21 NAÝRYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

21 NAÝRYZ, JUMA

Namıbııa memleketiniń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1990). Namıbııa - Afrıkanyń ońtústik-batysynda ornalasqan memleket. Soltústiginde Angola, Zambııamen, shyǵysynda Botsvana, Ońtústik Afrıkamen, ońtústiginde Ońtústik Afrıkamen shektesedi. Astanasy - Vındhýk qalasy. Memlekettik tili - aǵylshyn, nemis tilderi. Aqsha birligi - namıbııa dollary.

Násildik kemsitýshilikti joıý jolyndaǵy kúrestiń halyqaralyq kúni. 1960 jyly naýryzdyń 21-de násilshildik qurbandaryn eske alý maqsatynda BUU Bas Assambleıasynyń 1966 jylǵy qazannyń 26-yndaǵy XXI sessııasynyń sheshimi boıynsha atap ótiledi. Osydan 46 jyl buryn (1960) Ońtústik Amerıkanyń Sharpevıl qalasy polıtseıleri beıbit sherýge shyqqan turǵyndarǵa oq atyp, 69 adam qaza tapqan bolatyn.

Dúnıejúzilik poezııa kúni. ıÝNESKO-nyń Bas konferentsııasynyń 30-shy sessııasynyń sheshimi boıynsha naýryzdyń 21-i - Dúnıejúzilik poezııa kúni bolyp jarııalandy. Birinshi Dúnıejúzilik poezııa kúni ıÝNESKO-nyń shtab-páteri ornalasqan Parıjde ótti.

Aǵash kúni (Italııa). Bul mereke jańarý, adamzattyń tabıǵatpen baılanysynyń belgisi retinde atap ótiledi. 19 ǵasyrdyń aıaǵynan bastap, naýryzdyń 21-de árbir mektep oqýshysy esik aldyna, eń bolmaǵanda, bir aǵash otyrǵyzýy tıis degen qaǵıda dástúrge aınaldy.

Naýryz meıramy. «Naýryz» sózi parsynyń «noý» - jańa, «rýz» - kún degen sózderinen qalyptasyp, jyldyń birinshi kúnin bildirgen.

Bul mereke birneshe myń jyldan beri atalyp keledi. Qazaqstan Naýryzdy memlekettik mereke retinde 1999 jyldan bastap atap ótip keldi. 2008 jyldyń 25 maýsymyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy mereke kúnderi týraly» Zańǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilýine baılanysty, 2009 jyldan bastap 3 kún boıy atap ótiledi.

Qazirgi kezdegi Naýryz kóne dáýirdegi dástúrler sabaqtastyǵyn saqtap qalǵan - ulttyq mádenıetti qalpyna keltirýde bul «ýaqyt baılanysynyń», Qazaqstan tarıhy men qazirgi kezeńiniń asa mańyzdy jalǵastyrýshy býyny.

Qazaqstanda Naýryz meıramy - Memlekettik meıram.

Kóktemgi kún men túnniń teńesý kúni. Jer kúni. 1971 jylǵy naýryzdyń 21-inde BUU Bas Assambleıasynyń sheshiminde jarııalanǵan. Qazir ol dúnıe júziniń 167 memleketinde atap ótiledi. Dúnıejúzilik Jer kúni taǵy da sáýirdiń 22-inde atap ótiledi.

1990 jyly alǵashqy ret halyqaralyq meıram retinde atap ótildi. Qorshaǵan ortany qorǵaý týraly jahandyq máselelerdiń uzaq merzimdi sheshiminiń bastamasy. AQSh-tyń bastamasymen ótedi, onda ol 1970 jyldan bastap dástúrli túrde atap ótiledi.

