22 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

22 aqpan SENBІ

Qylmys qurbandaryna qoldaý kórsetý týraly halyqaralyq kúni. 1990 jylǵy aqpannyń 22-inde Anglııanyń úkimeti «Qylmys qurbandarynyń hartııasyn» jarııalady. 1985 jyly qyrkúıekte BUU-nyń jetinshi kongresi qylmys qurbandary men bılikti paıdalanǵandar úshin Ádilettiliktiń mańyzdy qaǵıdalary deklaratsııasyn bekitti. Osy jyldyń 29 qarashasynda BUU-nyń Bas Assambleıasy bul Deklaratsııany qabyldady. Jyl saıyn atalyp ótedi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

18 jyl buryn (1996) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Almaty oblysy aýmaǵynda Іle Alataýy memlekettik ulttyq parki uıymdastyryldy. Park Shamalǵan ózeninen Túrgen ózenine deıin sozylyp jatyr. Qarasaı, Talǵar, Eńbekshiqazaq aýdandarynyń aýmaǵynda ornalasqan. Parkte ósimdiktiń 1200-den asa túri ósedi. Onyń 36-sy Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Omyrtqasyzdardyń 1500, omyrtqaly janýarlardyń 213 túri tirshilik etedi. Sonyń ishinde sútqorektilerdiń 47, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 8, qosmekendilerdiń 2, balyqtyń 8, qustyń 148 túri bar. Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen sútqorektilerden: Orta Azııa tas sýsary, barys, sileýsin, Tıan Shan arqary, úndi jaırasy, sabanshy tirshilik etedi. Qustardan: búrkit, saqaltaı, jurtshy, ıtelgi, qumaı, bıdaıyq, oraqtumsyq; balyqtan: patshabalyq (baqtaq) bar. 15 jyl buryn (1999) Qazaqstanda «Nevada-Semeı» qoǵamdyq qozǵalysynyń qurylǵanyna 10 jyl tolýy atalyp ótti. 1991 jyly tamyzdyń 29-ynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Bul álemdegi ıadrolyq qarýsyzdaný jolyndaǵy alǵashqy naqty qadam edi. 9 jyl buryn (2005) Qazaqstanda jańa aımaqtyq qoǵamdyq birlestik - Munaı-gaz kesheni qyzmetkerleriniń kásiptik odaǵy quryldy. Odaqty qurý týraly sheshim aqpannyń 22-sinde Atyraýda ótken kásipodaqtyq konferentsııada qabyldandy. Jańa kásipodaq «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasymen jáne munaı salasynda jumys isteıtin basqa da respýblıkalyq sharýashylyq qurylymdarmen, atqarýshy ókimet organdarymen ózara is-qımyldy basymdyqty másele retinde qarastyryp, olarmen tarıftik kelisim jasady. Jańa birlestiktiń qyzmeti Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Qazaqstannyń basqa da oblystaryndaǵy munaı-gaz kásiporyndarynyń kásipodaq uıymdaryn qamtıdy. 9 jyl buryn (2005) Petropavldaǵy Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq kitaphanada «Qazaq mádenı-aǵartýshylyq «Urpaq» ortalyǵynyń tusaýkeser rásimi ótti. Ortalyqtyń uıymdastyrýshylary men belsendileri arasynda - tarıhshylar, ólketanýshylar, Soltústik Qazaqstan oblysynyń mádenıet jáne bilim qyzmetkerleri. «Urpaq» ortalyǵy qyzmetiniń basty baǵyttary, salt-dástúrlerdi qaıta jańǵyrtý, ósip kele jatqan urpaqqa patrıottyq sezimmen tárbıeleý. 