2027 jyly jańa ekologııalyq talaptar kúshine enedi: almatylyqtar neni bilýi qajet

— Arshan Amanbaıuly, byltyr Almaty máslıhaty atmosferalyq aýany qorǵaý qaǵıdalaryn bekitti. Bul jobany qabyldap, tıisti erejelerdi bekitýdiń qala ekologııasy úshin mańyzy qandaı boldy?

— Negizi, bul qujat — qala úshin óte mańyzdy. Qansha jyldan beri aýanyń lastanýyn, onyń ahýaldaryn kórip júrmiz. Sondyqtan bul qala úshin úlken qadamdardyń biri. Jalpy atmosferalyq aýany qorǵaý qaǵıdalary boıynsha Almatyda LEZ aımaǵyn, ıaǵnı Low Emission Zone (tómen shyǵaryndylar aımaǵy) engizildi. Bul halyqaralyq tájirıbe — Londonda, Nıý-Iorkte, Beıjińde bar. Bul aımaqta kóliktiń zııandy shyǵaryndylary normadan asatyn bolsa, oǵan shekteý qoıylady. Qatty jáne suıyq otyndy paıdalanýǵa tyıym salynady jáne t. b. Keı turǵyndar aýanyń lastanýyna otyn jaǵatyn qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryn kinálaıdy. Basqalary kólikterge silteıdi. Taǵy bir top jylý elektr ortalyqtarynyń kesiri týraly aıtady. Biraq bastysy — az bolsyn, kóp bolsyn barlyǵynyń aýaǵa keri áseri bar. Sondyqtan biz atalǵan qaǵıdalar aıasynda olardyń bireýimen ǵana kúrespeı, júıeli túrde retteýge tyrysamyz. Alaıda atalǵan qaǵıdalar barlyq ekologııalyq máselelerdi sheshedi dep aıta almaımyz. Bolashaqta bul erejeler tolyqtyryla berdi. Ony júzege asyra bastaǵan kezde tájirıbe jınap, qaı tusyna kúsheıtý kerek, qaı jerin jeńildetý kerek — bárin anyqtaımyz. Barlyq ereje biz oılaǵandaı jumys istemeýi múmkin.

— Ekologııalyq qaǵıdalar qandaı zertteýler men halyqaralyq tájirıbelerge súıene otyryp ázirlendi?

— Biz osy qaǵıdalardy qabyldaǵanda Qytaı astanasy Beıjiń qalasynyń tájirıbesine súıendik. Olardyń ekologııalyq jaǵdaıy bastapqyda bizge uqsas bolǵan. Biraq ol jaqta qalaı zań qabyldansa, erteńine sol zańnyń bári jumys istep ketedi. Al Almatyda ekologııalyq qaǵıdalar qabyldanǵanmen, onyń bir jyldyq merzimi bar. Negizgi talaptar 2027 jyldyń 8-shi qańtarynan bastap kúshine enedi. Osy tusta, Beıjiń tájirıbesine keńinen toqtalsaq, olar jeke sektordy gazdandyrý, jylý-elektr ortalyqtarynyń jumysyn gazǵa aýystyrý, aýany lastaıtyn mekemelerdi qala syrtyna shyǵarý syndy sharalardy qabyldaǵan. Sondaı-aq belgili ber aımaqtarda ekologııalyq talaptarǵa saı kelmeıtin kólikterge shekteý qoıylyp, eski kólikterdi qala satyp ala bastady. Keıin osy baǵyttaǵy jumysty birtindep kúsheıte berdi. Men bıyl Beıjińge bardym. Qala halqy bizden 10 ese kóp bolsa da, kóshede keptelis kórgen joqpyn. Qalanyń aýasy taza kórindi. Odan bólek megapolıs ortalyǵynda baıqalatyn eń basty erekshelik — ol dybys. Qansha kólik pen avtobýs ótse de, olardyń daýsyn estimeısiń. Sebebi kóbi elektrli kólikter.

