý jáne óńirlik saıasat komıtetiniń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri SÚLEIMENOV Nurlan Іlııasuly dúnıege keldi.

Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn, Almaty joǵary partııa mektebin bitirgen.

1971-1976 jyldary - Qazaqstan LKJO Almaty qalalyq komıtetiniń nusqaýshysy, bólim meńgerýshisi, Sovet aýdandyq komıtetiniń birinshi hatshysy. 1976-1979 jyldary - Almaty qalalyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy. 1979-1985 jyldary - Almaty oblystyq partııa komıteti birinshi hatshysynyń kómekshisi. 1985-1991 jyldary - Áýezov aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy. 1991-1992 jyldary - Áýezov aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, aýdandyq keńestiń tóraǵasy. 1992-1994 jyldary - Almaty qalalyq ákimshiligi basshysynyń orynbasary. 1994-1995 jyldary - QR Joǵarǵy Keńesi sessııasy hatshylyǵynyń jetekshisi. 1995-1997 jyldary - Almaty qalalyq ákimshiligi basshysynyń, ákiminiń orynbasary - apparat basshysy. 1997-2001 jyldary - Almaty qalalyq eńbek jáne turǵyndardy áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń bastyǵy. 2001-2008 jyldary - Almaty oblysy ákimi apparatynyń jetekshisi qyzmetterin atqarǵan.

2008 jyly Almaty oblysynan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty bolyp saılanǵan. «Nur Otan» HDP Almaty oblystyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 12-13-shi shaqyrylymynyń depýtaty bolǵan. «Qurmet belgisi», «Qurmet» ordenderimen, medaldarmen jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

6 3 jyl buryn (1951-2009) zań ǵylymdarynyń doktory, Abaı syılyǵynyń laýreaty Qazaqstan Respýblıkasy Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń korrespondent-múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıster odaǵynyń múshesi ÓZBEKULY Sáken dúnıege keldi. Almaty oblysy Jambyl aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin, Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1987-1994 jyldary Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, 1994-1995 jyldary Dinmuhammed Qonaev atyndaǵy ýnıversıtettiń prorektory, 1995-1999 jyldary Memleket jáne zań ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, 1999-2009 jyldary Orta Azııa ýnıversıtetiniń prorektory, Qazaq memlekettik zań akademııasy kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Negizgi ǵylymı jumystary memleket jáne quqyq teorııasy máselelerin, saıası quqyqtyq ilimder tarıhyn, Qazaqstannyń memlekettigi men quqyǵynyń tarıhyn zertteýge arnalǵan. 180-nen asa ǵylymı eńbegi, onyń ishinde 8 monografııasy jarııalanǵan. Ol dástúrli quqyqtyq mádenıet taqyrybyna arnalǵan «Qazaqtyń ata zańdary» atty 10 tomdyqty qurastyrýshylardyń, ári avtorlarynyń biri. 1995 jyly «Abaı jáne adam quqy» monografııasy úshin ataýly syılyqtyń laýreaty atanyp, 2004 jyldan beri Qazaqstan Respýblıkasy Zań ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti bolǵan.

5 9 jyl buryn (1955-1998) monýmentshi-keskindemeshi ári sportshy, Taekvando federatsııasynyń qazaqstandaǵy tuńǵysh prezıdenti TÚLKIEV Bekseıit Ábdezuly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysy Tóle bı aýdany Qasqasý aýylynda týǵan. Máskeýdegi joǵary kórkem-óner ýchılışesin bitirgen.

«Uly kósh», «Zamandastar», «Áke», «Ata-baba jeri», «Sýretshiniń túsi», «Áje», «Túsirý alańy», «Ákeni maıdanǵa shyǵaryp salý», t.b. keskindemelik týyndylardyń avtory.

Shyǵarmalary Búkilodaqtyq jáne halyqaralyq kórmelerge qoıylǵan.

Ol beıneleý óneri salasyndaǵy shyǵarmashylyq eńbegin sportpen de etene ushtastyra otyryp, jastardy sportqa baýlydy. Ózi taekvandodan «qara belbeý» ıesi atanǵan.

Qasqasý aýylyndaǵy orta mektepke esimi berilgen.

43 jyl buryn (1971) Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy vıtse-mınıstri TEŃGEBAEV Ardaq Myrzabaıuly dúnıege keldi.

