21 qarasha. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

Kazinform oqyrman nazaryna 21 qarashaǵa arnalǵan ataýly kúnder men este qalar oqıǵalar kúntizbesin usynady.

kalendar kúntizbe
Foto: Kazinform/Midjourney

ATAÝLY KÚNDER

Burǵylaýshylar kúni

Qarashanyń úshinshi senbisinde Qazaqstanda Burǵylaýshylar kúni atalyp ótedi. Kásibı mereke munaı-gaz, taý-ken, sý sharýashylyǵy jáne ónerkásiptiń basqa da salalarynda uńǵyma burǵylaıtyn mamandarǵa arnalǵan. Burǵylaýshylar munaı, gaz, sý jáne ózge de tabıǵı resýrstardy óndirýge arnalǵan uńǵymalardy qazady. Bul mamandyqtyń Qazaqstannyń munaı-gaz salasynda ózindik orny bar. Onyń tarıhy elimizdegi alǵashqy munaı-gaz uńǵymalaryn ıgerý kezeńinen bastalady. Burǵylaýshylardyń eńbegi eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady.

Dúnıejúzilik televızııa kúni

Jyl saıyn 21 qarashada atalyp ótetin Dúnıejúzilik televızııa kúnin BUU Bas Assambleıasy 1996 jylǵy jeltoqsanda arnaıy qararmen jarııalady. Bul data 1996 jyly BUU aıasynda ótken alǵashqy Dúnıejúzilik televızııa forýmyna oraı belgilengen.

BUU bul kúndi televızııanyń qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa jáne mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa yqpalyn moıyndaı otyryp belgiledi. Televızııa álem nazaryn qaqtyǵystarǵa, beıbitshilik pen qaýipsizdikke tóngen qaterlerge aýdaryp, ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerdiń de keńinen talqylanýyna yqpal etedi.

Dúnıejúzilik sálemdesý kúni

Bul merekeni 1973 jyly Braıan men Maıkl Makkormak Iom-Kıppýr soǵysyna (Izraıl men Mysyr arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys) jáne álemdegi saıası ahýaldyń shıelenisýine jaýap retinde uıymdastyrǵan. Dúnıejúzilik sálemdesý kúni – beıbitshilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jahandyq bastama. Bul kúni ár adam keminde on adammen amandasýy kerek. Merekeniń negizgi maqsaty – adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsartyp, ózara túsinistik pen beıbitshilikti dáripteý.

Dúnıejúzilik balyq sharýashylyǵy kúni

Bul kúndi jyl saıyn kásiptik balyq aýlaý jáne balyq ónerkásibi salasynda eńbek etetin mamandar atap ótedi. Merekeniń maqsaty – kásiptik balyq aýlaýdyń álemdik ekonomıkadaǵy mańyzyn kórsetý jáne balyq resýrstaryn turaqty paıdalanýdyń mánin túsindirý.

Bul kún BUU-nyń halyqaralyq merekeler kúntizbesine enbegenimen, ony Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy (FAO) sııaqty beıindi halyqaralyq uıymdar qoldaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1988 jyly Máskeýde Aral teńizi kúnderi ashyldy. Sol kezeńde Aral óńiri men teńizdiń ózinde ekologııalyq ahýal kúrt nasharlap, bul jaǵdaı qoǵamnyń keń alańdaýshylyǵyn týǵyzdy. Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń sýy azaıyp, teńiz deńgeıi shamamen 13 metrge tómendedi. Qazaqstan aýmaǵynda ǵana 1,3 mln gektar, al búkil teńiz tabanynyń 2,5 mln gektardan astam bóligi qurǵap qaldy. Shyǵys jaǵalaýynda teńiz 80-100 shaqyrymǵa sheginip, ornynda qum tóbeler men sırek sorań ósimdikteri ósken tuzdy shól qalyptasty.