— Qazir Bógenbaı batyr kóshesi, Abaı dańǵyly, Jeltoqsan kóshesi jáne Dostyq dańǵyly aralyǵynda LEZ aımaǵy pılotttyq rejımde iske qosyldy. Onyń aldyn ala nátıjesi daıyn ba? Naqty qandaı derekter jınalyp jatyr?

— Pılottyq joba aıasynda negizinen zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Onyń ishinde sol aýmaqtan qansha kólik jáne qaı jylǵy kólikter ótedi, júk kólikteri men jeńil kólikterdiń úlesi anyqtalýda. Bul jumystar úshin kóshedegi kameralar, onyń ishinde «Sergek» beınebaqylaý júıesi qoldanylady. Jobanyń operatory — Almaty Parking mekemesi. Kóliktiń memlekettik nómiri boıynsha bazada onyń tehpasporty shyǵyp turady. Sol arqyly onyń qaı jylǵy, qaı memlekette shyǵarylǵanyn jáne Eýro standarty boıynsha ekologııalyq sanatyn bilýge bolady. Pılottyq rejım engizilgen aýmaqta qazir arnaıy jol belgileri qoıyldy. Endi boljam boıynsha 2-3 aıdan keıin osy derekterdiń esebin jasap, oǵan saraptama júrgizip, ári qaraı nátıjesi boıynsha jumys isteıtin bolamyz.

— Mamandar Eýro-0, Eýro-4 dep jıi aıtady. Jalpy kólikterdiń ekologııalyq sanatyn anyqtaıtyn osy standarttardyń jumysyn túsindirip ótseńiz?

— Eýro standarttar (Eýro 0–6) — bul eń aldymen avtokólikterdiń qorshaǵan ortaǵa shyǵaratyn zııandy qaldyqtarynyń mólsherin retteıtin halyqaralyq ekologııalyq talaptar. Muny qarapaıym tilmen bylaı túsindirýge bolady: standarttyń sany azaıǵan saıyn, kóliktiń tabıǵatqa keltirer zııany men bóletin ýly gazy soǵurlym kóp bolady. Eski kólikter Eýro 0 standartyna jatady. Olar ekologııaǵa eń kóp zııan keltiretin mashınalar. Al ýaqyt ótken saıyn bul talaptar kúsheıip keledi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanǵa Eýro 6 standartyndaǵy avtokólikter kelip jatsa, Eýropa elderinde qazirdiń ózinde Eýro 7 standartty kólikter shyǵa bastady. ıAǵnı, bul san neǵurlym joǵary bolsa, kólik soǵurlym jańa ári ekologııalyq turǵydan taza, qaýipsiz degen sóz.

— Pılottyq rejım nátıjesi boıynsha LEZ aımaǵy qalaı keńeıedi?

— Búginde LEZ aýmaǵyna kirgen kólik júrgizýshilerine arnaıy habarlama keledi. Bul hat ekinshi deńgeıli bank qosymshalary arqyly push-habarlama retinde jiberiledi. Eger telefonda mundaı qosymshalar bolmasa, onda uıaly baılanys arqyly SMS retinde barady. Habarlamada «Siz arnaıy belgilengen tómen shyǵaryndylar aýmaǵyna kirdińiz. Shyǵaryndylary belgilengen ekologııalyq talaptardan asatyn kólikterge kelesi jyldan bastap shekteý engiziledi» degen mazmunǵa uqsas eskertý bolady. Al LEZ aımaǵy keńeıýine kelsek, ony naqty aıtý qıyn. Ol sheshim biz naqty sharalar qabyldaýǵa daıyn bolǵan kezde qabyldanady. Biraq bolashaqta qalanyń barlyq aýmaǵynda qoldanýdy josparlap otyrmyz.

— LEZ aımaǵynda kólikterge 2027 jyldan bastap naqty qandaı shekteýler bolady?

