2030 jylǵa deıin elimizde qandaı nysandar salynady: mınıstr Ersaıyn Naǵaspaevpen suhbat

— Prezıdent bıylǵy Joldaýynda qurylys kólemin arttyryp, ınfraqurylymdy aýqymdy túrde jańartýǵa shaqyrdy. 2025 jyly Qazaqstandaǵy qurylys jumystarynyń kólemi 10,8 trln teńgege jetti. Mundaı ósimge qandaı faktorlar sebep boldy jáne qazirgi tańda qaı baǵyttar qarqyndy damyp keledi?

— Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev qurylys salasyna aýqymdy mindetter júktedi. Búginde bul salada naqty nátıjeler bar. Ósim tek turǵyn úı qurylysy esebinen ǵana emes, kólik, áleýmettik, ınjenerlik jáne basqa da ınfraqurylym túrlerin damytý esebinen qamtamasyz etilip otyr.

Ótken jyly Qazaqstanda oryndalǵan qurylys jumystarynyń kólemi 10,8 trln teńge boldy. Bul — 2024 jylmen salystyrǵanda 17,5%-ǵa joǵary kórsetkish. Qurylys jumystarynyń jalpy kóleminde avtomobıl jáne temirjoldar men metro qurylysynyń úlesi — 23,7%, turǵyn úıler qurylysynyń mólsheri — 12,3% al ózge de ǵımarattar qurylysynyń úlesi 22,6% boldy. Jalpy, ǵımarattar men qurylystardy salý jáne jóndeý jumystarynyń 18,7%-ǵa artty.

Qurylys salasyndaǵy belsendilik aýqymyn memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýynda turǵan nysandardyń sany da kórsetedi. 2025 jyly mundaı nysandardyń sany 22 639-ǵa jetti. 2024 jyly olardyń sany 21 954 bolǵan edi. Osylaısha, kórsetkish 3,1%-ǵa ósti. Al 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy statıstıka boıynsha, memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýynda 10 694 nysan tirkeýde tur.

Aıta keteıik, negizgi baǵyttardyń biri — turǵyn úı qurylysy. Memlekettik saıasattyń bul baǵyttaǵy maqsaty — salanyń turaqty damýyn qamtamasyz etip, turǵyn úı qurylysyn ulǵaıtý. 2025 jyly elde 20,3 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten 6,2%-ǵa artyq. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıdiń 90,6%-y jeke qurylys salýshylardyń úlesine tıesili boldy. Demek, turǵyn úı qurylysy elimizdegi qurylys jumystarynyń jalpy kóleminde mańyzdy oryn alady.

Sonymen birge, qurylys jumystarynyń eleýli bóligin kólik ınfraqurylymyn damytý jumystary alady. 2025 jyly avtomobıl joldarynyń 13 myń shaqyrymynda qurylys jáne jóndeý jumystary júrgizildi. Bul — rekordtyq kórsetkish. Onyń ishinde shamamen 6 myń shaqyrym qashyqtyqtaǵy jumystar aıaqtalyp, joldar paıdalanýǵa berildi. Jol qurylysy men rekonstrýktsııalaý aıasynda «Qalbataý — Maıqapshaǵaı», «Qurty — Qonaev», «Qyzylorda — Jezqazǵan», «Uzynaǵash — Otar» jobalary iske asyryldy. Sonymen qatar «Aqtóbe — Ulǵaısyn», «Qaraǵandy — Jezqazǵan», «Atyraý — Dossor» baǵyttaryndaǵy jáne Saryaǵash qalasynyń aınalma jolyn salý jobalary qolǵa alyndy.

Taǵy bir mańyzdy baǵyt — áleýmettik ınfraqurylym qurylysy. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha, elimizde 236 myńǵa jýyq oqýshy ornyna arnalǵan 162 mekteptiń qurylysy aıaqtaldy. Onyń 112-si «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasy aıasynda salyndy. Jańa mektepterdiń paıdalanýǵa berilýi úsh aýysymmen oqytatyn 27 mektep pen apatty jaǵdaıdaǵy 11 mekteptiń máselesin sheshýge, sondaı-aq oqýshy oryndarynyń tapshylyǵyn azaıtýǵa múmkindik berdi.

Budan bólek, 2025 jyly elde 250 jalpy bilim beretin mektep, 64 mektepke deıingi bilim berý uıymy, 5 aýrýhana jáne 166 ambýlatorııalyq-emhanalyq uıym paıdalanýǵa berildi. Bul qurylys jumystarynyń kommertsııalyq jáne turǵyn úı nysandarymen ǵana shektelmeı, halyqtyń áleýmettik ınfraqurylymǵa degen qajettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan nysandardy da qamtıtynyn kórsetedi.