Halyqaralyq qýyrshaqshy kúni. 2003 jylǵy naýryzdyń 21-nen bastap Halyqaralyq qýyrshaqshy kúni dástúrli túrde atalyp ótedi. Halyqaralyq qýyrshaqshy kúnin dúnıe júzinde toılaý ıdeıasy qýyrshaqshy teatrynyń tanymal qaıratkeri Djıvada Zolfagarıhodaǵa (Iran) tıesili. 2000 jyly Magdebýrgtaǵy ÝNIMA-nyń XVIII-shi Kongressinde osy usynysty talqylaýǵa berdi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

6 4 jyl buryn (1950) Óskemen qalasynda Búkilodaqtyq túrli tústi metall ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy. Qazirgi ýaqytta metall, tsınk alatyn polımetall kenderin óndirý, baıytý jáne qorǵasyn kontsentrattaryn qaıta óńdeý máselelerimen aınalysatyn respýblıkamyzdaǵy iri ınstıtýt bolyp tabylady. Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan. Instıtýttyń 410 zerttemeleri KSRO-nyń Halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesiniń (VDNH) altyn, kúmis jáne qola medaldarymen atap ótilgen. Instıtýt KSRO-nyń 1200 avtorlyq kýáligine, Qazaqstan Respýblıkasynyń, Reseı Federatsııasynyń jáne alys shetel elderdiń 400 patentine ıe.

3 9 jyl buryn (1975) jazýshy Saparǵalı Begalınniń (1895-1983) «Zamana belesteri» atty alǵashqy romany jaryq kórdi. Romannyń bas keıipkeri - tarıhı tulǵa, kórnekti keńes qyzmetkeri Muhametǵalı Tátimov.

1 7 jyl buryn (1997) «Islam álemi» baspasy ashyldy.

1 4 jyl buryn (2000) Almatyda qazaqtyń tuńǵysh ınjeneri Muhametjan Tynyshbaev turǵan úıge eskertkish taqta ornatyldy.

6 jyl buryn (2008) «Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń - Elbasynyń Memlekettik beıbitshilik jáne progress syılyǵyn berý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵy shyqty.

- beıbitshilik jáne halyqtar arasyndaǵy dostyqty, ózara senimdi, memleketaralyq qatynastarda teńdik pen birdeı qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan belsendi qyzmeti úshin syılyq beriledi;

- qoǵamdyq jáne ultaralyq kelisimdi ornyqtyrýǵa, Respýblıkanyń kópultty halqynyń birligin nyǵaıtýǵa qosqan erekshe úlesi úshin;

- demokratııa men áleýmettik progresti damytqany úshin;

- Qazaqstan ulttary men ulystarynyń mádenıeti men tarıhı dástúrlerine degen qurmetti qalyptastyratyn tereń oıly pýblıtsıstıkalyq shyǵarmalar úshin beriletin bolady.

Memlekettik syılyq jyl saıyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna jáne sheteldikterge beriledi, sondaı-aq otandyq, halyqaralyq jáne sheteldik uıymdarǵa berilýi múmkin.

Memlekettik syılyqqa ıe bolǵan adamdarǵa «Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Memlekettik beıbitshilik jáne progress syılyǵynyń laýreaty» ataǵy beriledi, dıplom, omyraý belgisi, kýálik jáne aqshalaı syıaqy tapsyrylady.

6 jyl buryn (2008) Elordadaǵy «Interkontınental» qonaqúıinde «Astana-Báıterek» klýby men bas redaktorlar klýbynyń qoldaýymen «Delovoı mır» jýrnalynyń «Astana - meniń taǵdyrym» jobasynyń tusaýy kesildi. Joba Astana týraly áńgimeler jınaǵyn qamtıtyn bolady. Elorda tarıhy myńdaǵan adamdardyń taǵdyrymen ushtasyp jatqandyqtan jurtshylyqtyń qala jylnamasyna qosar estelikteri barshylyq. Jýrnal redaktsııasy astanalyqtardyń áńgimelerin jyl boıy qabyldaıtyn bolady. Olardyń eń úzdikteri Qala kúnine arnalyp jeke basylym bolyp shyǵaryldy.

5 jyl buryn (2009) 2006 jylǵy qyrkúıektiń 8-de Semeı qalasynda qol qoıylǵan Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq týraly Kelisimshart kúshine endi. Qazaqstan jerindegi tarıhı kelisimshartqa Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Tájikstan Respýblıkasy, Túrikmenstan Respýblıkasy jáne Ózbekstan Respýblıkasy qol qoıdy.

2 jyl buryn (2012) Óskemende halyq ártisteri - aǵaıyndy Abdýllınderdi eske alý keshi bolyp ótti.

