21 mamyr. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

21 mamyr, DÚISENBІ

Búkildúnıejúzilik qarym-qatynas pen damý jolyndaǵy mádenı áralýandylyq kúni.

Qazaqstan Búkilálemdik tabıǵı jáne mádenı murany qorǵaý týraly konventsııaǵa 1994 jylǵy sáýirdiń 29-da qosyldy. QR Aqparat jáne mádenıet mınıstrligi  Tarıhı-mádenı mura departamentiniń málimetteri boıynsha Qazaqstanda 25 myńnan astam sáýlet eskertkishteri bar. Onyń ishinde ekeýi - Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi men Tamǵaly kesheni ıÝNESKO-nyń búkilálemdik mura tizimine engen. Atalmysh tizimde álemniń 120 elinde ornalasqan myńǵa jýyq eskertkishter bar. 

Halyqaralyq jumyssyzdyqtan qorǵaý kúni. Halyqaralyq eńbek uıymynyń málimetteri boıynsha jumyssyzdardyń sany mıllıard adamǵa jetedi. Bul ǵalamshardaǵy jumys kúshiniń úshten birine teń.

ESTE QALAR OQIǴALAR

72 jyl buryn (1940) qazirgi akademık Qanysh Sátbaev atyndaǵy Geologııalyq zertteýler ınstıtýty quryldy.

46 jyl buryn (1966) Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda «Aq qanat» baletiniń premerasy boldy. Balet úsh aktiden jáne úsh kórinisten turady. Balettiń stsenarııin jazǵan - Á.Mámbetov, kompozıtory - Ǵ.Jubanova, baletmeıstri - D.Ábdirov, sýretshisi - V.Mamontov, dırıjeri - T.Osmanov. Basty partııalardy F.Jolymbetova men A.Asylmuratov oryndady. Balettiń ekinshi nusqasy da 1967 jyly maýsymnyń 27-inde osy teatrdyń sahnasynda qoıyldy. 1970 jyly «Aq qanat» baletiniń mýzykasy úshin kompozıtor Ǵazıza Jubanovaǵa Qazaqstan memlekettik syılyǵy berildi.

13 jyl buryn (1999) aqyn Muhtar Shahanovqa halyqaralyq «Rýhanııat» syılyǵy berildi.

13 jyl buryn (1999) Batys Qazaqstannan Qara teńiz jaǵalaýyna deıin sozylatyn Kaspıı munaı qubyryn tóseý bastaldy.

8 jyl buryn (2004) Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynda birinshi ret Halyqaralyq organdyq mýzykalar festıvali ótti.

6 jyl buryn (2006) Sara Alpysqyzy Nazarbaeva «Asyl júrek» halyqaralyq qaıyrymdylyq syılyǵyna ıe boldy. Bedeldi halyqaralyq qaıyrymdylyq syılyǵyn tapsyrý rásimi «Rossııa» bas kontsert zalynda ótti. Bul sharany ataqty ıtalıan akteri Sofı Loren ashty. Sondaı-aq Ornella Mýtı, Djessıka Lang jáne Stıven Sıgal sııaqty belgili akterler keshtiń arnaıy qonaǵy boldy.

108 jyl buryn (1904) Halyqaralyq fýtbol federatsııasy - FIFA quryldy. Federatsııa qurý týraly kelisimge Frantsııa, Belgııa, Danııa, Gollandııa, Ispanııa, Shvetsııa, Shveıtsarııa elderiniń ókilderi qol qoıdy. 2 kúnnen keıin FIFA-nyń alǵashqy kongresi ashylyp, federatsııanyń prezıdenti bolyp frantsýzdyq Rober Geren saılandy.

7 jyl buryn (2005) basylym betterinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaev qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksine (Jalpy bólim) ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańy jaryq kórdi.