2005 jyly «Qazaqstan – Antarktıda – 2005» sporttyq ekspedıtsııasynyń qatysýshylary Antarktıdadaǵy ataýy joq ekinshi shyńdy baǵyndyryp, oǵan elimizdiń astanasy qurmetine «Astana» ataýyn berdi.

Ekspedıtsııa Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin nyǵaıtyp, elordany memlekettiń tanymal brendi retinde tanytýǵa baǵyttaldy.

2005 jyly Tarazda oıshyl, ıslamtanýshy ǵalym, teolog, aqyn ári aǵartýshy Saıd Mahmud at-Tarazıdiń esimin ulyqtaý maqsatynda memorıaldy taqta ornatyldy. Eskertkish taqta kóne Ábdiqadyr meshitiniń kireberisine saltanatty túrde qoıyldy. Saıd Mahmud at-Tarazı 1923-1930 jyldary osy meshittiń janyndaǵy medresede turyp, eńbek etken.

Ol musylman halyqtarynyń bilim alyp, saýatyn ashýyna zor úles qosty. Ǵalymnyń eń basty eńbekteriniń biri – 1935 jyly Qurandy arab tilinen túrki tiline aýdarýy. Keıin qasıetti kitapty taǵy on tilge tárjimalaǵan.

2006 jyly Semeı óńirindegi Abaıdyń memlekettik ádebı-memorıaldy mýzeı-qoryǵynyń quramyna kiretin Jıdebaı qystaǵynda oıshyl, aqyn Shákárim Qudaıberdiulynyń elimizdegi tuńǵysh mýzeıi ashyldy. «Ańshynyń úıi» dep atalatyn ekspozıtsııada ótken ǵasyrdyń 30-jyldary qýǵyn-súrginge ushyraǵan qalamgerdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty tanytatyn materıaldar jınaqtalǵan. Kórmege Shákárimniń Mekkege sapar shekkenin rastaıtyn qujattar da alǵash ret qoıyldy.

2008 jyly Ystanbulda ótken parlament tóraǵalarynyń konferentsııasynda Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııa arasynda Túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyn (TúrkPA) qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Assambleıanyń resmı tilderi – ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz jáne túrik tilderi. Aǵylshyn tili qosymsha til retinde qoldanylady. TúrkPA quramyna jańa memleketter qosylǵan jaǵdaıda, olardyń memlekettik tilderi de Assambleıanyń resmı tilderine aınalady. TúrkPA – túrkitildes elderdiń parlamenttik birlestigi. Onyń basty maqsaty – memleketter arasyndaǵy parlamentaralyq baılanysty nyǵaıtý, saıası ustanymdardy jaqyndastyrý, aqparat almasý, túrki mádenıetin dáripteý, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý jáne birlesken jobalardy júzege asyrý. Sondaı-aq uıym túrki álemine ortaq máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrady.

2012 jyly Almatydaǵy «Ǵylym ordasy» respýblıkalyq memlekettik kásipornynda Arheologııa mýzeıi, Qazaqstan ǵylymynyń tarıhy mýzeıi, Tabıǵat mýzeıi jáne Sırek kitaptar mýzeıi jańa biregeı jádigerlermen tolyqtyrylyp, saltanatty túrde ashyldy.

«Ǵylym ordasy» mýzeılerinde Qazaqstannyń janýarlar dúnıesi, mádenıeti men ǵylymynyń damý kezeńderinen syr shertetin qundy jádigerler men tarıhı materıaldar jınaqtalǵan. Olardyń búgingi urpaq úshin de mańyzy zor.

2012 jyly halyqaralyq deńgeıdegi kardıohırýrg ıÝrıı Pıa «Jyldyń úzdik dárigeri» atandy. Oǵan «Altyn adam» altyn jalatylǵan músinshesi men arnaıy sertıfıkat tabystaldy.

Dál osy jyly, tamyz aıynda, ıÝrıı Pıa chehııalyq áriptesi ıAn Pırkpen birge Qazaqstanda alǵash ret sozylmaly júrek jetkiliksizdigine shaldyqqan naýqasqa donorlyq júrek transplantatsııasyn jasady.

