21 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq beıbitshilik kúni

Halyqaralyq beıbitshilik kúni jyl saıyn 21 qyrkúıekte atalyp ótedi. Bul kún BUU Bas Assambleıasynyń 36-sessııasynda belgilengen. Al 21 qyrkúıek kúni atap ótý týraly sheshim Bas Assambleıanyń 55-sessııasynda qabyldandy.

Halyqaralyq beıbitshilik kúni zorlyq-zombylyqtan bas tartyp, búkil álemde atysty toqtatýǵa úndeıtin kún retinde jarııalanǵan. Osyǵan baılanysty barlyq memleketke bul kúni áskerı qımyldardan bas tartý usynylady.

Halyqaralyq Altsgeımer aýrýy týraly aqparat taratý kúni (Dúnıejúzilik Altsgeımer aýrýyna qarsy kúres kúni)

Bul kún Altsgeımer aýrýyn zertteıtin jáne onyń damýyn báseńdetý joldaryn izdeıtin uıymdardyń bastamasymen belgilengen.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1989 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń XI shaqyrylymynyń XIV sessııasy ótti. Sessııa barysynda «Respýblıkadaǵy saıası reformany odan ári júzege asyrý sharalary týraly» qaýly, «Qazaq KSR Konstıtýtsııasyna (Negizgi zańyna) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaq KSR-degi tilder týraly», «Qazaq KSR halyq depýtattaryn saılaý týraly» jáne «Qazaq KSR jergilikti halyq depýtattary keńesteri depýtattaryn saılaý týraly» zańdar qabyldandy. Konstıtýtsııaǵa engiziletin ózgeristerge 8 depýtat, al til týraly zańǵa 26 depýtat qarsy daýys berdi. Sondaı-aq halyq depýtattaryn saılaý jáne keri shaqyryp alý jónindegi Ortalyq saılaý komıssııasy quryldy.

1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Albanııa Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qatynas ornatyldy Albanııa Respýblıkasy — Balqan túbeginiń batys bóliginde, Adrıatıka teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan memleket. Serbııa jáne Chernogorııamen, Soltústik Makedonııamen jáne Grekııamen shektesedi. Aýmaǵy — 28 748 sharshy shaqyrym. Astanasy — Tırana qalasy. Resmı tili — alban tili. Aqsha birligi — lek. Memleket basshysy — prezıdent. Ony parlament keminde 20 depýtattyń usynysymen 5 jyl merzimge saılaıdy. Prezıdent bir ret qana qaıta saılana alady.

2011 jyly Nıý-Iorkte Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 66-sessııasy óz jumysyn bastady. Sessııanyń negizgi kún tártibine memleketaralyq qatynastardyń quqyqtyq negizderin nyǵaıtý, óńirlik qaqtyǵystardy retteý, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń taralýyna jol bermeý, jańa syn-qaterler men qaýipterge qarsy is-qımyl, jahandyq basqarý júıesin reformalaý, turaqty damýdy qamtamasyz etý, azyq-túlik jáne energetıkalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, sondaı-aq klımattyń ózgerýine qarsy kúres máseleleri kirdi.

2012 jyly Madrıdte qazaqstandyq rejısserlerdiń fılmderi usynylǵan «Qazaqstan jáne kıno: 1970-2011» atty kıno kórsetilimder tsıkli ashyldy.

Baǵdarlamaǵa «Tıýlpan», «Qyz Jibek», «Kóshpendiler», «Mustafa Shoqaı», «Qosh bol, Gúlsary!», «Balalyq shaǵymnyń aspany» jáne basqa da fılmder endi. Kıno kórsetilimderiniń ashylýy ıspandyq kórermenderdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, qazaqstandyq rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵyna nazar aýdartty.

2014 jyly Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde Qazaqstandaǵy eń kóne «altyn» jerleý oryndarynyń birinen tabylǵan biregeı jádigerler qoıylǵan «Altyn hanshaıym» ekspozıtsııasy ashyldy.

Arheologtar «Altyn hanshaıym» dep ataǵan bul jádiger 2012 jylǵy arheologııalyq maýsymda Oral óńiriniń Terekti aýdanyndaǵy Taqsaı kesheni aýmaǵyndaǵy qorǵannan tabylǵan. Tabylǵan materıaldyń ǵylymı mańyzy óte joǵary bolǵandyqtan, oljanyń tarıhı qundylyǵyn tolyq ári naqty anyqtaý úshin eki jyl boıy zertteý jáne restavratsııa júrgizildi. Buǵan qazaqstandyq ǵalymdarmen qatar, Japonııa, Germanııa jáne Reseıden kelgen mamandar da qatysty.