8 jyl buryn (2006) Astanada Qazaqstan isker áıelder qaýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen áıelderdiń birinshi Eýrazııalyq sammıti ótti. Oǵan AQSh, Norvegııa, Germanııa, Ispanııa, Bolgarııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Túrkııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Ázirbaıjan, Ózbekstan sııaqty álemniń 20-dan astam elderiniń qoǵamdyq, saıası jáne saýda uıymdarynyń 400-ge jýyq jetekshileri men ókilderi qatysty Jıynda áıelderdiń qoǵamdaǵy saıası máselelerge yqpaly, jahandaný protsesindegi áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikteri, áıelder men otbasynyń áleýmettik mártebesi sııaqty birqatar mańyzdy máseleler talqylanǵan. 8 jyl buryn (2006) Pavlodarda «EKO» baspasynan belgili ólketanýshy, ádebıetshi, pýblıtsıst Bekbolat Hazyrovtyń «V jıznı vsıakoe byvaet» atty kitaby jaryq kórdi. Avtor týyndyǵa yqshamdalyp jazylǵan, ómirde bolǵan, qysqasha satıralyq áńgimelerin engizgen. 7 jyl buryn (2007) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń hatshylyǵy týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. 7 jyl buryn (2007) Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde shahmat klýby ashyldy. 7 jyl buryn (2007) «Metakon TK» JShS zaýytynda 35-1150 kV elektrótkizgish jelisi úshin myryshpen qaptalǵan metaldy tirekterdiń barlyq túrlerin shyǵaratyn avtomattandyrylǵan jańa júıe iske qosyldy. Qazaqstanda alǵash ret halyqaralyq sapa standartyna saı ónim shyǵarý úrdisi jolǵa qoıyldy. Myryshpen qaptalǵan metall tirekteri temirbetondy tirektermen salystyrǵanda elektrótkizgish jelisiniń qoldanys ýaqytyn uzaqqa sozyp, qyzmet etý qaýipsizdigin arttyrady 4 jyl buryn (2010) Almatyda patrıottyq «Pamıat» atty klýb quryldy. Onyń maqsaty - ótken soǵysty, mańyzdy qaqtyǵystardy, Qazaqstannyń jeńiske degen orasan zor úlesin eske túsirý. 4 jyl buryn (2010) Almatyda Álıhan Bókeıhannyń 7-tomdyq tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń alǵashqy 3 tomynyń tusaýkeser rásimi ótti. Álıhan Bókeıhannyń shyǵarmalar jınaǵyn qurastyrǵan Sultanhan Aqqululy. 1995 jyly Qazaq entsıklopedııasynan jaryq kórgen «Á.N. Bókeıhan. Tańdamaly - Izbrannoe» jınaǵyn da qurastyrǵan da osy kisi bolatyn. Álıhan Bókeıhan - ǵulama ǵalym, pýblıtsıst ári kórnekti memleket qaıratkeri - qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy «Alash» ulttyq qozǵalysynyń kósemi, Alashorda ulttyq-terrıtorııalyq avtonomııasy Ulttyq Keńesiniń tóraǵasy. Avtordyń aıtýynsha, alǵashqy 3 tomdyqqa qaıratkerdiń 1889 jyldan 1913 jylǵa deıin qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen maqalalary, ǵylymı zertteýleri kirgen. Olardyń kóbisi buryn beımálim bolyp kelgen. «Álıhan Bókeıhannyń pýblıtsıstıkasyn HІH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy, tek Qazaqstan ǵana emes, búkil Reseıdegi tarıhı oqıǵaǵa ulasatyn shejire dep aıtýǵa bolady», - deıdi avtor.