2013 jyly ıÝNESKO-nyń shtab-páterinde Dúnıejúzilik mádenı jáne tabıǵı murany qorǵaý týraly konventsııaǵa qatysýshy memleketter Bas assambleıasynyń otyrysy aıasynda Dúnıejúzilik mura komıtetiniń jańa quramy saılandy.

ıÝNESKO sheńberindegi belsendi jumysy men uıymnyń túrli qurylymdaryndaǵy nátıjeli qyzmetiniń arqasynda Qazaqstan daýys berý qorytyndysy boıynsha 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan Dúnıejúzilik mura komıtetiniń quramyna alǵash ret endi.

2014 jyly Qazaqstan Ulttyq banki «Ana» atty estelik monetany aınalymǵa shyǵardy. Nomınaly 500 teńge bolatyn, altyn jalatylǵan kúmis moneta «Júrekten júrekke» serııasyna kiredi. Bul serııa adamzatqa ortaq qundylyqtardy moneta arqyly beınelep, ár adamnan ekinshi adamǵa izgilik pen jylylyq jetkizýdi maqsat etedi.

2015 jyly Qazaqstannyń astanasy qurmetine Nıderlandtyń Rotterdam qalasynda «Astana» alańy ashyldy. Ashylý saltanatyna Nıderlandtyń kórnekti memleket qaıratkerleri, sheteldik elshiler, qoǵam ókilderi, osy elde bilim alyp júrgen stýdentter men qazaq dıasporasynyń músheleri qatysty.

2016 jyly Qazaqstanda balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan «111» biryńǵaı tegin baılanys jelisi iske qosyldy. Bul nómirge habarlasý arqyly bala óz quqyǵynyń buzylǵany týraly málimdeı alady. Baılanys ortalyǵy táýlik boıy jumys isteıdi.

2016 jyly Parıjde ıÝNESKO-nyń Dúnıejúzilik mura tizimine Jibek jolynyń «Chanan – Tıan-Shan» dálizindegi Qazaqstanǵa tıesili segiz tarıhı eskertkishti engizý týraly kelisim jasaldy. Sondaı-aq ortaǵasyrlyq Talǵar qalashyǵynyń Dúnıejúzilik mura tizimine engenin rastaıtyn sertıfıkat tabystaldy.

2018 jyly Bakýde Ázerbaıjan-Qazaqstan jastar forýmy ashyldy. Bul – eki eldiń jastar saıasaty, júzege asyrylyp jatqan startap jobalary tanystyrylǵan alǵashqy forým. Sonymen qatar jıynda óńirlik, eriktiler jáne basqa da baǵyttardaǵy jastar uıymdarynyń qyzmeti tanystyryldy.

2019 jyly daryndy balalarǵa arnalǵan oblystyq kópsalaly lıtseı-ınternatynyń oqýshysy Daıana Mýkına «Eco Startup» ekologııalyq startap jobalarynyń halyqaralyq baıqaýynda «Úzdik prototıp» atalymy boıynsha 750 myń teńge grant ıelendi. Ol baıqaýǵa «Qaıyrymdylyqtan kásipkerlikke deıin: bıe sútinen kosmetıka jasaý» jobasyn usyndy.

Jobanyń basty ereksheligi – kosmetıka quramyna muzdatyp keptirilgen bıe sútin qosý. Bul ádis arqyly súttiń quramyndaǵy sý bólinip alynǵanymen, onyń paıdaly qasıetteri men qunarly zattary saqtalady. Joba avtorynyń aıtýynsha, mundaı tásilmen óńdelgen bıe súti paıdalanylatyn kosmetıkalyq ónimniń álemde balamasy joq. Ónim tabıǵı shıkizat negizinde ázirlenedi.

2020 jyly Bolgarııa Halyq jınalysynyń ǵımaratynda kórnekti fılosof ári ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy men aqyn-aǵartýshy Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna arnalǵan poshta markalaryn saltanatty túrde aınalymǵa engizý rásimi ótti.