— Shekteý degenimiz — bul «eski kólikter qalaǵa múldem kirmeıdi» nemese «kirý aqyly bolady» degen sóz emes. Basty talap — kóliktiń shyǵaratyn zııandy gazdary belgilengen ekologııalyq normadan asyp ketpeýi tıis. Eger júrgizýshi kóligin kútip ustasa, katalızatory durys jumys istep tursa, ol kólik tipti 1990 nemese 2000 jyldary shyqqan eski mashına bolsa da, oǵan eshqandaı aıyppul salynbaıdy jáne ol esh aqysyz erkin júre beredi. Sebebi eski kólikterge qoıylatyn ekologııalyq standart jańa kólikterden bólek, olardyń zaýyttyq ereksheligi eskeriledi. Biz bul jumysty avtomattandyryp, jasandy ıntellekt pen kompıýterlik júıege júktep otyrmyz. Qazirgi tańda 30-ǵa jýyq tehnıkalyq baıqaý ortalyǵy «Eco Almaty» kompanııasymen shartqa otyrdy. Kólik jyl saıynǵy tehnıkalyq tekserýden ótkende onyń zııandy shyǵaryndylarynyńmólsheri týraly málimet avtomatty túrde bizdiń bazaǵa jáne Almaty Parking júıesine joldanady. Kólik LEZ aımaǵyna kirgen sátte kameralar onyń nómirin oqyp, bazadan tehnıkalyq baıqaýdan ótken-ótpegenin jáne ekologııalyq normaǵa saı ekenin avtomatty túrde tekseredi. Eger júıe kóliktiń ekologııalyq normaǵa saı emes ekenin nemese tehnıkalyq tekserýden ótpegenin anyqtasa, aldymen eskertý beriledi. «14 kúnniń ishinde buzýshylyqty joıyp, tekseristen ótý kerek» degen habarlama joldanady. Eger júrgizýshi osy ýaqyt ishinde kóligin jóndemeı, LEZ aýmaǵyna taǵy da kiretin bolsa, onda avtomatty túrde aıyppul salynady.

— Almatylyqtardyń kóligi men ózge óńirlerden kelgen kólikterge birdeı talaptar qoıyla ma? Álde ártúrli bola ma?

— Qoǵamda osyndaı oı-pikir bar. Biraq biz eshkimdi bóle almaımyz. Sen qalanyń turǵynysyń, sen Almaty oblysynyń turǵynysyń nemese basqa óńirden keldiń dep aıta almaımyz. Kólikter qalaǵa kúndelikti kirip-shyǵady. Biraq bárine talaptar birdeı bolady.

— ІІІ sanattaǵy nysandar men otyn-kómir jaǵatyn jeke úılerge talaptar qaı jaǵynan kúsheıip jatyr?

— Energetıka basqarmasynan aqparatqa sáıkes, qazirgi tańda 99,6% jeke úıler gazdandyrylǵan. Al úshinshi sanattaǵy obektiler týraly aıtsaq, olarǵa monsha, káýaphana syndy qoǵamdyq tamaqtaný oryndary jatady. Qazir «Eco Almaty» JShS-nyń mamandary nysan ıelerimen, kásipkerlermen kezdesip, túsindirý jumystary júrgizip jatyr. Ekologııalyq taza otynǵa aýysý kerek ekenin, sondaı-aq qajet bolǵan jaǵdaı fıltr qoıý kerek ekenin túsindirip jatyrmyz. LEZ aýmaǵynyń shekarasynda osyndaı talaptar bolady. Bolashaqta qatty otyn jaǵý derekteri anyqtalsa, onda jaýapty adamǵa aıyppul salyndy. Biraq bir nárseni túsiný qajet — aıyppul beker, tek aıyppul kerek bolǵandyqtan salynbaıdy. Bul qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertýdiń quraly. Jalpy eshkimge aıyppul salýdy maqsat etpeımiz, qaıta adamdardyń ónerkásip pen jeke úılerinde gaz jáne elektr qýatyna ótkenin qalaımyz. Aıtylǵan talaptardy barlyǵy oryndaıtyn bolsa, onda aýa sapasy birneshe ese jaqsarady.