ESІMDER

76 jyl buryn (1938-1992) aqyn ÁLІMQULOV Sovet Raqymbaıuly dúnıege keldi. Jambyl oblysynda týǵan. Jambyl qalasyndaǵy mádenı-aǵartý ýchılışesin, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Merki, Qordaı aýdandyq gazetterinde ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, redaktordyń orynbasary bolyp istegen. 1977-1991 jyldary - Jambyl aýdandyq «Shuǵyla» gazeti redaktorynyń orynbasary. 1991-1992 jyldary «Áýlıeata» gazetiniń redaktory bolǵan. Aqynnyń tyrnaqaldy týyndysy 1985 jyly Jambyl oblystyq «Eńbek týy» gazetinde jarııalanǵan. Onyń «Tuńǵysh kitap», «Jaısań jer», «Kún kósem», «Qyran», «Eliktiń laǵy», «Órimtal», «Qol aına», «Sybyzǵy», «Oralasyń ba, kóktemim», «Yqylas» atty jyr jınaqtary men «Nurly dúnıe» pesasy jaryq kórgen. 60 jyl buryn (1954) ǵalym, sotsıologııa ǵylymynyń doktory, professor ALDAShOV Baqtııar Ábilhaıyruly dúnıege keldi. Jambyl oblysynyń Talas aýdanynda týǵan. Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtyn bitirgen. 1976-1978 jyldary - «Jambylqurylys» tresiniń aǵa ınjeneri. 1978-1985 jyldary - Jambyl oblystyq atqarý komıteti qurylys bóliminiń nusqaýshysy, aǵa referenti, meńgerýshisi. 1986-1991 jyldary - Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń aǵa ınjeneri, prorektory, 1991-1996 jyldary - Taraz syrtqy ekonomıka qaýymdastyǵy bas dırektorynyń orynbasary. 1996 jyldan Jambyl ýnıversıtetiniń ǵylymı jumystar men halyqaralyq baılanystar jónindegi prorektory, Ekologııalyq-ekonomıkalyq máseleler ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń fakýltet dekany bolǵan. Qazir H.ıAssaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Taraz ınstıtýtynyń professory bolyp isteıdi. 40-qa jýyq ǵylymı jumystyń, onyń ishinde 1 monografııanyń avtory. 68 jyl buryn (1946) bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy korrespondent múshesi, Nıý-Iork Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik saıasat jónindegi ulttyq keńestiń, Bıohımıkter jáne molekýlalyq bıologtar halyqaralyq qoǵamynyń múshesi AITHOJINA Naǵıma Ábenqyzy dúnıege keldi. Petropavl qalasynda týǵan. M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti), KSRO Ǵylym akademııasy V.A.Engelgardt atyndaǵy molekýlalyq bıologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1974-1981 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Botanıka ınstıtýtynyń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1983-1987 jyldary - Molekýlalyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, 1988-1996 jyldary - Murat Aıthojın atyndaǵy Molekýlalyq bıologııa jáne bıohımııa ınstıtýty dırektorynyń mindetin atqarýshysy, dırektory, 1996-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym medıtsınasy - Ǵylym akademııasy Bıologııalyq jáne medıtsınalyq ǵylym bólimshesiniń akademık hatshysy. 1999-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti boldy. . Onyń negizgi ǵylymı eńbekteri joǵary satydaǵy organızmder genomynyń qurylymdyq qyzmeti men tuqym qýalaýshylyq aqparatynyń molekýlalyq mehanızmderin zertteýge arnalǵan. Qazaqstanda alǵash ret «Ǵaryshtyq bıologııa jáne bıotehnologııa» taqyrybyn zerttep, ǵaryshker Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaevqa bıotehnologııa boıynsha ǵylymı tájirıbelerdiń baǵdarlamasyn, sondaı-aq birneshe halyqaralyq kongrester men sımpozıýmdarda ǵylymı baǵdarlamalar jasady. 92-den astam ǵylymı jarııalanymdardyń avtory. Parasat ordenimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan. 48 jyl buryn (1966) «Erke-Nur» kásipornynyń prezıdenti, Qazaqstan halyqtary Assambleıasynyń múshesi, «Úzdik kásipker áıel» MERHAMITQYZY Farıda dúnıege keldi. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Sháýeshek qalasynda týǵan. Úrimji qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtettin bitirgen. Ýnıversıtettiń ǵylymı-tehnıkalyq baspanyń jaratylystaný jáne geografııa bóliminde redaktor bolyp qyzmet istegen. 