Torǵaı oblysynda týylǵan. 1993 jyly Qazaq memlekettik basqarý akademııasyn «Býhgalterlik esep jáne sharýashylyq qyzmetti taldaý» mamandyǵy boıynsha, 2002 jyly - «Qaınar» ýnıversıtetin «Zańtaný» mamandyǵy boıynsha bitirgen. Eńbek jolyn 1993 jyly «Qazagroónerkásipbank» AK-nyń Torǵaı fılıalynda maman bolyp bastaǵan.Salyq organdarynda jumysyn 1997 jylǵy sáýirden bastap, mynadaı laýazymdarda qyzmet atqarǵan: salyq ınspektory, sektor meńgerýshisi, bas salyq ınspektory, Almaty qalasy boıynsha Salyq komıtetiniń Basqarma bastyǵy. 2000 jylǵy sáýirden bastap 2002 jylǵy tamyzdy qosa alǵanda Almaty qalasy Almaly aýdany boıynsha Salyq komıteti aýdıt bóliminiń bastyǵy. 2002 jylǵy tamyzdan bastap 2003 jylǵy aqpandy qosa alǵanda Almaty qalasy boıynsha Salyq komıteti óndirip alý bóliminiń bastyǵy. 2003 jylǵy aqpannan bastap 2004 jylǵy qazandy qosa alǵanda Almaty qalasy boıynsha Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres departamenttiń aǵa ınspektory, bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy. 2004 jylǵy qarashadan bastap 2005 jylǵy qyrkúıekti qosa alǵanda «Aqparattyq tehnologııalar parki» Salyq komıtetinde bólim bastyǵy, 2005 jylǵy qyrkúıekten bastap 2007 jylǵy tamyzdy qosa alǵanda Shyǵys Qazaqstan oblysy Semeı qalasy boıynsha Salyq komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan. 2007 jylǵy tamyzdan bastap 2009 jylǵy mamyrdy qosa alǵanda Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Salyq komıtetiniń Mańǵystaý oblysy boıynsha Salyq departamentiniń bastyǵy, 2009 jylǵy mamyrdan bastap 2010 jylǵy sáýirdi qosa alǵanda Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Salyq komıteti Mamandandyrylǵan basqarmasynyń bastyǵy laýazymyn atqardy. 2010 jylǵy sáýirden bastap 2012 jylǵy qarashaǵa deıin Salyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp jumys istedi. 2012 jylǵy qarashadan bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarjy vıtse-mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Mereıtoılyq medalmen marapattaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 7 qarashadaǵy № 1411 qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarjy vıtse-mınıstri bolyp taǵaıyndaldy.

4 1 jyl buryn (1973) K.Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń bas hormeısteri DÁÝІTOV Erjan Bolatuly dúnıege keldi.

Shymkent oblysynda týǵan. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııanyń vokaldyq-hor fakýltetin bitirgen, hormeıster, oqytýshy. 1998 jyldan bastap - Qazaq ulttyq mýzyka akademııasynyń «Hor dırıjeri» kafedrasynyń oqytýshysy.

Qazirgi qyzmetinde - 2000 jyldan beri.

35 jyl buryn (1979) aqyn TEMІRBAEV Almas dúnıege keldi.

Aqmola oblysynyń Kókshetaý aýdanynda týǵan. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Shyǵarmalary «Qazaqstan jas aqyndar antologııasy», «Qos ishek» jáne «Zerendi kóktemi» ujymdyq jınaqtaryna engen. «Allajar», «Jumaq jurt» atty jeke jyr jınaqtary jaryq kórgen. Kórkem aýdarma salasynda R.Tagor, J.Rýmı, S.Esenın, B.Qanapııanovtyń óleńderin jáne qyrǵyz aqyny N.Qalybekovtiń birqatar óleńderin qazaq tiline tárjimalaǵan. Respýblıkada ótken birqatar aqyndar músháırasynda júldeli oryn alǵan.

105 jyl buryn (1909-1974) bırma dıplomaty,jáne 1962-1971 jyldardaǵy BUU-nyń úshinshi Bas hatshysy Maha Thraı Sıthý Ý THANT, nemese Ý TAN dúnıege keldi.

103 jyl buryn (1911-1990) Avstrııanyń 1970-1983 jyldardaǵy federaldyq kantsleri, 1967-1983 jyldardaǵy Avstrııa Sotsıaldıstik partııasynyń tóraǵasy, Avstrııa SІM stas-hatshysy, syrtqy ister mınıstri bolǵan, 1983 jyldan Avstrııa Sotsıalıstik partııasynyń qurmetti tóraǵasy KRAISKII Brýno dúnıege keldi.

60 jyl buryn (1954) reseılik akter jáne telejúrgizýshi ıARMOLЬNIK Leonıd Isaakovıch dúnıege keldi.