2016 jyly Pavlodarda oblys ákimdigi Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyna bergen kóne ǵımaratta arheologııalyq ortalyq ashyldy.

Ortalyqqa álemge áıgili ǵalym, arheolog ári tarıhshy, Qazaqstandaǵy arheologııa jáne etnografııa ǵylymı mektebiniń negizin qalaýshy Álkeı Marǵulannyń esimi berildi. Ortalyqtyń basty maqsaty — Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murasyn nasıhattaý. Munda arheologııa, etnologııa, ólketaný jáne týrızm baǵyttary boıynsha zertteý júrgiziledi.

2017 jyly Qaraǵandydaǵy Juldyzdar alleıasy Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq túrki mádenıeti uıymynyń (TÚRKSOI) Bas hatshysy Dúısen Qaseıinovtiń esimi berilgen juldyzben tolyqty. Alleıada ashylǵan segizinshi ataýly juldyzdyń esimi Qurmet kitabyna engizildi.

2017 jyly Qazaqstan Halyqaralyq zeınetaqy jáne áleýmettik qorlar qaýymdastyǵyna (HZÁQQ) tóraǵalyq etti. Halyqaralyq áleýmettik qamsyzdandyrý qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Hans-Horst Konkolevskı Qazaqstannyń TMD elderiniń áleýmettik saqtandyrý qorlaryn biriktiretin HZÁQQ-ǵa tóraǵalyq etýin oń baǵalady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi áleýmettik júıeni damytý strategııasyn ázirleý kezinde basqa elderdiń tájirıbesin eskerýge mán bergen. Ol muny zamanaýı ári ozyq tásil dep atap, qazirgi jaǵdaıda áleýmettik qorǵaý júıesi ıkemdilikti qajet etetin kúrdeli tetik ekenin aıtty.

2018 jyly Almatyda «Qazaq mýzykasynyń antologııasy» tanystyryldy. Bul — Qazaqstanda alǵash ret 4K formatynda túsirilgen, klassıkalyq shyǵarmalardan bastap zamanaýı týyndylarǵa deıingi 30 aspaptyq shyǵarmany qamtıtyn kásibı beınejazbalar jınaǵy. Jobada Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq halyq aspaptar orkestriniń, jeke oryndaýshylar men folklorlyq ansamblderdiń qatysýymen tókpe kúı mektebiniń (Qurmanǵazy, Dına) jáne shertpe kúı mektebiniń (Táttimbet, Áshimtaı) shyǵarmalary, sondaı-aq XX–XXI ǵasyr kompozıtorlarynyń (N. Tilendıev, Q. Ahmedııarov, A. Jaıym, B. Kóbenǵalıev, M. Áýbákirov jáne t. b.) týyndylary jazyldy.

Mýzykalyq beınejazbalar túsirilim barysyn kórsetetin beksteıdj materıaldarmen jáne oryndaýshylardyń qundy pikirlerimen tolyqtyrylǵan. Olardyń qatarynda kórnekti dombyrashylar Aıgúl Úlkenbaeva, Bilál Ysqaqov, Abylaı Tilepbergenov jáne Aıgerim Qarsaqbaeva bar.

2018 jyly Aqtóbe qalasynda Qazaqstandaǵy alǵashqy rýhanı-adamgershilik tárbıe ortalyǵy — «Anaǵa taǵzym» ortalyǵy ashyldy. Quny 350 mln teńgeni quraıtyn bul biregeı joba «Týǵan jerge taǵzym» aktsııasy aıasynda demeýshiler men oblys turǵyndarynyń qoldaýymen júzege asyryldy.

Ortalyqtyń negizgi maqsaty — otbasyndaǵy áıeldiń rólin arttyrý, ulttyq salt-dástúr men ádet-ǵuryptardy negizge ala otyryp, bolashaq analardy tárbıeleý.

2020 jyly túrkııalyq oqyrmandarǵa qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Maǵjan Jumabaevtyń «Pedagogıka» eńbegi túrik tilinde usynyldy. Kitapta qazaq halqynyń mádenıeti men salt-dástúrine negizdelgen tárbıe máseleleri keńinen baıandalady. Maǵjan Jumabaevtyń «Pedagogıka» eńbegin túrik tiline aýdaryp, kitap etip shyǵarǵan — Ystanbul ýnıversıtetiniń túrik tili men ádebıeti kafedrasynyń oqytýshysy, doktor Ýǵýr Gúrsý.