— Qazirgi tańda qaı óńirlerde qurylys qarqyny eń joǵary, al qaı óńirlerde qurylys kólemi azaıyp otyr? Onyń sebepteri qandaı?

— 2026 jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndysy boıynsha, respýblıkadaǵy qurylys jumystarynyń naqty kólem ındeksi — 111,5%. Eń joǵary ósim Ulytaý oblysynda tirkeldi (2,4 ese). Qyzylorda oblysynda qurylys jumystarynyń kólemi 31,5%-ǵa, al Shymkent qalasynda 25,4%-ǵa joǵarylady. Ulytaý oblysyndaǵy ósimge temirjoldar, avtomobıl joldary, gaz qubyry jáne basqa da nysandar qurylysy yqpal etti. Qyzylorda oblysynda ósimge joldar men turǵyn úılerdiń, kópbeıindi aýrýhana men «Qyzylorda-Arena» sport kesheniniń qurylysy septigin tıgizdi. Shymkent qalasynda turǵyn úıler men óndiristik nysandardyń salynýy, sondaı-aq avtomobıl joldarynyń qaıta jańǵyrtylýy qurylys jumystarynyń kólemin arttyrdy.

Sonymen qatar, Jetisý oblysynda qurylys jumystarynyń kólemi 28,1%-ǵa, Qaraǵandy oblysynda 16%-ǵa, al Soltústik Qazaqstan oblysynda 2%-ǵa tómendedi. Bul, negizinen, jekelegen ınfraqurylymdyq jáne ónerkásiptik jobalar boıynsha jumys kóleminiń qysqarýyna baılanysty. Atap aıtqanda, gazben jabdyqtaý, temirjol jáne avtomobıl ınfraqurylymy, sondaı-aq sýmen jabdyqtaý salalaryndaǵy jumystardyń azaıýy áser etti.

Degenmen, qurylys jumystary kóleminiń tómendeýi mindetti túrde ınvestıtsııanyń nemese qurylys qýattarynyń jetkiliksiz ekenin bildirmeıdi. Jaǵdaıdy obektıvti baǵalaý úshin qarjylandyrý kólemin, iri jobalardy iske asyrý merzimderin jáne qurylys resýrstarymen qamtamasyz etilý deńgeıin eskerý qajet.

Jalpy, óńirlerdegi qurylys belsendiligi iri ınfraqurylymdyq, ónerkásiptik jáne turǵyn úı jobalaryn iske asyrý arqyly qoldaý taýyp otyr. Máselen, 2026 jylǵa arnalǵan josparlarda avtomobıl joldary men temirjol jelilerin, energetıkalyq nysandar men áýejaılardy salýǵa jáne rekonstrýktsııalaýǵa qarajat bólý josparda bar.

— 2029 jylǵa deıingi Ulttyq ınfraqurylym jospary aıasynda 90 mlrd dollardan astam ınvestıtsııa tartý kózdelgen. Al 2026 jyly qurylysqa jalpy qansha qarajat jumsalady? Bul qarjyny bólýde memleket, qazaqstandyq jeke kompanııalar jáne sheteldik ınvestorlardyń úlesi qandaı?

— Qazaqstannyń 2029 jylǵa deıingi Ulttyq ınfraqurylym jospary (UIJ) — elimizdiń ınfraqurylymyn damytý men jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan qujat. Osy jospar aıasynda QR Ónerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń quzyretine sýmen jabdyqtaý jáne sý burý ınfraqurylymyna qatysty jobalar kiredi.

Qazirgi ýaqytta Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlesip, Ulttyq ınfraqurylym josparyna tıisti ózgerister engizý jumystary júrgizilip jatyr. Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligi úılestiretin jobalardy iske asyrý úshin barlyq qarjylandyrý kózderi esebinen jalpy 830 mlrd teńge qajet.

2026 jylǵa 78,93 mlrd teńge kóleminde qarjylandyrý qarastyrylǵan. Onyń ishinde 23,55 mlrd teńge jergilikti bıýdjet esebinen, al 55,38 mlrd teńge bıýdjetten tys qarajat esebinen bólinedi.

Jospardaǵy jobalardy iske asyrý úshin bıýdjetten tys kózderden qarajat tartý kózdelip otyr. Qarjylandyrý memlekettik-jekeshelik áriptestik tetikteri, bankterdiń kredıtteri, halyqaralyq qarjy uıymdary men damý ınstıtýttarynyń qarajaty, memlekettik kepildiktermen qamtamasyz etilgen qaryzdar, jeke ınvestıtsııalar jáne ınvestorlardyń óz qarajaty esebinen júzege asyrylady.