1993 jyly otbasymen birge Atamekeni Qazaqstanǵa oralyp, kásipkerlikpen aınalysqan. 1997 jyly «Erke-Nur» kásipornyn, 2004 jyly «Erke-Nur» sán teatryn quryp, 2007 jyly respýblıkalyq «Erke-Nur» sán jýrnalyn ashqan. 2007 jyly Halyqaralyq qazaq-qytaı til akademııasynyń kolledjin qurdy. Ol basqaratyn kásiporyn 150-deı adamdy jumyspen qamtamasyz etip otyr. Qazaqtyń ulttyq kıimderi, ulttyq kıim negizinde qazirgi zamanaýı kıimder, arnaıy kıimder, onyń ishinde áskerı kıim, shekarashylar kıimderi, temirjolshylardyń kıimi, mektep formasy, saltanatty keshterde kıetin sándi kıimder, sondaı-aq kıimniń kóptegen jańa úlgisin qurastyryp halyqqa usyndy. Óndiristik kásiporyn jańa zamanǵy eń úzdik tehnologııalyq úlgide jabdyqtalǵan. «Erke-Nur» kásiporyny 2003 jyly Astanada dúnıejúzilik sapa kúni qurmetine ótken taýar kórmesinde «Qazaqstannyń eń úzdik taýary» dıplomymen, Almaty qalasy ákiminiń ІІ-ІІІ-shi dárejeli «Ónimniń joǵary sapasy úshin» dıplomymen jáne Almaty oblysy ákiminiń maqtaý hatymen marapattalǵan. 2008 jyly II-shi dárejeli «Altyn sapa» belgisine ıe boldy. 2007 jyldyń qorytyndysy boıynsha Almaty qalasy kásipkerleriniń arasynda «Eń úzdik kásipker áıel» ataǵyna jáne «Jyl tańdaýy» baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha «Eń úzdik sán ortalyǵy» marapatyna ıe boldy. 2008 jyly álemdegi eń sapaly buıym shyǵaratyn úzdik saýda markasyn anyqtaıtyn Frantsııanyń Other Ways menedjment jáne konsaltıng Halyqaralyq qaýymdastyǵynyń «Kemeldi, joǵary sapaly jáne tańǵajaıyp jumysy úshin» beriletin «Platınovaıa býlavka» halyqaralyq syılyǵyn jeńip alǵan. Qazaqtyń ulttyq kıimderi men ulttyq kıimderdiń negizinde dúnıege kelgen birneshe tańǵajaıyp kollektsııalary bar «Erke-Nur» teatr ujymy respýblıkalyq jáne Qytaı, Túrkııa, Germanııa, Şvetsııa, Reseıde ótken baıqaýlarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe bolǵan. «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» Astana qalasyna 10 jyl» merekelik medaldarmen, Elbasy Nursultan Nazarbaevtiń Alǵys hatymen marapattalǵan. Sonymen qosa 3-shi deńgeıli «Atameken» medaliniń ıegeri. «Nur Otan» halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń múshesi. 62 jyl buryn (1952) QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi ASANǴAZY Orazkúl Asanǵazyqyzy dúnıege keldi. Jambyl oblysy Shý aýdany Aqtóbe kolhozynda týǵan. 1969 jyly Jambyl oblysy Shý aýdany Tóle bı selosyndaǵy qazaq orta mektep-ınternatyn bitirgen. 1973 jyly Qazaq Memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony úzdik bitirgen. Instıtýtta oqyp júrgen kezinde Lenındik stependıat atanyp, fakýltette komsomol komıtetiniń hatshysy boldy, sol kezde partııa qataryna ótti. Eńbek jolyn 1973 jyly Shymkent oblysy Saryaǵash aýdany Jambyl atyndaǵy orta mektepte muǵalimdik qyzmetten bastaǵan. 1979-1982 jj. - K. Marks atyndaǵy orta mekteptiń dırektory. 1982-1985 jj. - Saryaǵash qalasyndaǵy Q. Sátbaev atyndaǵy № 10 mektep-ınternattyń dırektory. 1985j-Alǵabas aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy. 1987 j. - aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy. 1988 j. - halyq depýtattary Alǵabas aýdandyq Keńesi atqarý komıtetiniń tóraıymy bolyp saılandy. 1990-1992 jj. - ıdeologııa bóliminiń meńgerýshisi, halyq depýtattary oblystyq Keńesiniń til, mádenıet jáne ultaralyq qatynastar bóliminiń bastyǵy. 1992-1993 jj. - Saryaǵash aýdanynyń ákimi. 1993-1995 jj. - Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary. 1995 j. - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty. 1995-1996 jj. - Shymkent qalasy Ál-Farabı aýdanynyń ákimi. 1997 j. - Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary. 1998-2006 jj. - Astana qalasy Saryarqa aýdany ákiminiń orynbasary. 2006-2012 jj. - Astana qalasy Tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy. 2012 jylǵy qańtardan bastap besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasynyń múshesi, partııalyq tizim boıynsha saılanǵan.

