21 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

21 aqpan JUMA Ana tiliniń halyqaralyq kúni. 1999 jylǵy qarashada ıÝNESKO Bas Konferentsııasynyń 30-shy sessııasynyń sheshimimen bekitilgen jáne 2000 jylǵy aqpannyń 21-inen bastap tildik jáne mádenı ár alýandyqty qorǵaý maqsatynda atap ótiledi. Korol V Haraldtyń týǵan kúni (Norvegııa). Basqa da skandınav elderi sııaqty Norvegııa da korol otbasy músheleriniń týǵan kúnin toılaıdy. Bul kúnder baıraq kúni dep atalady da, týǵan kún ıesiniń qurmetine zańnamada bekitilgen jerlerde memlekettik tý kóteriledi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

85 jyl buryn (1929) BKP (b) Ortalyq Komıtetiniń barlyq partııa uıymdaryna arnalǵan «Eńbek tártibin nyǵaıtý týraly» haty jarııalandy. Eldegi eńbek tártibiniń qataıǵany sonshalyq, jumysqa sebepsiz keshikkeni úshin sottaı salý, túrmege jaýyp tastap ádettegi iske aınaldy. 45 jyl buryn (1969) «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan jiberilgen «N-1» zymyran tasymaldaǵysh 70 sekýndtan keıin jarylyp ketti. Bul keńestik zymyran Aıǵa jetýi kerek bolatyn. Zymyran ushyrý úsh márte sátsizdikke ushyraǵannan keıin joba toqtatylǵan. 22 jyl buryn (1992) Atyraý oblysynyń Balyqshy aýdanyndaǵy orta mektepke aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Farıza Ońǵarsynovanyń esimi berildi. 9 jyl buryn (2005) Elbasy Nursultan Nazarbaev «Ekstremızmge qarsy áreket týraly» Zańǵa qol qoıdy. 8 jyl buryn (2006) Soltústik Qazaqstannyń belgili gıdrotehnıgi, Petropavl qalasynyń Qurmetti azamaty Kenshinbaev Qattaı Bektasuly týraly kitap jaryqqa shyqty. Ol ózi quryp, 25 jyl boıy basqarǵan búkilodaqtyq «Soıýztselınvod» tresi bizdiń elimizdiń soltústik óńirlerin taza aýyz sýmen qamtyǵan. Qattaı Kenshinbaev 1969 jyly Petropavl qalasynda «Soıýztselınvod» tresin qurǵan ýaqyttan beri qaladaǵy nebir ásem áleýmettik ǵımarattar: mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar, emhanalar, sanatorııler, demalys lagerleri, 150 myń sharshy metrdi quraǵan ondaǵan kóp qabatty turǵyn úıler salyndy. 1986 jyly ol Qazaq KSR Eńbek sińirgen gıdrotehnıgi ataǵyna ıe boldy, ol úsh dúrkin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, Qurmet Belgisi ordenimen, KSRO Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń medalderimen jáne taǵy da basqa syılyqtarmen marapattalǵan. Soltústikqazaqstandyq týraly jazylǵan «Asyl azamat» atty kitap «Asyl mura» ortalyǵynyń redaktsııa alqasynyń qoldaýymen basyp shyǵaryldy. Jınaqta Qattaım Kenshinbaevtyń ómiri men eńbek joly týraly dostarynyń, áriptesteriniń, ardagerlerdiń eske túsirýleri toptastyrylǵan. 7 jyl buryn (2007) Qytaıdaǵy, TMD men Eýropa elderindegi halyqaralyq qyzmetiniń keńeıýine baılanysty, sondaı-aq kompanııany sheteldik rynoktarda Qazaqstan bıznesimen teńdestirý úshin, «Kazjeldortrans» kompanııasy ataýyn «Qaztemirtrans» AQ dep ózgertý týraly sheshim qabyldady. Menshiginde 56 myńǵa jýyq júk vagondary bar «Qaztemirtrans» Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy júk vagondary parkiniń iri operatory bolyp tabylady. 7 jyl buryn (2007) Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde qazaqtyń tanymal kompozıtory, mýzykalyq bilim negizdeýshisi, Qazaq Respýblıkasynyń halyq ártisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń UǴA akademıgi Ahmet Jubanovtyń keshi ótti. Kesh A.Jubanovtyń 100 jyldyq mereıtoıy aıasynda ótkizildi. Rejısser Qalıla Omarov «Ahmet Jubanov» atty jańa derekti fılmin usyndy. Kompozıtordyń urpaqtary fortepıano týyndylarymen, Qurmanǵazy lektsııalaryn, «Ahmet Jubanov» kitabin usyndy. Ahmet Jubanovtyń shóberesi Alan Bóribaev Germanııada Maınıgen qalasyndaǵy opera teatrynyń dırektory jáne bas dırıjeri, «Atam týraly oılar» týyndysyn oryndady. 6 jyl buryn (2008) Semeıde kókenisterdi keptiretin jáne qaıta óńdeıtin zaýyt ashyldy. Onyń joba qýattylyǵy - táýligine bir tonna ónim shyǵarý. Zaýyttyń tehnologııasy qaldyqsyz ónim shyǵarý. Buryn ekinshi sortty kókónisterdi laqtyrýǵa nemese maldarǵa berýge májbúr bolatynbyz. Endi olar keptiriledi, naryqta suranymsyz ónim qaıta óńdeledi, ony qospa, jyldam daıyndalatyn sorpa jáne dámdeýishter jasaıtyn qazaqstandyq kásiporyndar satyp alýǵa daıyn. Zaýyt zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Jabdyq Sankt-Peterbor qalasynan ákelindi. Qarjylaı kómekti memleket jasady. 6 jyl buryn (2008) Astanada erli-zaıyptylardyń reprodýktıvti densaýlyǵyn saqtaýǵa arnalǵan Otbasyn josparlaý jáne reprodýktsııalaý ortalyǵy ashyldy. Ortalyq bedeýlikti jáne náresteniń qursaqta jetilý kezeńinde kezdesetin aýytqýlar men genetıkalyq aýrýlardy emdeýde ambýlatorııalyq-konsýltatıvtik kómek kórsetedi. Ortalyq barlyq qural-jabdyqtar jáne zerthanalarmen jaraqtanǵan. 5 jyl buryn (2009) Shyǵys Qazaqstan oblystyq Halyqtar dostyǵy úıinde tanymal kınodokýmentalıst Anatolıı Laptev óziniń jańa «Aq Baýr: kún men túnniń teńelýi» atty derekti fılmin usyndy. Usynylǵan fılmde, Evrazııanyń uly dalasynyń jolynda turǵan erekshe eskertkish Aq-Baýr týraly kórsetilgen.