5 jyl buryn (2007) Pavlodar oblysyndaǵy Ýspen aýdanynyń ortalyǵynda Keńes Odaǵynyń Batyry Maksım Mılevskııge eskertkish ornatyldy.

Maksım Mılevskıı (1923-2005) Ýspen aýdanynyń Pavlovka aýylynda dúnıege kelgen, soǵys bastalǵanda maıdanǵa óz erkimen attanǵan. Soǵysta Stalıngradtan Berlınge deıingi joryq joldarynan ótip, Qyrym, Lıtva jáne Latvııany azat etýge qatysqan. Qazaqstandyq jaýynger urystardaǵy erligi úshin Qyzyl juldyz, 3-dárejeli «Dańq», «Otan soǵysy» ordenderimen marapattaldy. Kenıgsberg túbindegi shaıqasta erjúrek komandırge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

2004 jyly M.Mılevskıı respýblıka aldynda sińirgen eńbegi úshin «Parasat» ordenimen marapattaldy.

3 jyl buryn (2009) «Jeti jarǵy» baspasynan eki tilde jazylǵan «Keden isi boıynsha suraqtar men jaýaptar» - «Voprosy ı otvety po tamojennomý delý» atty kitap jaryq kórdi. Avtory - keden qyzmetiniń polkovnıgi Beken Nurahmetov.

Kitapta oqyrmandyń úsh júzdeı suraqtaryna jaýaptar berilgen. Onda qazaqstannyń zań sheńberindegi keden isi týraly ǵana emes, sonymen birge bizdiń elde bekitilgen halyqaralyq konventsııalar, basqa da málimetter jınaqtalǵan.

ESІMDER

54 jyl buryn (1958) Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty VOLKOV Alekseı ıÝrevıch  dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq Memlekettik ýnıversıtetin, Malaızııa Dıplomatııa jáne halyqaralyq qatynastar ınstıtýtynyń kýrstaryn  bitirgen. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. 1981-1991 jyldar aralyǵynda Qazaq Polıtehnıkalyq ınstıtýtynda jáne Qazaq Memlekettik ýnıversıtetinde (Almaty q.) ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysqan. 1991 jyldan 1992 jylǵa deıin - Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqqa bilim berý mınıstrliginde konsýltant bolyp jumys atqarǵan.

1992 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi júıesinde qyzmet atqarýda - BUU bóliminiń ekinshi hatshysy, birinshi hatshysy, meńgerýshisi. 1994 jyldan bastap - BUU jáne arnaýly  halyqaralyq uıymdar basqarmasynyń bastyǵy.  1996 -1999 jj. -  Qazaqstan Respýblıkasynyń Shveıtsarııa Konfederatsııasyndaǵy Elshiliginiń keńesshisi, keńesshi-ýákili, Jenevadaǵy BUU bólimshesi janyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Turaqty Ókiliniń orynbasary (Shveıtsarııa Konfederatsııasy). 1999 -2003 jj. - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Kómekshisi Hatshylyǵynyń basshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Keńsesiniń Memlekettik ınspektory. 2003 jyldyń mamyr aıynan 2005 jyldyń qyrkúıek aıyna deıin  - Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary.                2005 - 2012 jj. - Qazaqstan Respýblıkasynyń Polsha Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi. 2012 jyldyń aqpan aıynan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy.

Tótenshe jáne Ókiletti Elshi dıplomattyq dárejesi bar. 2001 j. «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», 2006 j. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl», 2008 j.  «Astananyń 10 jyldyǵy» mereıtoılyq medaldarymen,  2008 - 2010 jj. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń alǵys hatymen, 2011 j. «Qurmet» ordenimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» medalimen jáne Polsha Respýblıkasy Avtokefaldyq Pravoslavıelik shirkeýiniń «Qasıetti Marııa Magdalena» ordenimen  marapattalǵan. 2012 jyly «Polsha Respýblıkasyna sińirgen eńbegi» komandorlyq ordenimen marapattaldy.