«Qurmet» ordenimen, «Eńbektegi Erligi úshin», «Belsendi qyzmeti úshin», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» merekelik medaldarymen marapattalǵan, «Qazaq KSR oqý isiniń úzdigi» belgisi, Astana qalasy ákiminiń Alǵys haty, Ońtústik Qazaqstan oblysy Saryaǵash jáne Báıdibek aýdandarynyń jáne Jambyl oblysy Shý aýdanynyń «Qurmetti azamaty» ataqtary bar. 39 jyl buryn (1975) Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik opera jáne balet teatrynyń jetekshi balet solısi, pedagog-tálimger SARQYTBAEVA Quralaı Serikhanqyzy dúnıege keldi. Taldyqorǵanda týǵan. A.Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııa ýchılışesin, Qazaq memlekettik qyzdar ınstıtýtynyń horeografııa fakýltetin bitirgen. "Aqqý kóli», «Jızel», «Baqshasaraı fontany», «Sılfıda», «Spartak», «Korsar», «Şelkýnchık», «Uıqydaǵy arý», «Don Kıhot», «Faýst» , «Karmen» jáne basqa da operalarda jetekshi partııalardy oryndady. Máskeýde, Beıjińde, Sankt-Peterborda, Ýkraınada, Egıpette, Túrkııada, Úndistanda jáne basqa da kóptegen elderde gastrolde boldy. 36 jyl buryn (1978) QR Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń jaýapty hatshysy AHMETOV Rústem Nurlanuly dúnıege keldi. Temirtaý qalasynda týǵan, qazaq. Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetin aıaqtaǵan (1999), zańger. Eńbek jolyn 1999 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik kiris mınıstrliginiń kiná-talap qoıý jumysy bóliminiń jetekshi, bas mamany laýazymynan bastaǵan. 2001-2007 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik-quqyqtyq bóliminde ártúrli qyzmet atqarǵan. 2007 jylǵy qańtar - qazan aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstri orynbasarynyń keńesshisi bolǵan. 2007 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasy hatshylyǵynyń meńgerýshisi, 2008 jylǵy qarashadan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Quqyqtyq bólim meńgerýshisiniń orynbasary bolyp qyzmet atqardy. 2011 jylǵy 5 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasy Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń jaýapty hatshysy bolyp taǵaıyndaldy 61 jyl buryn (1953) Pavlodar oblystyq «Zvezda Prıırtyshıa» gazetiniń redaktory POMINOV ıÝrıı Dmıtrıevıch dúnıege keldi. 282 jyl buryn (1732-1799) AQSh-tyń tuńǵysh prezıdenti (1789-1897), AQSh-tyń negizin qalaýshy Djordj VAShINGTON dúnıege keldi. 204 jyl buryn (1810-1849) polıak kompozıtory jáne pıanıst, kórnekti mýzyka danyshpandarynyń biri Frederık Frantsıshek ShOPEN dúnıege keldi.