Belgili bolǵandaı, tanymal aǵaıyndy Abdýllınder qazaq tyńdarmandaryna orys jáne sheteldik klassıkterdiń shyǵarmalaryn qazaq jáne orys tilderinde jetkizgen alǵashqy ánshiler. Óskemen qalasynyń týmalary Rıshat pen Músilim Abdýllınder - qazaq ánderin dýetpen aıtqan alǵashqy oryndaýshylar.

Ártister Abdýllınderdiń shyǵarmashylyq ómiri - qazaq ulttyq óneriniń qalyptasýynyń tiri tarıhy, sony damytýǵa olar ózderiniń operalyq-sahnalyq jáne kontserttik shyǵarmashylyǵynyń 30 jylyn arnaǵan edi.

Máskeýde oqýlaryn bitirgen soń olardyń sahnalyq qyzmeti Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynda solıst ánshiler retinde bastaldy. Músilim teatrdaǵy jumysyn 1938 jyly, Rıshat - 1939 jyly bastaǵan.

Aǵaıyndy Abdýllınder sheteldik jáne orys klassıkteriniń barlyq operalyq repertýarynyń jetekshi partııalaryn oryndaǵan. Olar qazaq kompozıtorlary operalyq qoıylymdarynyń turaqty qatysýshylary bolǵan. Olar umytylmas beınelerdi somdaǵan: Músilim - «Qyz Jibek» operasyndaǵy Tólegenniń, «Jalbyrdaǵy» Qaıraqbaıdyń, «Er Tarǵyndaǵy» Balpannyń, «Abaıdaǵy» Ázimniń, Rıshat - Abaı, Er Tarǵyn, «Birjan men Saradaǵy» Qojaǵuldyń, «Nazýgým» operasyndaǵy Gúlmattyń rólderin oryndaǵan.

ESІMDER

8 9 jyl buryn (1925-1996) aqyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq jazýshysy ShAŃǴYTBAEV Qýandyq Tólegenuly dúnıege keldi.

Aqtóbe oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, Aqtóbe oblysynyń «Sotsıalıstik jol», «Aktıýbınskaıa pravda» gazetterinde bólim meńgerýshisi, «Qazaq ádebıeti» gazetinde, «Juldyz» jýrnalynda bas redaktordyń orynbasary, bas redaktor, «Qazaqfılm» kınostýdııasynda, Qazaq radıosynda bas redaktor qyzmetterin atqarǵan.

Alǵashqy kitaby «Ar» degen atpen 1945 jyly jaryq kórdi. Keıin týǵan ólkeniń shynaıy ózgeristerin, zamandastarynyń aqyl-parasatyn, adamgershilik qasıetin jyrlaǵan «Óleńder», «Aqqý áni», «Ar ma, respýblıkam», «Lırıka», «Jyr jahany», «Gúltolqyn», «Sarshatamyz», «Jyl qusy» atty lırıkalyq shyǵarmalary jaryq kórdi.

Shańǵytbaev dramatýrgııa salasynda da eńbek etip, Q.Baıseıitovpen birge «Beý qyzdar-aı», «Oı jigitter-aı», Qutyrǵannan qutylǵan» pesalaryn jáne «Altyn taýlar», «Aısulý» operalarynyń lıberttosyn jazdy. Ol - kóptegen án óleńderiniń avtory. Sondaı-aq A.Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanyn, M.Lermontov, I.Gete, R.Berns lırıkalaryn, Omar Haıamnyń rýbaıattaryn, A.Gorkııdiń «Qyz ben ajal» poemasyn qazaq tiline aýdardy.

6 6 jyl buryn (1948-2006) jazýshy, aýdarmashy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi NURMUHAMEDOV Dinásh dúnıege keldi.