Qazaq, polıak jáne orys tilderinde jarıalanǵan «Qazaqstan men Polsha arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornatylýyna 20 jyl» atty kitaptyń avtory.

Aǵylshyn jáne polıak tilderin jetik meńgergen.

94 jyl buryn (1918-1994) kompozıtor, uıǵyr kásibı mýzykasynyń negizin qalaýshy, Qazaq KSR-niń halyq ártisi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Uly Otan soǵysynyń ardageri QOJAMIıAROV Quddys dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynda týǵan. Almaty konservatorııasyn bitirgen. 1951-1952 jyldary Máskeý konservatorııasynda tájirıbe jınaqtaýdan ótken. 1953 jyldan Almaty konservatorııasynda ustazdyq etip, professory, rektory, kafedra meńgerýshisi bolǵan. Ol - uıǵyr kásibı mýzykasynyń negizin salýshy. Kompozıtor - halyq mýzyka folklory áýenderi negizinde uıǵyrdyń tuńǵysh operasy «Nazýgým» men «Chın Tomýr» baletin jazǵan. Sondaı-aq «Altyn taýlar», «Sadyr Palýan» operalarynyń, «Rızvangúl», «Bostandyq týraly án» sımfonııalyq poemalarynyń, «Gúlden Jetisý!» oratorııasynyń, «A.Rozybakıevti eske alý» sımfonııasy men Úshinshi sımfonııa mýzykalyq shyǵarmalarynyń avtory. Qojamııarov Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵy basqarmasynyń múshesi, tóraǵasy, ádebıet jáne óner salasyndaǵy Lenındik syılyq pen Qazaqstan Memlekettik syılyǵyn taǵaıyndaý jónindegi komıtettiń múshesi bolǵan. 2-3-shi saılanǵan Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty.

«Lenın» ordenimen, «Qazan tóńkerisi», «Eńbek Qyzyl Tý» jáne «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattalǵan.

58 jyl buryn (1954) Qazaqstannyń halyq aqyny  ÁBІL Qonysbaı dúnıege keldi.

Qostanaı oblysynyń Jangeldın aýdanynda týǵan. Qazaq ulttyq ýnıversıtetin bitirgen. 1977-1980 jyldary - Jangeldın aýdandyq «Jańa ómir» gazetiniń jaýapty hatshysy. 1980-1985 jyldary - «Lenınshil jas (qazirgi «Jas alash») gazetiniń Torǵaı oblysy boıynsha menshikti tilshisi, oblystyq «Torǵaı tańy» gazeti redaktorynyń orynbasary. 1990-1991 jyldary - «Arqalyq araıy» gazetiniń redaktory. 1991-1995 jyldary Torǵaı oblystyq teleradıo kompanııasynyń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. 1997-1998 jyldary - Arqalyq qalasy mádenıet bóliminiń meńgerýshisi. 1998-2002 jyldary - Astana qalasy ákimi apparatynyń til saıasaty bóliminiń meńgerýshisi. 2002-2006 jyldary - Astana qalasy tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy boldy. Arqalyq qalasynyń qurmetti azamaty.  

Aqynnyń alǵashqy jyr jınaǵy 1980 jyly jaryq kórgen. Birneshe prozalyq shyǵarmalardyń avtory. Q.Ábil - belgili aıtysker aqyn. 1990 jyly Tashkent qalasynda Bazar jyraýdyń 150 jyldyǵy qurmetine ótkizilgen Orta Azııa jáne Qazaqstan aqyndarynyń aıtysynda jeńimpaz atanyp, 3-shi respýblıkalyq aqyndar aıtysynyń bas júldesin ıelengen.  Aıtystary «Máńgilik kóktem», «Jyr-shashý», aýyzsha ázilderi «Degen eken...» ujymdyq jınaqtaryna engen.

«Astana» medalimen marapattalǵan. 

