2030 jylǵa qaraı agrarlyq ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizý 40%-ǵa jetedi
ASTANA. KAZINFORM – Memleket basshysynyń «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli tsıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda agroónerkásip kesheniniń tıimdiligin arttyrý boıynsha bergen tapsyrmalaryn oryndaý jumystary elimizde jalǵasyp keledi. Úkimet Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi arqyly ákimdiktermen birlesip, qaıtarylǵan jerlerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna engizý, jer qatynastaryn tsıfrlandyrý, qoldanbaly agrarlyq ǵylymdy damytý jáne óndiriske zamanaýı tehnologııalardy engizý sharalaryn júzege asyrýda.
Jaıylymǵa – 5,5 mln gektar, aýyl sharýashylyǵy óndirisine – 8 mln gektar
Negizgi baǵyttardyń biri – jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný. Paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin jáne zańnamany buza otyryp berilgen jer ýchaskelerin memleket menshigine qaıtarý jumystary 2022 jyly bastaldy. Bul jumysty úılestirý úshin Jumys komıssııasy quryldy.
Memleket basshysy 2025 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstan halqyna Joldaýyn jarııalaǵan sátte 13,5 mln gektar jer memleketke qaıtarylyp, onyń 6 mln gektary qaıta bólingen bolatyn. Qalǵan 7,5 mln gektar óńirler boıynsha bekitilgen qaıta bólý josparlaryna engizildi. 2026 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha qaıta bólingen jerlerdiń jalpy kólemi 13,5 mln gektarǵa jetti. Onyń 5,5 mln gektary mal jaıý úshin jergilikti halyqtyń ortaq paıdalanýyna berilse, taǵy 8 mln gektary aýyl sharýashylyǵy óndirisi sýbektilerine konkýrstyq negizde berildi.
Osylaısha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, 7,5 mln gektar jerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna engizý jónindegi tapsyrma oryndaldy. Onyń 3,5 mln gektary mal jaıý úshin jergilikti halyqqa, 4 mln gektary aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge konkýrstyq negizde berildi. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin berý Jer kodeksine jáne konkýrstar ótkizý jónindegi belgilengen qaǵıdalarǵa sáıkes júzege asyrylady. Óńirlerde jerdi qaıta bólýdiń túrli tetikteri qoldanylady: turǵyndarǵa jaıylymdardy bekitip berý, jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný quqyǵyn berý, eldi mekenderdiń shekarasyn keńeıtý jáne jerlerdi rezervke qoıý.
Aıta ketý kerek, jerdi qaıtarý jáne qaıta bólý jumystary turaqty negizde júrgiziledi. 2022 jyldan beri memleket menshigine 15,5 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jeri qaıtaryldy. Bul rette qaıtarylǵan jerdi ádil qaıta bólýge jáne olardy odan ári sharýashylyq aınalymyna engizýge basa mán berilýde. Jergilikti halyqty jaıylymmen qamtamasyz etý, aýyl sharýashylyǵy óndirisin damytý, jumyspen qamtý jáne ınvestıtsııa tartý máselelerine erekshe nazar aýdarylady.
AÓK-ti tsıfrlandyrý: jasandy ıntellekt jáne derekter jer resýrstaryn basqarý tásilderin ózgertýde
Kelesi kezeń jer resýrstaryn basqarý tıimdiligin arttyrýmen baılanysty. Bul baǵytta tsıfrlyq quraldardy, ǵaryshtyq monıtorıng pen geoanalıtıkany qoldaný aıasy keńeıip keledi.
Zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný ıgerilmeı jatqan aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn anyqtaýǵa, jerdiń jaı-kúıin baqylaýǵa jáne ony bólý protsesteriniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Tsıfrlandyrý birtindep AÓK-ti aýqymdy transformatsııalaýdyń bir bóligine aınalýda. 2026 jyly aýyl sharýashylyǵynda tsıfrlyq sheshimder men jasandy ıntellektini qoldaný aıasy keńeıtilýde. Praktıkalyq mysaldardyń biri – ara selektsııasyna jáne omarta sharýashylyǵyn basqarýǵa arnalǵan Apislab tsıfrlyq platformasy. Platformany elimizdiń túrli óńirlerindegi omarta sharýashylyqtary paıdalanyp keledi.
Aldaǵy ýaqytta tsıfrlyq sheshimder resýrstardy basqarý men selektsııadan bastap aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jaı-kúıin baqylaý jáne sharýashylyqtardyń tıimdiligin arttyrýǵa deıingi óndiristik protsesterdiń barǵan saıyn keń aýqymyn qamtýy tıis.