Qarjylandyrýdyń naqty kózderi men tetikteri ár jobanyń ereksheligine qaraı aıqyndalady. Bul rette ınvestıtsııalyq kezeńde tıisti saraptamalar júrgizilip, qajetti qorytyndylar alynýy eskeriledi.

Sonymen qatar, qoldanystaǵy tarıfterdiń tómendigi men bıýdjet qarajatynyń shekteýliligi de ınvestıtsııa tartýǵa áser etedi.

— 2030 jylǵa deıin Qazaqstanda qandaı iri ónerkásiptik, ınfraqurylymdyq jáne áleýmettik nysandar salý josparlanyp otyr? Qazirdiń ózinde uzaq merzimdi qurylys kezeńi qalyptasyp kele jatyr dep aıtýǵa bola ma, álde qazirgi ósimge kóbine jekelegen iri jobalar áser etip jatyr ma?

— 2030 jylǵa deıin Qazaqstanda qurylys salasyndaǵy aýqymdy jobalar toptamasyn iske asyrý josparlanyp otyr. Eń mańyzdy baǵyttardy birneshe topqa bólip qarastyrýǵa bolady.

Energetıka jáne kommýnaldyq ınfraqurylym. Bul baǵytta energetıkalyq nysandardy, ınjenerlik jeliler men tirshilikti qamtamasyz etý júıelerin jańǵyrtý boıynsha aýqymdy jumystar atqarylýǵa tıis. Energetıka jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý jónindegi ulttyq jobaǵa (EKSJ) shamamen 13,6 trln teńge ınvestıtsııa salý kózdelgen. Odan bólek, 2030 jylǵa deıin 5 myń shaqyrym sý qubyry jelisin jáne 2,8 myń shaqyrym sý burý jelisin jańǵyrtý, sondaı-aq jalpy ınvestıtsııa kólemi 1,9 trln teńge bolatyn 45 káriz-tazartý qurylystaryn salý jáne rekonstrýktsııalaý josparlanǵan.

Turǵyn úı qurylysy. Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes, 2023–2029 jyldary 111 mln sharshy metr turǵyn úı salý josparlanǵan. Úsh jyldyń qorytyndysy boıynsha, onyń 57,2 mln sharshy metri paıdalanýǵa berildi. Bul — jospardyń 51,5%-y. 2026 jyly 20,4 mln sharshy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kózdelgen.

2030 jylǵa deıin Qazaqstanda ónerkásip salasyndaǵy aýqymdy jobalar toptamasyn iske asyrý josparlanyp otyr. Olardyń ishindegi eń mańyzdylary — metallýrgııalyq óndiris qýattaryn damytý, jańa hımııa óndiristerin qurý jáne ekonomıkanyń basqa salalaryn shıkizatpen qamtamasyz etetin kásiporyndar ashý.

Atap aıtqanda, 2027 jyly Túrkistan oblysynda kúkirt qyshqyly zaýytyn, al Jambyl oblysynda mıneraldy tyńaıtqyshtar men ónerkásiptik ónimder óndiretin kásiporyndardy paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Sondaı-aq Túrkistan oblysynda kaýstıkalyq soda men polıvınılhlorıd óndirý kózdelip otyr. Budan bólek, Jambyl oblysynda jel generatorlarynyń quramdas bólikterin óndirý josparlanǵan. Aqtóbe oblysynda etılenamınder óndiretin zaýyt salý, al Astanada XCMG markaly júk avtomobılderi men jol-qurylys tehnıkasyn shyǵaratyn óndiristi iske qosý kózdelgen. Munda avtobetonaralastyrǵyshtar, avtokran-manıpýlıatorlar, avtogreıderler, frontaldy tıegishter t. b. ónimder shyǵarylady.

2028 jylǵa Qarmet kompanııasynyń óndirisin keńeıtý, Qyzylorda oblysynda Roca Kazakhstan kompanııasynyń santehnıkalyq buıymdar óndirisin qurý, Túrkistan oblysynda alıýmınıı taspalaryn óndiretin zaýyt salý, sondaı-aq Abaı oblysynda chıpter men elektrondyq qurylǵylar óndirý jobalary josparlanǵan.

2029 jyly Jambyl oblysynda fosforly tyńaıtqyshtar shyǵaratyn hımııa keshenin, Mańǵystaý oblysynda karbamıd zaýytyn, Aqtóbe oblysynda katodty mys óndiretin baıytý fabrıkasyn, Qostanaı oblysynda glınozem óndiretin kásiporyndy iske qosý kózdelgen.

2030 jylǵa josparlanǵan eń uzaq merzimdi metallýrgııalyq jobalarǵa Qaraǵandy oblysyndaǵy jańa mys balqytý zaýyty, Pavlodar oblysyndaǵy bolat óndiretin metallýrgııalyq zaýyt jáne joǵary tehnologııalyq bolat shyǵaratyn elektrometallýrgııalyq keshen jatady. Sonymen qatar Atyraý oblysynda eki baǵytta baǵdarlanǵan polıpropılen (BOPP) úldirleri men basqa da polımerlik buıymdar óndirý josparlanyp otyr.