— Otyn-kómir jaǵatyn qaladaǵy nysandarǵa talaptadyń kúsheıýi durys sheshim. Alaıda Almatynyń janynda gazdandyrylmaǵan aýyl turǵyndarynyń úıleri bar. Olardyń qaladaǵy aýa sapasyna tikeleı áseri bar. Osy baǵytta oblys ákimdigimen birge qandaı jumys atqarylyp jatyr?

— Jaqynda Almaty aglomeratsııa boıynsha keńestiń otyrysy ótken. Oǵan Almaty qalasynyń ákimi jáne Almaty oblysynyń ákimi, vedomsto basshylary qatysty. Sonda Almaty oblysynyń energetıka jáne sýmen jabdyqtaý basqarma basshysy atap ótkendeı, qala mańyndaǵy 3 aýdanda 18 myńǵa jýyq gazdandyrylmaǵan jeke úıler bar. Osy baǵytta birlesken jol kartasy ázirlenip, oǵan qol qoıyldy. Oblys basshylyǵy kelesi jyldyń aıaǵyna deıin bul úılerge gaz kirgizýge tyrysady. Bul baǵytta ortaq jumys jalǵasyp jatyr. Biz óz tarapymyzdan usynystarymyzdy joldadyq.

— JEO-2 jáne JEO-3 gazǵa aýystyrý jumystary qalaı júrip jatyr? Bul nysandardyń gazǵa kóshýi qala ekologııasyn qanshalyqty jaqsartady?

— Bıyl ekinshi jylý elektr ortalyǵynyń janyndaǵy gazdandyrylǵan jańa stantsııanyń qurylysy tolyqtaı aıaqtalady. Qurylys bitkenimen, onyń aldaǵy ýaqytta iske qosý-baptaý jumystary bolady. Onyń naqty qashan qosylatyny týraly men dóp basyp aıta almaımyn, ony «Almaty elektr stansalary» AQ naqty biledi. Meniń biletinim — bıyl onyń qurylysy máresine jetedi. JEO-2 gazǵa ótkennen keıin qazir jylyna bóletin 37 myń tonna shyǵaryndy 2,5 myń tonnaǵa deıin azaıýy tıis. Al JEO-3 jylyna 12 myń tonna zııandy shyǵaryndy jiberse, bolashaqta bul kórsetkish 1,6 myń tonnaǵa deıin tómendeıdi. Nátıjesinde eki stantsııa da gazǵa kóshken kezde aýaǵa shyǵatyn zııandy gazdardyń kólemi 92%-ǵa deıin azaıady dep boljap otyrmyz.

— Almaty turǵyndaryna aıtatyn jeke tilek ne úndeýińiz bar ma?

— Men halyqpen kezdesý kezinde, jınalystarda árdaıym bir mańyzdy túsinikti aıtyp otyramyn. Qaladaǵy aýa sapasy úshin árkimdi bir kinálap otyra berýge bolmaıdy. Aýa bárimizge ortaq, onyń taza bolǵany bárimizge kerek. Ony balalarymyz jutyp jatyr. Aıtarym — bári ózinen bastaýy kerek. Ár adam ekologııalyq talaptardy oryndasa, kóshege qoqys tastamasa, óz is-áreketine jaýap berse, onda aınalasy da túzeledi. Al qala ákimdigi óz kezeginde jaǵdaıdy jaqsartý úshin barlyq sharaýy qabyldaıdy. Kelesi jyldan bastap kózge kórinetin jetistikke jetemiz degen úmittemin. Soǵan umtylamyz.