34 ǵylymı baǵdarlamaǵa 28,9 mlrd teńge: ázirlemeler óndiriske kelýi tıis
Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaýdyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – agrarlyq ǵylymdy jáne onyń praktıkalyq baǵdaryn damytý. Osy maqsatta AÓK-ti damytý tujyrymdamasyna Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵyn (UAǴBO) tiginen ıntegratsııalanǵan agrohabqa aınaldyrý jónindegi sharalar engizilgen. 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan UAǴBO-ny damytýdyń strategııalyq jospary bekitilip, júzege asyrylýda. Búginde UAǴBO – agrarlyq salanyń ǵylymı-bilim berý mekemelerin biriktiretin ǵylymnyń memleketpen jáne bıznespen ózara is-qımyl operatory. Onyń quramyna 33 enshiles uıym kiredi, onyń ishinde joǵary oqý oryndary, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, aýylsharýashylyq tájirıbe stansalary jáne tájirıbelik-óndiristik sharýashylyqtar bar. Mundaǵy mindetterdiń biri materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartý bolyp qala bermek. Tuqym sharýashylyǵy jónindegi keshendi jospar aıasynda 2019 jyldan beri alǵash ret respýblıkalyq bıýdjetten 16,8 mlrd teńge bólindi.
2030 jylǵa qaraı engizýdi 40%-ǵa jetkizý: agrarlyq ǵylym zertteýlerden nátıjege kóshýde
Ǵylymı zertteýlerdi baǵdarlamalyq-maqsatty qarjylandyrý jumystary jalǵasýda. Bıyl 2024 jyly bastalǵan jalpy somasy 28,9 mlrd teńge bolatyn 34 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany júzege asyrý aıaqtalmaq. Zertteý nátıjeleri egin sharýashylyǵynda, mal sharýashylyǵynda jáne óńdeý salasynda is júzine asýy kerek. Máselen, memleket tarapynan júrgiziletin suryptardy synaý jumystaryna 115 jańa sort pen aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń býdandaryn berý, óńirlerdiń klımattyq kartalaryn jáne topyraq jaǵdaıyn jaqsartýdyń jańa ádisterin oılap tabý josparlanýda. Mal sharýashylyǵynda aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń ulttyq tuqymdarynyń genetıkalyq sıpatyn jaqsartý, 11 jańa suryptaý nátıjelerin, maldy baǵý jáne jemdeýdiń 7 tehnologııasyn jasap shyǵarý kózdelgen. Qaıta óńdeý salasynda qunaly tamaq ónimderiniń jańa tehnologııalary jáne jalǵan ónimdi anyqtaý ádisteri ázirlenýde.
Bul jumystardyń tıimdiliginiń negizgi kórsetkishteriniń biri – ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske engizý. 2030 jylǵa qaraı olardyń úlesin 40%-ǵa deıin arttyrý mindeti qoıyldy. Qazir bul kórsetkish 22%, al 2023 jyly 17% jáne 2024 jyly 19% bolǵan. Osy maqsatta UAǴBO-ǵa qarasty Transfert jáne kommertsııalandyrý ortalyǵynyń qyzmeti qaıta qaraldy. Onyń mindeti – ǵylymı ázirlemelerdi is júzinde asyrýdy jedeldetý jáne zertteý nátıjelerin suranysqa ıe ónimderge, tehnologııalar men qyzmetterge aınaldyý. Ǵylymı ınstıtýttar, ýnıversıtetter men agrarlyq bıznes arasyndaǵy ózara is-qımyl kúsheıtilýde, máselen: tehnıkalyq mindetterdi anyqtaý kezinde aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń naqty qajettilikteri eskeriledi.
«Batyrhan», vırýsy joq tamyr sabaqtary jáne «Aport»: ázirlemeler sharýashylyqtarǵa engizilýde
Agrarlyq ǵylymnyń praktıkalyq baǵyty, ásirese, otandyq selektsııa men tuqym sharýashylyǵyn damytý salasynda baıqalady. 2026 jyly selektsııa men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń 2028 jylǵa deıingi keshendi josparyn júzege asyrý jalǵasýda. Sortty jasap shyǵarý men memleket tarapynan sortty synaýdan bastap tuqym óndirýge, ony keńinen jolǵa qoıýǵa jáne sharýashylyqtarǵa engizýge deıingi dáıekti tizbek qalyptasýda.
Bıylǵy nátıjeleriniń biri retinde topyraqtyń qurǵap, sortańdanyp ketýine tózimdi jazdyq «Batyrhan» arpasynyń jańa sorty jasap shyǵarylǵanyn atap ótýge bolady. Sort memleket tarapynan júrgiziletin sortty synaýdyń odan arǵy protsedýralarynan ótý úshin daıyndalǵan. Vırýsy joq egý materıalynyń óndirisi de damýda. Naýryz aıynda Qazaq jemis-kókónis sharýashylyǵy ǴZI men Ońtústik Koreıanyń VITROSYS INCORPORATION kompanııasy in vitro tehnologııalaryn qoldana otyryp, tuqymdyq kartop óndirý júıesin qurý boıynsha yntymaqtastyq týraly Memorandýmǵa qol qoıdy.
Almaty oblysynda da alma aǵashynyń vırýsy joq tamyr sabaqtaryn ósirý úshin baza qurylýda. Sáýir aıynda Nıderlandydan 7 myńnan astam tamyr sabaǵy jetkizildi, sonymen birge elimizdiń ishinde de in vitro ádisimen egý materıalynyń óndirisi damytylýda. Otandyq «Aport» sortyn qalpyna keltirý jumystary jalǵasýda. Vırýsy joq genetıkalyq materıaldar qalyptasýda, úlgilerdi molekýlalyq-genetıkalyq sáıkestendirý júrgizilýde jáne in vitro ósimdikterdi kóbeıtý tehnologııasy damýda.