2026 jyly iske asyrylatyn jáne iske asyrylýy josparlanǵan jobalar da mańyzdy. Olardyń qatarynda Pavlodar oblysyndaǵy rels dánekerleý kásiporny, Almaty oblysyndaǵy natrıı sýlfatyn óndiretin óndiris, Túrkistan oblysyndaǵy eden jabyndaryn shyǵaratyn zaýyt, sondaı-aq qurylys jáne árleý materıaldaryn óndiretin zaýyttar bar.

Osylaısha, áńgime jekelegen kásiporyndardy iske qosýmen ǵana shektelmeıdi. Mıneraldyq shıkizatty óńdeýden bastap hımııalyq ónimder, metaldar men daıyn materıaldar shyǵarýǵa deıingi tutas óndiristik baǵyttardy damytý kózdelip otyr. Bul otandyq kásiporyndar arasyndaǵy óndiristik baılanysty nyǵaıtýǵa, shıkizatty tereńirek óńdeýge jáne jańa óndiristik tizbekter qalyptastyrýǵa negiz bolady.

Ekinshi suraqqa kelsek, uzaq merzimdi qurylys kezeńi qalyptasyp kele jatyr dep aıtýǵa negiz bar dep esepteımin. Muny ınfraqurylymdy damytýdyń aýqymdy josparlary, birneshe jylǵa arnalǵan jańǵyrtý baǵdarlamalary jáne ekonomıkanyń birneshe salasynda jobalardyń qatar iske asyrylýy kórsetedi.

Sonymen birge, qazirgi ósimdi tek uzaq merzimdi úrdistermen baılanystyrý durys bolmas edi. Qurylys salasynyń búgingi kórsetkishterine jekelegen iri jobalar, jumystardy oryndaý merzimderi, ınvestıtsııalyq qarajatty ıgerý jáne oryndalǵan jumystar aktilerin rásimdeý qarqyny da eleýli áser etedi.
Sondyqtan aldaǵy kezeńdegi basty mindet — qurylys kesheniniń jumysyn birqalypty júktememen qamtamasyz etý, jobalardy ýaqytyly qarjylandyrý jáne aıaqtalyp jatqan nysandardyń ornyna jańa jobalardy daıyndaý. Bul qazirgi iri jobalar paıdalanýǵa berilgennen keıin de salanyń turaqty damýyn saqtaýǵa múmkindik beredi.

Sáýlet jáne qala qurylysy salasynda iri nysandardy bas josparlarmen, egjeı-tegjeıli josparlaý jobalarymen jáne ınjenerlik ári áleýmettik ınfraqurylymdy damytý josparlarymen úılestire ornalastyrý basymdyqqa ıe. 2030 jylǵa deıin mynadaı mańyzdy jobalardy iske asyrý kózdelgen:

• Atyraý oblysyndaǵy Silleno polıetılen zaýyty — jylyna 1,25 mln tonna ónim óndiredi. Investıtsııa kólemi shamamen 7,4 mlrd dollar. Jobany 2029 jyly aıaqtaý josparlanǵan.
• Qashaǵandaǵy gaz óńdeý zaýyty — jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeıdi. Investıtsııa kólemi — 491,9 mlrd teńge. Paıdalanýǵa berý merzimi — 2026 jyl.
• Jańaózendegi gaz óńdeý zaýyty. Investıtsııa kólemi — 167,7 mlrd teńge. Paıdalanýǵa berý merzimi — 2027 jyl.

Budan bólek, jylý jelilerin rekonstrýktsııalaý jumystary júrgizilip jatyr. Bul maqsatqa 2 trln teńgeden astam qarajat bólingen.
Áleýmettik salada mektepter men medıtsınalyq mekemelerdi, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý nysandaryn salý jáne jańǵyrtý kózdelgen.
Qala qurylysy salasyndaǵy basty mindet — bul nysandardyń halyqqa qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý jáne olardy paıdalanýǵa berý merzimderin turǵyn aýdandardyń damý qarqynymen úılestirý.

— Іri qurylys jobalarynyń quny qalaı baqylanady jáne qurylys qunynyń qymbattaýyna kim jaýap beredi? Jobalar boıynsha jospardan tys shyǵyndar týraly aqparat qanshalyqty ashyq?

— Qurylys quny smetalyq normatıvtik qujattar negizinde aıqyndalady. Onyń quny jobalaý, saraptamadan ótkizý jáne qurylys-montajdaý jumystaryn júrgizý kezeńderinde baqylanady. Baǵa belgileýge qatysty memlekettik normatıvterdi mınıstrlik smetalyq baǵalardy baqylaý, esepteý jáne jınaqtaryn qalyptastyrý arqyly ázirlep, bekitedi.