Іs-shara aıasynda fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Jaqypbek Altaevtyń ál-Farabıdiń ómiri men murasy týraly jańadan jaryq kórgen kitabynyń bolgar tilindegi nusqasy tanystyryldy.

2020 jyly San-Frantsısko qalasynyń bas kópshilik kitaphanasynda Qazaqstan ádebıeti men mádenıetine arnalǵan bólim ashyldy. Kitaphana qoryna qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderindegi 400-den astam kitap syıǵa tartyldy. Olardyń qatarynda tarıhı jáne ǵylymı-kópshilik eńbekter, sondaı-aq Shoqan Ýálıhanov, Jambyl Jabaev, Shákárim Qudaıberdiuly, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Oljas Súleımenov jáne basqa da qazaq aqyn-jazýshylary men ǵalymdarynyń shyǵarmalary bar.

Bastamashylardyń pikirinshe, kitaphanadaǵy bul bólim amerıkalyq oqyrmandardyń qazaq halqynyń baı mádenıetine degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, ony tereńirek tanyp-bilýine jol ashady. Bul rette Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalaryn keńinen taratýǵa da basymdyq berilmek.

2022 jyly Qazaqstanda ótken kezekten tys prezıdent saılaýynda qazirgi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev saılaýshylardyń 81,3 paıyzynyń daýysyn jınap, jeńiske jetti. Aldyn ala málimet boıynsha, saılaýshylardyń daýys berýge qatysý kórsetkishi 69,44 paıyzdy qurady.

2022 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Shyǵystaný fakýlteti Taıaý Shyǵys jáne Ońtústik Azııa kafedrasynda «Ál-Farabı kúnine» arnalǵan dóńgelek ústel ótti. Jıynǵa Shyǵystaný, Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetteriniń zertteýshileri, oqytýshylary men stýdentteri, Almatydaǵy Iran Islam Respýblıkasynyń mádenı ókildigi jáne Farabı ortalyǵynyń ókilderi qatysty.

Dóńgelek ústelde ál-Farabı murasyn túpnusqadan qazaq tiline aýdarý kezinde eskerilýge tıis máseleler men ǵalymnyń áli de zerttelmegen eńbekteri týraly baıandamalar jasaldy.

2024 jyly Almaty halyqaralyq áýejaıy 10 mıllıonynshy jolaýshysyn qarsy aldy. Bul áýejaı men qala tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵa boldy. Mereıtoılyq jolaýshy Shymkentten Almatyǵa ushyp kelgen 47 jastaǵy Sholpan Sadykova bolyp shyqty. Osy oqıǵaǵa oraı áýejaı oǵan Grýzııaǵa eki adamǵa arnalǵan joldama syılady.

2025 jyly qazaqstandyq kompozıtor ári pıanıst Rahat-Bı Ábdisaǵın Oksfordtaǵy Merton kolledjiniń kapellasynda «Quantum Universe» («Kvanttyq ǵalam») shyǵarmasynyń álemdik premerasyn ótkizdi. Eksperımenttik týyndyda ol kóne organ aspaby men kvanttyq kompıýterge qosylǵan zamanaýı kvanttyq gıtaranyń únin toǵystyrdy. Kompozıtor organ partııasyn ózi oryndasa, shyǵarmanyń dybystyq boıaýy kvanttyq bıtter (kýbıtter) arqyly naqty ýaqyt rejıminde ózgerip otyrdy. Osylaısha, fızıka mýzyka tilimen órnekteldi.

2025 jyly Astanada armıan álipbıiniń negizin qalaýshy, fılosof Mesrop Mashtotstyń esimi berilgen kóshe ashyldy. Ol armıan jazba mádenıeti men bilim berý júıesiniń damýyna zor úles qosqan. Ashylý rásimine Qazaqstan men Armenııa úkimetteriniń ókilderi, armıan dıasporasy men qoǵam qaıratkerleri qatysty.