Qazaqstandyq ǵalymdar bıopestıtsıdter men mármár qoı etin óndirý tehnologııalaryn ázirleýde
Agrarlyq ǵylymdy damytýdyń mańyzdy elementi – halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý. 2026 jyly S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń bazasynda qaldyqtardy basqarý boıynsha Halyqaralyq ǵylymı-oqý zerthanasy ashyldy. Zerthana qaldyqtardy qaıta óńdeý, resýrstardy únemdeý, turaqty aýyl sharýashylyǵy jáne ekologııalyq tehnologııalar baǵyttarynda zertteýler júrgizedi.
Shilde aıynda Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy, Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne Qytaı aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń Ósimdikterdi qorǵaý ınstıtýty bıopestıtsıdterdi ázirleý jáne olardy óndirýdi lokalızatsııalaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Ǵylymı uıymdarda ósimdikterdi bıologııalyq qorǵaý quraldaryn, onyń ishinde marokkolyq shegirtkege qarsy kúresýge arnalǵan Metarhizium anisopliae negizindegi preparattardy synaý jumystary jalǵasýda. Bul baǵyttyń damýy ekologııalyq turǵydan qaýipsiz ósimdikterdi qorǵaý quraldarynyń óndirisin keńeıtýge jáne ımporttyq hımııalyq preparattarǵa táýeldilikti azaıtýǵa múmkindik beredi. Shilde aıynda taǵy bir iri joba – Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń bazasynda halyqaralyq One Health Research ortalyǵynyń ashylýy boldy. Ortalyq bıologııalyq qaýipsizdik, mıkrobıologııa, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne veterınarııa salalarynda zertteýler júrgizýmen, sondaı-aq halyqaralyq ǵylymı jobalardy jáne akademııalyq utqyrlyqty damytýmen aınalysady. Zertteýlerdiń praktıkalyq baǵyty mal sharýashylyǵy salasyna da qatysty. Ǵylymı uıymdar qazaqtyń bııazy júndi qoı tuqymy negizinde mármár qoı etin óndirý, sondaı-aq saýyndy túıelerge arnalǵan otandyq ekstrýdtalǵan quramajem óndirý tehnologııalaryn ázirledi. Genetıka, selektsııa, azyqtandyrý jáne janýarlardyń ónimdiligin arttyrý boıynsha zertteýler jalǵasýda.
Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler úshin bilimdi taratý baǵdarlamasy jalǵasýda: jańa tehnologııalar men ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjeleri boıynsha semınarlar, vebınarlar jáne konsýltatsııalar ótkizilýde. Agrarlyq zertteý baǵytyndaǵy joǵary oqý oryndaryn jańǵyrtýǵa 57 mlrd teńge qarastyrylǵan. Agrarlyq baǵyttaǵy eki zertteý ýnıversıtetin – S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti men Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetin damytýǵa erekshe nazar aýdarylýda.
Olardy damytý baǵdarlamalary ǵylymı-bilim berý áleýetin nyǵaıtýdy, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtýdy jáne agrarlyq ǵylym men bilim berýdiń zamanaýı halyqaralyq ortalyqtaryn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Osy maqsattarǵa respýblıkalyq bıýdjetten S. Seıfýllın atyndaǵy QazATZÝ-ǵa 20,4 mlrd teńge, al QazUAZÝ-ǵa 36,6 mlrd teńge kóleminde qarjy qarastyrylǵan.
Osylaısha, agrarlyq ýnıversıtetter men ǵylymı uıymdar birtindep tek kadr daıarlaý ortalyqtary ǵana emes, sonymen qatar qoldanbaly zertteýler júrgizý, jańa tehnologııalar ázirleý jáne olardy keıinnen óndiriske engizý alańdaryna aınalýda. Jalpy, atqarylyp jatqan jumystar agroónerkásiptik keshenniń jańa tehnologııalyq negizin qalyptastyrýda. Qaıtarylǵan jerler aýyl sharýashylyǵy aınalymyna engizilip, óndiristi keńeıtýge qajetti resýrsqa aınalýda. Tsıfrlyq sheshimder aýyl sharýashylyǵy alqaptary men óndiristik úderisterdi basqarýdyń tıimdiligin arttyrsa, qoldanbaly agrarlyq ǵylym salany jańa sorttarmen, tehnologııalarmen jáne ǵylymı ázirlemelermen qamtamasyz etýde. Bul kezeńdegi basty mindet – atqarylyp jatqan jumystardyń nátıjelerin aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine tikeleı jetkizip, eńbek ónimdiliginiń artýy, resýrstardy paıdalaný tıimdiliginiń jaqsarýy jáne otandyq agroónerkásiptik keshenniń básekege qabilettiliginiń artýy túrinde naqty nátıjege qol jetkizýdi qamtamasyz etý.