ESІMDER

96 jyl buryn (1918-1991) qolóner sheberi, KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi, Uly Otan soǵysynyń ardageri ILıAEV Ǵanı dúnıege keldi. Tashkent qalasynda týǵan. Tashkent kórkemsýret ýchılışesin bitirgen. 1945-1978 jyldary Shymkent kórkemsýret-óndiris sheberhanasynyń, Shymkent kórkemsýret mektebiniń dırektory qyzmetterin atqarǵan. Qolóner sheberi kilem, syrmaq, alasha, basqurlarǵa arnap oıý-órnekter (15 myńǵa tarta úlgi) jasaǵan. 1958 jyly Máskeýde ótken Qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndiginde onyń 88 týyndysy kórmege qoıylǵan. 500-den astam eńbegi respýblıkanyń galereıalary men kórkemóner qorlaryna alynǵan. «Gúldengen Ońtústik», «Kóktem», t.b. kilemder eskızderi erekshe kóz tartady. 53 jyl buryn (1961) «Hup Otan» HDP Partııalyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy RAHYMBEKOV Boran Ǵızatuly dúnıege keldi. Qaraǵandy oblysy Nura aýdanda týǵan. Tselınograd aýylsharýashylyq ınstıtýtyn, Ebneı Býketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, aǵa ádilet keńesshisi, polıtsııa podpolkovnıgi. Eńbek jolyn keńsharda dıspetcher, ekonomıst, aǵa ekonomıst bolyp bastaǵan. 1986-1989 jyldary - Qazaqstan LKJO Nura aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy. 1989-1991 jyldary - Qazaqstan LKJO Qaraǵandy oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy, birinshi hatshysy. 1991-1995 jyldary - Qaraǵandy oblystyq Jastar isi jónindegi komıtettiń tóraǵasy, Molodejnyı aýdandyq ákishiligi basshysynyń orynbasary. 1995-1996 jyldary - keńshardyń keńesshi-zańgeri. 1996-1997 jyldary - Qaraǵandy oblystyq tabıǵatty qorǵaý prokýrorynyń aǵa kómekshisi. 1997-1999 jyldary - Qaraǵandy oblysy Ádilet basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, basqarma bastyǵy. 1999-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń tirkeý qyzmeti komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy qarjylaı-materıaldyq qamtamasyz etý departamentiniń dırektory. 2002-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń birinsh vıtse-mınıstri, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-mınıstriniń keńesshisi. 2003-2004 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy janyndaǵy quqyq statıstıkasy jáne arnaıy esepke alý komıteti tóraǵasynyń orynbasary. 2004-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Uıymdastyrý-baqylaý jumystary jáne kadr saıasaty basqarmasy uıymdastyrý- baqylaý bóliminiń bas ınspektory, memlekettik baqylaý jáne uıymdastyrý bóliminiń bas ınspektory, Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligikadrlyq jumystar departamentiniń bastyǵy. 2007-2008 jyldary - «Hup Otan»HDP Ortalyq apparatynyń hatshysy, apparat jetekshisiniń orynbasary, birinshi orynbasary qyzmetterin atqarǵan. 2008 jyldan - qazirgi qyzmetinde 2009 jyldyń mamyr aıynan - «Hup Otan» HDP Saıası keńesiniń múshesi, jeltoqsan aıynan - «Ertis «Áleýmettik-kásipkerlik korporatsııasy» UK» aktsıonerlik qoǵamy dırektorlar keńesiniń múshesi, «Hup Otan» HDP janyndaǵy Jemqorlyqpen kúres jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńesiniń múshesi. Medaldarmen marapattalǵan.