Qurylys qunynyń ósýine kim jaýap beretini onyń qymbattaý sebepterine baılanysty. Eger qurylys qunynyń ósýine jumystardyń merziminde oryndalmaýy nemese qurylys barysynda anyqtalǵan aqaýlar men jobalyq talaptardyń buzylýy sebep bolsa, jaýapkershilik merdigerge júkteledi.

Aqparattyń ashyqtyǵyna kelsek, memleket qatysatyn jobalar týraly málimetter barynsha ashyq jarııalanady. Barlyq sharttar, oryndalǵan jumystar aktileri jáne kelisimshart somasyn ulǵaıtýǵa qatysty qosymsha kelisimder memlekettik satyp alý júıesinde jarııalanady.

Sonymen qatar, qurylys qunynyń negizsiz ósý jaǵdaılary memlekettik aýdıt organdarynyń esepterinde turaqty túrde tirkeledi. Bul esepter qoǵam úshin ashyq.

— Kommýnaldyq jelilerdi jańǵyrtý jumystary turǵyn úı men ónerkásiptik nysandar qurylysynyń qarqynyna ilese alyp otyr ma? Júktemeniń artýy jaǵdaıynda qýat tapshylyǵy men apattardyń aldyn alý úshin qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?

— Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, eldi mekenderdiń aýmaqtaryn damytý jáne qurylys salý eldi mekenderdiń bas josparlary negizinde júzege asyrylady.

Bas josparda eldi meken aýmaǵyn damytýdyń negizgi baǵyttary aıqyndalady. Olardyń qatarynda áleýmettik, rekreatsııalyq, óndiristik, kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylym bar. Bul rette, aýmaqqa keshendi baǵa berý, tabıǵı-klımattyq jáne ekologııalyq erekshelikter, qalyptasqan jáne boljamdy demografııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar eskeriledi.
Bas jospar 20 jylǵa deıingi merzimge ázirlenedi. Al onda kózdelgen jobalyq usynystardy iske asyrýdyń birinshi kezeńi bes jyldy qamtıdy.

Bizdiń mınıstrlik óz quzyreti sheńberinde sýmen jabdyqtaý jáne sý burý máseleleri boıynsha jumys júrgizedi. Jalpy, sýmen jabdyqtaý jáne sý burý nysandaryn jobalaý men salý kezinde eldi mekenderdiń bekitilgen bas josparlary, egjeı-tegjeıli josparlaý jobalary (EJJ), sondaı-aq jergilikti atqarýshy organdar ázirleıtin ınjenerlik ınfraqurylymdy damytýdyń bas shemalary eskeriledi.

Mysaly, Astana qalasynyń damý qarqynyn eskersek, sýmen jabdyqtaýdyń jańa kózderin salý jobasy iske asyrylmaǵan jaǵdaıda, 2028 jylǵa qaraı sý tapshylyǵy týyndaýy múmkin. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta Q. Sátbaev atyndaǵy arnadan sý jetkizetin sý qubyrymen birge № 4 sorǵy-súzgi stantsııasyn salý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Onyń qýaty — táýligine 210 myń tekshe metr.

Osyndaı jumystar elimizdiń barlyq eldi mekenderinde júrgizilip jatyr.
Júktemeniń artýy jaǵdaıynda týyndaıtyn apattar máselesine kelsek, bul másele energetıka jáne kommýnaldyq sektorlardy jańǵyrtý jónindegi ulttyq joba aıasynda sheshiledi. 2030 jylǵa deıin ulttyq joba boıynsha 5 myń shaqyrym sý qubyry jelisin, 2,8 myń shaqyrym sý burý jelisin jańǵyrtý, sondaı-aq 45 qalada káriz-tazartý qurylystaryn salý jáne jańartý josparlanǵan. Bul jumystarǵa jalpy 1,9 trln teńge ınvestıtsııa salý kózdelgen.

Nátıjesinde 2030 jylǵa qaraı sý qubyry jelileriniń tozý deńgeıin 38%-dan 33%-ǵa deıin, al sý burý jelileriniń tozýyn 54%-dan 41%-ǵa deıin tómendetý josparlanyp otyr.

Jalpy, Úkimet barlyq nysandy qajetti ınfraqurylymmen ýaqytyly qamtamasyz etý úshin tıisti sharalardy qabyldap jatyr.

— Qazaqstan qurylys materıaldarymen ishki suranysty qanshalyqty qamtamasyz etip otyr? Otandyq naryqty damytý jáne ımportqa táýeldilikti azaıtý úshin qandaı jańa óndiristerdi iske qosý josparlanǵan?