2021 jyly Maskat qalasyndaǵy Water Front kesheninde Qazaq mádenıeti kúni ótti. Іs-shara barysynda Qazaqstannyń jetistikteri jáne QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıqyndalǵan negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar tanystyryldy. Mádenı kesh aıasynda uly aqyn Jambyl Jabaevtyń 175 jyldyǵyna oraı onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kórkem fılm kórsetildi. Keshte halyqtyń turmys-tirshiligimen bite qaınasqan aqynnyń tulǵasyna erekshe nazar aýdaryldy. Onyń poezııasy tereń mazmuny men batyldyǵymen erekshelenedi.

2021 jyly Pavlodar mýzykalyq kolledjinde Qazaq KSR-nyń halyq ártisi, kúıshi-dombyrashy Rústembek Beısenuly Omarovtyń shyǵarmashylyq murasyna arnalǵan kabınet ashyldy. Jobanyń negizgi maqsaty — Rústembek Omarovtyń mádenı jáne rýhanı murasyn keńinen nasıhattaý, tarıhı derekterdi saqtaý, sondaı-aq onyń mýzykalyq shyǵarmalaryn tıimdi paıdalaný.

2021 jyly Portýgalııanyń Lıssabon qalasynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı «Qazaqstan — táýelsizdikke 30 jyl, tarıhqa 556 jyl» atty kórme ashyldy. Kórme kelýshilerge Qazaqstannyń kórikti tabıǵaty, ulan-ǵaıyr dalasy, tabıǵı qoryqtary men baı tarıhy týraly keńinen maǵlumat berdi. Sondaı-aq el astanasy, túrki áleminiń tarıhı-mádenı ortalyǵy sanalatyn Túrkistan qalasy men Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi tanystyrylyp, Qazaqstanǵa arnalǵan kóptegen kitap kópshilik nazaryna usynyldy. Qazaqstan ekspozıtsııasy eki eldiń halqy arasyndaǵy ózara tanym men mádenı baılanysty nyǵaıta otyryp, dástúrli mádenı almasýdyń jalǵasy boldy. Kórme qonaqtaryna Uly dala eliniń tarıhy men mádenıetin tereńirek tanyp, onyń tabıǵı jáne tarıhı murasynyń san qyryn ashýǵa múmkindik berdi.

2022 jyly 21 qyrkúıekte Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýyn 2022 jylǵy 20 qarashada ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

2022 jyly «Qazaqfılm» AQ túsirgen eki fılm Gatchınada ótken «Ádebıet jáne kıno» halyqaralyq kınofestıvalinde júldege ıe boldy. Bolat Qalymbetov rejısserlik etken «Muqaǵalı» fılmi qoıýshy-sýretshi Ermek Ótegenovtiń úzdik jumysy úshin halyqaralyq qazylar alqasynyń arnaıy dıplomymen marapattaldy. Al rejısser Dárejan Ómirbaevtyń «Aqyn» fılmi «Úzdik stsenarıı» júldesine ıe boldy.

2024 jyly elordada «Taza Qazaqstan. Astana — tazalyq pen tártiptiń úlgisi» ekologııalyq aktsııasy jáne Dúnıejúzilik tazalyq kúni (World Cleanup Day) aıasynda jalpy qalalyq aýqymdy senbilik bastaldy. Ekologııalyq aktsııa barysynda qala turǵyndary kóshelerdi, jaıaý júrginshiler jolyn, qoǵamdyq oryndardy, sondaı-aq jańbyr jáne aryq júıesin tazartty. Aktsııa kezinde elordanyń bes aýdanynda 2 myńnan astam jasyl jelek egildi.

2025 jyly elordada álemge áıgili Backstreet Boys tobynyń kontserti ótti. «Astana Arena» stadıonyna Germanııa, Polsha, Frantsııa, Túrkııa, Fınlıandııa, Lıtva, Estonııa, Chehııa, Serbııa, Grekııa, Ázerbaıjan, Reseı, Ózbekstan jáne basqa da elderdi qosa alǵanda, 45 memleketten 12 myńnan astam týrıst jınaldy. Kontserttiń bastalýy bir jarym saǵatqa keshikkenine qaramastan, kórermender ónerpazdardy zor yqylaspen qarsy aldy. Top músheleri kórermenge qonaqjaılylyǵy úshin qazaq tilinde alǵys bildirdi.