Qostanaı oblysynyń Amankeldi aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. 1970 jyldan Qazaq radıosynyń tilshisi, redaktory, aǵa redaktory, bólim meńgerýshisi, bas redaktordyń orynbasary, Qazaq teledıdary bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. Alǵashqy áńgimeleri men povester jınaǵy 1982 jyly «Eń baqytty kún» degen atpen jaryq kórdi. Odan soń «Jańa jylǵa qaraǵan tún», «Ómir», «On bes pen on altynyń arasynda», «Tańerteńnen keshke deıin», «Jaryq kún» povester jınaǵy, «Altyn arna», «Ákeden qalǵan amanat», «Saýsaqtan tógilgen sáýle» atty derekti hıkaıalar jınaqtary oqyrman qolyna tıgen. Kabardın jazýshysy Á.Keshokovtyń «Synǵan taǵa» epopeıasynyń alǵashqy kitabyn, polıak, ýkraın jáne basqa halyq qalamgerleriniń áńgimelerin qazaqshaǵa aýdarǵan A.Baıtursynuly ómirinen «Sen erteń atylasyń!» atty pesa jazǵan. Sonymen qatar «Meıli, ózender shýlaı bersin», «Sońǵy aıaldama», «Derektirdiń shopyry», «Adamnyń keıbir kezderi», t.b. dramalyq shyǵarmalary bar. Onyń júzdegen radıo habarlary Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» saqtaýly.

6 3 jyl buryn (1951) Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Halyqaralyq Ǵylym akademııasy joǵary mektebiniń akademıgi ÁShІMOV Ońdasyn Baıkenuly dúnıege keldi.

Aqmola oblysy Zerendi aýdanynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti) bitirgen.

1975-1996 jyldary - Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýtynyń aspıranty, kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, aǵa oqytýshysy, zerthana meńgerýshisi, prorektory. 1996-2000 jyldary - Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń prorektory. 2000-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń JAK tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. 2002 jyldan bastap - qazirgi qyzmetinde. Negizi ǵylymı eńbekteri elektrli termııalyq apparattardy qurastyrýdyń, elektr tehnolologııasynyń jáne energııa saqtaýdyń teorııasy men tájirıbesin zertteýge arnalǵan. Ol qıyn balqıtyn oksıdti materıaldardy elektr doǵasymen óńdeýdegi energııa men massa almasý jáne magnıtti gıdrodınamıkalyq protsesterdi alǵash ret zerttedi. Osy jumystardyń nátıjesinde tıimdiligi joǵary, avtomatty jolmen basqarylatyn elektrli termııalyq qural-jabdyqtardy qurastyrýdyń jańa baǵyty jasaldy. Ol 40 avtorlyq kýálik pen patenttiń jáne 160-den astam ǵylymı jarııalanymnyń avtory. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri.

ІІ dárejeli «Dostyq» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

5 4 jyl buryn (1960) QR Parlamenti Senatynyń apparatynyń uıymdastyrý-baqylaý jáne kadrlar jumysy bóliminiń meńgerýshisi TOQSABA Abaı Asanuly dúnıege keldi.

Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, ekonomıst, zańger.

Keńshardyń aǵa jáne bas ekonomısi, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń AÓK ekonomıkasyn uıymdastyrý Qazaq ǴZI jetekshi, bas mamany-ekonomısi, kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Joǵarǵy Keńes Apparaty qarjy-sharýashylyq isteri basqarmasynyń sektor meńgerýshisi, Senat Apparatynyń aımaqtyq damý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý komıteti hatshylyǵynyń konsýltanty, sektor meńgerýshisi, Parlament Senaty tóraǵasy orynbasarynyń kómekshisi, QR Parlamenti Senaty Apparatynyń aımaqtyq jáne salalyq damý komıtetimen ózara is-qımyl bóliminiń, Ákimshilik bóliminiń, uıymdastyrý-baqylaý jáne kadrlar jumysy bóliminiń meńgerýshisi boldy.

«Qurmet» ordenimen, QR Qurmet Gramotasymen, TMD PAA Qurmet gramotasymen, bes medalmen marapattalǵan.

5 1 jyl buryn (1963) EýrAzEQ bas hatshysynyń orynbasary MUSATAEV Murat Qabdyljapparuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Semeı memlekettik medıtsına ınstıtýtyn, QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq memlekettik basqarý joǵary mektebin, Astrahan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetin bitirgen.