— 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha, qurylys materıaldary naryǵyndaǵy otandyq óndirýshilerdiń úlesi 71,3%-ǵa jetti. Bul — sońǵy on jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. 2021-2025 jyldar aralyǵynda otandyq ónimniń úlesi 8 paıyzdyq tarmaqqa ósti.

Búginde Qazaqstanda qurylys materıaldaryn óndiretin 3 186 kásiporyn jumys isteıdi. Negizgi qurylys materıaldarynyń birqatary boıynsha ishki suranys tolyǵymen otandyq óndiris esebinen qamtamasyz etiledi. Olardyń qatarynda portlandtsement, taýarlyq beton, gıps, qurylys eritindileri jáne gıpsokarton bar.

Tsement óndirisin jeke atap ótken jón. 2025 jyly tsement óndirý kólemi rekordtyq 14,4 mln tonnaǵa jetti, al otandyq óndirýshilerdiń úlesi 92,2% boldy.

Qazirgi ýaqytta Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligi otandyq óndiristi damytý jáne ımportqa táýeldilikti azaıtý maqsatynda qazaqstandyq jáne sheteldik ınvestorlardy tartý, jańa óndiris oryndaryn ashý, jumys istep turǵan kásiporyndardyń qýatyn keńeıtý jáne olardy jańǵyrtý baǵytynda jumys júrgizip jatyr.

Ásirese ishki naryqta áli de sheteldik ónimge táýeldilik saqtalyp otyrǵan qurylys materıaldarynyń túrlerine basa nazar aýdarylady. Máselen, Túrkistan oblysynda ınvestıtsııa kólemi 1,2 mlrd teńge bolatyn lamınat óndirý jobasy iske asyryldy. Kásiporyn aıyna 100 myń sharshy metr ónim shyǵarýǵa qaýqarly. Bul — eden jabyndary segmentindegi ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan jobalardyń biri.

Osyndaı jumystar qurylys materıaldarynyń basqa túrleri boıynsha da júrgizilip keledi. Bul rette, sheteldik ınvestorlarmen yntymaqtastyq mańyzdy ról atqarady.

Atap aıtqanda, Ispanııanyń iri Roca kompanııasy Qyzylorda oblysynda Qazaqstandaǵy alǵashqy sanıtarlyq keramıka buıymdaryn óndiretin zaýyttyń qurylysyn bastady. Bul joba otandyq sanıtarlyq keramıka óndirisin damytýǵa jáne ımportqa táýeldilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq ónerkásiptik yntymaqtastyqtyń mańyzdy úlgisi bolmaq.

Sonymen qatar, Soltústik Qazaqstan oblysynda elimizdegi alǵashqy aǵash jańqaly jáne lamınatsııalanǵan aǵash jańqaly taqtalar (AJT jáne LAJT) óndiretin zaýyt salý jobasy boıynsha jumystar júrgizilip jatyr.

Budan bólek, 2026 jyly jańa óndirister ashýdy, jumys istep turǵan kásiporyndardyń qýatyn keńeıtýdi jáne jańǵyrtýdy qamtıtyn shamamen 46 jobany iske asyrý jumystary júrgizilýde. Investıtsııalardyń jalpy kólemi — 204,5 mlrd teńge. Nátıjesinde 3,3 myńnan astam jumys ornyn qurý kózdelgen.

— Memleket basshysy elimizde ınfraqurylymdy aýqymdy túrde damytý barysynda qurylys sapasyn joǵary deńgeıde qamtamasyz etý qajettigin de atap ótip, bul máseleni jeke baqylaýynda ustaıtynyn málimdegen edi. Osyǵan baılanysty paıdalanýǵa berilgen nysandardyń sapasy qalaı baǵalanady? Ǵımarat tapsyrylǵannan keıin anyqtalǵan aqaýlar men zańbuzýshylyqtar úshin kim jaýap beredi?

— Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly zańnamaǵa sáıkes, nysandardyń sapasy birneshe tetik arqyly qamtamasyz etiledi. Olardyń qatarynda lıtsenzııalaý, jobalaý qujattamasyna saraptama júrgizý, sáýlet-qurylys baqylaýy, avtorlyq súıemeldeý, tehnıkalyq qadaǵalaý, sondaı-aq qurylysy aıaqtalǵan nysandardy paıdalanýǵa qabyldaýdy uıymdastyrý bar.

Buǵan qosa, jobalaý jáne qurylys barysynda qoldanylatyn ónimderge, sonyń ishinde qurylys materıaldaryna qatysty standarttaý qujattary, synaq zerthanalaryn (ortalyqtaryn) akkredıtteý, qurylys ónimderin sertıfıkattaý jáne qurylys nysandarynyń seısmıkalyq qaýipsizdik talaptaryna sáıkestigin pasporttaý sharalary qoldanylady.