48 jyl buryn (1966) QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi NURKINA Aıgúl Qabdeshqyzy dúnıege keldi. Pavlodar qalasynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Ýnıversıtetti bitirgennen keıin Pavlodar qalasy Indýstrııalyq aýdandyq atqarý komıtetiniń áleýmettik qamsyzdandyrý ınspektory, Qazaq quqyqtaný jáne halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Pavlodar fılıalynda dırektordyń óndiristik tájirıbe jónindegi orynbasary, oqytýshy bolyp jumys istegen. 2004-2006 jj. - «Asar» Respýblıkalyq partııasy» RQU Pavlodar oblystyq fılıalynyń hatshysy. 2006-2012 jj. - «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasy Pavlodar oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 2012 jylǵy qantardan bastap - besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasynyń múshesi.

«Eren eńbegi úshin», «Astananyń 10 jyldyǵy», «Qazaqstan Táýelsizdigine 20 jyl» medaldarymen, «Belsendi qyzmeti úshin» omyraý belgisimen marapattalǵan. 43 jyl buryn (1971) «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma tóraıymynyń birinshi orynbasary JÚNІSOVA Lázzat Oljabaıqyzy dúnıege keldi. Eńbek jolyn 1996 jyly «Qazaqstan» UTA-da bastaǵan. 2002 jyly «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma múshesi, 2004 jyly basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary boldy. 2006-2009 jyldary «BTA bank» AQ brend ofısiniń dırektory, 2009 jyly «Arna Media Production» JShS dırektorynyń orynbasary, 2010 jyldyń maýsymynda «Televızııalyq jańalyqtar agenttigi» JShS dırektory. 2010 jyldyń 1 jeltoqsanynan «Evrazııa+ORT» JShS bas dırektory. 2011 jyldyń qarashasynan «Qazaqstan» RTRK AQ basqarma tóraıymynyń birinshi orynbasary 30 jyl buryn (1984) qazaqstandyq ánshi ISABEKOVA Maqpal dúnıege keldi. 104 jyl buryn (1910-1991) qazaqstandyq ınjener, tehnıka ǵylymynyń doktory, professor TONKONOGII Aızık Volfovıch dýnıege keldi. Ýkraınanyń Odessa qalasynda týǵan. Odessa ındýstrııalyq ınstıtýtynyń energetıka fakýltetin bitirgen. Birneshe avtorlar birigip, usaq rýdalar men kontsentrattardy qaıta óńdeýdiń tsıkldyq tásilin jasap shyǵardy. Osynyń negizinde tsıkldyq tehnologııa jóninde barlyq ónertabystar men tehnıkalyq sheshimder jasaldy. A.Tonkonogııdiń basshylyǵymen temir rýdalaryn, mys jáne polımetal sýlfıdi kontsentrattaryn, ártúrli óndiristik ónimderdi, angrendik jáne donbastyq kómirlerdiń kúlderinen metall alý maqsatynda Novıkov ken ornynyń kómirlerin óńdeý jóninde jartylaı óndiristik zertteý jumystary júrgizildi. Ǵylymı-zertteý jumystaryn pedagogıkalyq qyzmetpen sabaqtastyryp, birqatar jyldar Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda (Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtet) «Jalpy jylý tehnıkasy» kýrsynan sabaq berdi. 150-den astam ǵylymı eńbekterdiń, 30 ónertabystyń avtory, 15 ǵylym kandıdatyn daıyndaǵan. Onyń shákirtteri Qazaqstannyń barlyq energetıka júıelerinde eńbek etedi, kafedralarǵa, jobalaý jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna, elektr stansalaryna jáne energetıka júıelerine basshylyq jasaıdy. «Uly Otan soǵysyndaǵy erlik eńbegi úshin» medalimen marapattalǵan. 77 jyl buryn (1937) 1991 jyldan Norvegııa koroli, ákesi Ýlafa V qaıtys bolǵannan keıin taqqa otyrǵan HARALЬD V dúnıege keldi.

57 jyl buryn (1957) reseı estrada ánshisi, «Lıýbe» tobynyń jetekshisi, Reseı halyq ártisi RASTORGÝEV Nıkolaı Vıacheslavovıch dúnıege keldi.