1993 jyldan Almaty qalasyndaǵy ǴZI kishi ǵylymı qyzmetkeri, «Bogas» korporatsııasynyń (Semeı) mamany. 1994-1996 jyldary - «Asyl-ınvest» ınvestıtsııalyq-jekeshelendirý qorynyń basqarýshysy. 1995 jylǵy shildeden - QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq memlekettik basqarý joǵary mektebiniń tyńdaýshysy. 1996 jyldan - «Muhtar jáne K» fırmasynyń ókili. 1997 jyldan - QR strategııalyq josparlaý agenttiginde maman, bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy. 1997 jyldan QR tabıǵat resýrstary jáne qorshaǵan ortany qorǵaý vıtse-mınıstri. 2002 jyldan - QR Prezıdenti Ákimshliginiń uıymdastyrý-baqylaý bóliminiń memlekettik ınspektory. 2003 jyldan - QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy. 2005 jylǵy aqpannan - QR Parlamenti Májilisi tóraǵasynyń keńesshisi. 2005 jylǵy tamyzdan - QR Prezıdenti Ákimshliginiń uıymdastyrý-baqylaý bóliminiń memlekettik ınspektory. 2007 jyldan - Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary.

Qazirgi qyzmetinde - 2008 jylǵy qyrkúıekten beri.

«Astana», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl», «Qazaqstan Parlamentine 10 jyl» medaldarmen marapattalǵan. .

50 jyl buryn (1964) «Habar» Agenttigi» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary JUMABAEVA Aıgúl Muratqyzy dúnıege keldi.

1964 jyly 21 naýryzda RKFSR Máskeý qalasynda týǵan. S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin (2001) jýrnalıst mamandyǵy boıynsha; Maastricht school of Management bitirgen (2004),

1981 jyldan - QazKSR televızııa jáne radıohabar boıynsha Memlekettik komıtetiniń qyzmetkeri, baǵdarlamalar bas dırektsııasynyń ákimshisi. 1986 jyldan - respýblıkalyq televızııa rejısseriniń kómekshisi, redaktory. 1997 jyldan - «Radıosıtı» TRK" JShS dırektory. 2003 jyldan - «Caspionet» kanalynyń úılestirýshisi ; 2004 jyldan - baǵdarlamalar dırektsııasy dırektorynyń orynbasary; 2006 jyldan beri - «Habar» Agenttigi» AQ «Caspionet» kanalynyń dırektory bolyp qyzmet atqardy.

«Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» medalimen, QR Prezıdentiniń alǵyshatymen marapattalǵan.

67 jyl buryn (1947) «Ǵaryshtyq zertteýler jáne tehnologııa ulttyq ortalyǵy» AQ prezıdenti Jumabek Shábdenamanuly JANTAEV dúnıege kelgen. Almaty oblysy Іle aýdany Shılikemer aýylynda týǵan. Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory. 1970 jyly Qazaq polıtehnologııalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qazaq ulttyq tehnologııalyq ýnıversıtet) bitirgen. 1984-1990 jyldary Qazaqstan ǵylym akademııasynyń Seısmologııa ınstıtýtynda jaýapty qyzmetter atqardy. 1990-1997 jyldary «Qazaq selden qorǵaý» mekemesinde dırektordyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, laboratorııa meńgerýshisi, ǵylymı-óndiristik keshen dırektory boldy. 1997 jyldan osy mekemeniń «Boljaý» ǵylymı-óndiristik kesheninde jetekshi ǵylymı keńesshi. 1995 jyly «Model naprıajennogo sostoıanııa neodnorodnoı zemnoı kory ı ee prılojenııa k ýslovııam Tıan-Shanskogo seısmogena» degen taqyrypta doktorlyq dıssertatsııa qorǵady. 2008 jyldan bastap - «Ǵaryshtyq zertteýler jáne tehnologııa ulttyq ortalyǵy» AQ prezıdenti.

«Qurmet» ordenimen (2011), «Eren eńbegi úshin» medalimen (2006) marapattalǵan.

11 9 jyl buryn (1895-1982) keńestik estrada ártisi jáne ánshi ÝTESOV Leonıd Osıpovıch dúnıege keldi.

7 2 jyl buryn (1942) Iemen Arab Respýblıkasnyń prezıdenti (1978-1990), Iemen Prezıdenttik Keńesiniń tuńǵysh tóraǵasy (1990-1994), Iemen prezıdenti (1994 jyldan beri) Alı Abdýlla SALEH dúnıege keldi.

7 2 jyl buryn (1942) San-Tome jáne Prınsıpıdiń 3-shi prezıdenti (2001-2011) Fradıke Bandeıra Melý de MENEZESh dúnıege keldi.