Nysandardy jobalaý kezinde olardyń búkil ómirlik tsıkli boıynda adam ómiri men densaýlyǵyna jáne qorshaǵan ortaǵa tónýi múmkin barlyq táýekel anyqtalyp, eskerilýge tıis. Buǵan qalypty paıdalaný kezindegi jaǵdaılarmen qatar tótenshe jaǵdaılar, qurylys-montajdaý jumystary barysynda bolýy yqtımal buzýshylyqtar jáne qurylys talaptarynyń saqtalmaýynan týyndaıtyn qaýipter de kiredi.

Qurylys jobalary mindetti saraptamadan ótedi. Sarapshylar jobalyq sheshimderdiń qurylys salasyndaǵy zańnama men memlekettik normatıvter talaptaryna sáıkestigin baǵalaıdy.

Qurylys sapasy barlyq kezeńde baqylanady. Bul jumysqa merdiger, tehnıkalyq qadaǵalaý jáne avtorlyq súıemeldeý qyzmetteri qatysady. Sonymen qatar memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy men qadaǵalaýy júzege asyrylady. Tekserýler Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurylys kodeksinde belgilengen tártippen júrgiziledi.

Merdiger qurylys sapasyna óndiristik baqylaý júrgizedi, jumystardy bekitilgen jobalyq qujattama men normatıvtik talaptarǵa sáıkes oryndaıdy jáne anyqtalǵan kemshilikterdi ýaqtyly joıýǵa mindetti.

Tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmeti merdigerdiń belgilengen talaptardy saqtaýyn baqylaıdy jáne qurylys-montajdaý jumystarynyń sapasyna kúndelikti, úzdiksiz baqylaý júrgizedi.

Avtorlyq súıemeldeý qyzmeti qurylys barysynda jobalyq sheshimderdiń saqtalýyn qadaǵalaıdy.

Memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy men qadaǵalaýy organdary qurylys salasyndaǵy zańnama talaptarynyń oryndalýyna memlekettik baqylaý júrgizedi. Zańbuzýshylyqtar anyqtalǵan jaǵdaıda zańnamada kózdelgen den qoıý sharalary qoldanylady.

Memlekettik baqylaý fýnktsııasy jergilikti atqarýshy organdarǵa júktelgen. Olardyń quramyndaǵy memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy organdary (GASK) nysandarǵa barý arqyly nemese barmaı-aq jospardan tys tekserýler men profılaktıkalyq baqylaý júrgizedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda qurylysty toqtata turý, tıisti ruqsattardyń kúshin toqtatý jáne basqa da jedel sharalar qoldanylady.

Bıyl 1 shildeden bastap Qurylys kodeksi kúshine endi. Onyń negizgi jańalyqtarynyń biri — qurylys protsesiniń barlyq kezeńin tsıfrlandyrý jáne nysandardy paıdalanýǵa qabyldaý kezeńinde memlekettik sáýlet-qurylys baqylaýy organdarynyń qatysýyn qamtamasyz etý.

Qurylysqa qatysýshylardyń jaýapkershiligi de kúsheıtildi: kepildik mindettemeleriniń merzimi 5 jylǵa deıin uzartyldy. Al negizgi konstrýktsııalyq elementterge, atap aıtqanda kótergish konstrýktsııalarǵa, shatyrǵa jáne ǵımarattardyń syrtqy qabyrǵalaryna (qasbetterine) qatysty kepildik merzimi 10 jylǵa deıin ulǵaıtyldy.

— Aldaǵy bes jylda qurylys salasyna qansha maman qajet bolady? Qandaı kadrlar tapshy?

— 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan orta merzimdi boljam boıynsha qurylys salasyna 67 myń maman qajet bolady.

Qurylys salasynda eń suranysqa ıe mamandyqtar: qurylys bólimsheleriniń basshylary, qurylys-montajdaý brıgadırleri, sylaqshylar, syrlaýshylar, ǵımarattar men qurylystardyń qasbetterin árleýshi mamandar, tas qalaýshylar jáne osyǵan uqsas kásip ıeleri.

Tapshylyq baıqalatyn mamandardyń qatarynda ınjener-mehanıkter, sáýletshiler men jobalaýshylar, geodezıster men kartograftar, mehanık-tehnıkter, elektronıka tehnıkteri, qurylys jumystarynyń ınspektorlary, sapany baqylaý jáne eńbekti qorǵaý mamandary, sondaı-aq qurylys-montajdaý jáne árleý jumystary brıgadırleri bar.

Osylaısha, aldaǵy bes jylda Qazaqstannyń qurylys salasyna shamamen 67 myń qyzmetker qajet bolady.