116 jyl buryn (1896-1983) tehnıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ǵylym Akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylymı qaıratkeri ZAHAROV Vadım Pavlovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Sankt-Peterbor qalasynda týǵan. Máskeý elektrtehnıka ınstıtýtyn bitirgen. 1944-1978 jyldary Qazaq energetıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, zerthana meńgerýshisi, ǵylymı keńesshisi boldy. 1978 jyldan ómiriniń sońyna deıin Orta Azııa ırrıgatsııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jumys istedi.

Ol keshendi sý torabyna arnap sý sharýashylǵy men sý energetıkasy salalaryndaǵy jumystardy ekonomıkalyq turǵydan esepteý ádisterin usyndy. Orta Azııa respýblıkalary men Qazaqstanda elektrlendirý isi jáne sý energetıkasyn damytý jóninde baǵaly usynystar jasady.

Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

66 jyl buryn (1946) Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary, «Altyn besik» jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy, dramatýrg, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri BALǴABAEV Sultanáli dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirip, «Bilim jáne eńbek» (qazirgi «Zerde»), «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat»), jýrnaldarynda, «Jalyn» baspasynda, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda qyzmet istegen. On jylǵa jýyq Ǵ.Músirepov atyndaǵy Memlekettik akademııalyq jastar men balalar teatrynda ádebıet bóliminiń meńgerýshisi bolǵan.

1978 jyly «Jalyn» baspasynan «Juldyzyń jansyn» atty qazaq sportshylary týraly derekti povesteri men áńgimeleri shyqqan. Sodan bergi ýaqytta onyń «Altyn saǵym», «Qum men qyzǵaldaq», «Dala men darııa», «Qazaqtyń qyzyl kitaby» atty povesteri men áńgimeleri, maqalalar jınaqtary jaryq kórip, «Qyz jıyrmaǵa tolǵanda», «Biz de ǵashyq bolǵanbyz», «Qazaqsha kúres», «Áıelder álemi nemese eń jaqsy erkek», «Eń ádemi kelinshek», «Toıdan qaıtqan qazaqtar», «Jymbala, Mıko jáne qasqyr» atty pesalary sahnaǵa qoıylǵan.

56 jyl buryn (1956) áskerı qaıratker, Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń Qytaı Halyq Respýblıkasyndaǵy áskerı attashesi, general-maıor ORAZOV Edil Luqpanuly dúnıege keldi.

Batys Qazaqstan oblysynyń Aq Jaıyq aýdanynda týǵan. Engels áskerı zenıttik-zymyrandyq qolbasshylyq ýchılışesin, Georgıı Jýkov atyndaǵy Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys akademııasyn bitirgen. 1979-1993 jyldary - Engels áskerı zenıttik-zymyrandyq qolbasshylyq ýchılışesiniń vzvod komandıri, batareıa kýrsantarynyń komandıri, oqytýshysy. 1993-1998 jyldary - Shyńǵyrlaý aýdandyq áskerı komıssary, Batys Qazaqstan oblysy áskerı komıssarynyń orynbasary. 1998-2002 jyldary - Mańǵystaý oblysynyń jáne Aqtaý qalasynyń áskerı komıssary. 2002-2005 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrligi Ulttyq ýnıversıtetiniń bastyǵy. 2005-2006 jyldary - «Batys» óńirlik qolbasshylyq áskerleri qolbasshysynyń orynbasary. 2006 jyly - Reseı Federatsııasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Elshiliginde áskerı attashe. 2007 jyly - Mańǵystaý oblysynyń jumyldyrý daıyndyǵy, azamattyq qorǵanys, avarııalar men dúleı apattardyń aldyn alýdy jáne joıýdy uıymdastyrý basqarmasynyń bastyǵy. 2007-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı ınstıtýtynyń bastyǵy. Qazirgi qyzmetinde 2010 jyldan bastap isteıdi.

Medalmen marapattalǵan.