— Elimizde turǵyn úı tapshylyǵynyń naqty kólemi qandaı? Halyq sanynyń ósýi men kóshi-qondy eskere otyryp, turǵyn úıge degen qajettilik qalaı esepteledi?

— Turǵyn úı salasyn damytý memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri bolyp belgilengen. Sońǵy jeti jylda baspananyń qoljetimdiligin arttyrýǵa, turǵyn úı qurylysyn ulǵaıtýǵa, ınjenerlik ınfraqurylymdy damytýǵa jáne azamattardy memlekettik qoldaý sharalaryn keńeıtýge baǵyttalǵan júıeli jumystar júrgizildi.

2019-2025 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda 118 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Sonyń nátıjesinde 944 myńnan astam qazaqstandyq otbasy baspanamen qamtamasyz etildi.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha 20,3 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy. Bul — elimiz táýelsizdik alǵannan bergi eń joǵary kórsetkish. Turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý boıynsha josparly kórsetkishter úshinshi jyl qatarynan asyra oryndalyp keledi.

Bıyl turǵyn úıdi paıdalanýǵa berýdiń boljamdy kólemi — 20,4 mln sharshy metr. Toǵyz aıdyń qorytyndysy boıynsha 13,2 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.

Búginde elimiz boıynsha turǵyn úı kezeginde 846 myńnan astam adam tur. Olardyń shamamen 381 myńy áleýmettik osal toptarǵa jatady.
Azamattardyń baspanaǵa qoljetimdiligin arttyrý úshin memlekettik qoldaý sharalary júzege asyrylýda. Olardyń qatarynda áleýmettik osal sanattaǵy azamattarǵa arnalǵan jalǵa beriletin turǵyn úı satyp alý, jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe berý, turǵyn úı sertıfıkattaryn usyný jáne jaldaý aqysynyń bir bóligin sýbsıdııalaý bar.

Osylaısha, memlekettik qoldaý sharalary azamattardyń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa jáne belgilengen kezektilik tártibine sáıkes baspanamen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.

— 2030 jyly qurylys qarqynynyń nátıjesin qandaı kórsetkishter arqyly baǵalaýǵa bolady? Jańa úıler men joldardyń salynýynan bólek, onyń ıgiligin qarapaıym qazaqstandyqtar qalaı sezinedi?

— Meniń oıymsha, qurylys qarqynynyń nátıjesin tek salynǵan turǵyn úıdiń sharshy metrimen, tóselgen joldyń shaqyrymymen nemese ıgerilgen ınvestıtsııa kólemimen baǵalaý jetkiliksiz. Eń basty ólshem — adamdardyń ómir súrý sapasynyń qanshalyqty jaqsarǵany.

Birinshiden, bul — turǵyn úıdiń qoljetimdiligi. Qazaqstandyq otbasylardyń kóbirek bóligi óz baspanasyn satyp alý múmkindigine ıe bolýy kerek. Sonymen qatar, jańa turǵyn aýdandar qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýge tıis.

Ekinshiden, kommýnaldyq qyzmetterdiń sapasy. Jylý jelilerindegi apattar azaıyp, sýmen jabdyqtaý jaqsaryp, elektrmen jabdyqtaýdyń senimdiligi artýy qajet. Mundaı ózgerister halyqtyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etedi.

Úshinshiden, áleýmettik nysandar men kólik ınfraqurylymynyń qoljetimdiligi mańyzdy. Jańa mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar men joldar jolǵa ketetin ýaqytty qysqartyp, medıtsınalyq jáne bilim berý qyzmetterine qoljetimdilikti arttyrýǵa, óńirlerde ómir súrýge qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tıis.

Túptep kelgende, azamat jańa úıge nemese jolǵa ǵana emes, ómir súrýge qolaıly ári qaýipsiz ortaǵa qol jetkizýi kerek. Bul — turaqty kommýnaldyq qyzmetter, qoljetimdi áleýmettik nysandar jáne úı mańyndaǵy damyǵan ınfraqurylym.

Sondyqtan qansha nysan salynǵanyn ǵana emes, olardyń qanshalyqty suranysqa ıe ekenin, sapaly jumys isteıtinin jáne halyqqa naqty paıda ákeletinin de baǵalaý mańyzdy. Elimizdiń qurylys salasyndaǵy damýynyń tabystylyǵyn aıqyndaıtyn basty ólshem — osy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Prezıdent aýqymdy qurylys jobalaryn muqııat iriktep, qatań baqylaý qajettigin málimdegen edi.

Sonymen birge, Oljas Bektenov Prezıdent jarııalaǵan «Halyqtyq qurylys» azamattardyń ál-aýqatynyń artýyna serpin beretinin aıtty.