2026 jyly álemdik saıasattan ne kútýge bolady
ASTANA. KAZINFORM - 2026 jylǵa aıaq basar tusta álemdik saıasatqa qatysty naqty boljam aıtý qıyn. AQSh-ta Donald Tramptyń bılikke kelýi jahandyq saıasatta burynnan qalyptasqan tepe-teńdikti shaıqaltyp, álemdik kún tártibine jańa reńk qosty. Aldaǵy jyly halyqaralyq saıası keńistikte qandaı oqıǵalar bolýy múmkin? Bul týraly Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy saralap shyqty.
Halyqaralyq qatynastardyń jańa qısyny
Halyqaralyq qatynastar júıesi jańa jaǵdaıǵa beıimdele otyryp, qaıta quryla beredi. Ár el ózine tıimdi taktıkany tańdaýǵa májbúr, alaıda tańdaý múmkindigi onsha kóp emes.
Memleketter ne Tramp faktoryn, onyń álemdik protsesterge yqpalyn eskerip, saıasattaryn soǵan saı beıimdeýi kerek, ne onyń prezıdenttik merzimi úsh jyldan keıin aıaqtalady dep úmittenip, AQSh saıasatynda ózgerister bolatynyna senip otyra turýy kerek.
Alaıda eger kelesi prezıdent Tramptyń ıdeologııalyq izbasary bolsa, ásirese ızolıatsıonızm (memlekettiń oqshaýlyq, tuıyqtyq saıasaty) saıasatyn jalǵastyryp, AQSh óndiristik áleýetin qalpyna keltirý úshin protektsıonızmdi (qoldampazdyq) qoldasa, túbegeıli ózgerister bolmaı qalýy da yqtımal. Mysaly, mundaı stsenarıı qazirgi vıtse-prezıdent Djeı Dı Vens prezıdent atansa júzege asýy múmkin.
AQSh-taǵy aralyq saılaý jáne onyń álem úshin mańyzy
2026 jyly AQSh-ta ótetin kongress pen senat aralyq saılaýy álemdik saıasatqa aıtarlyqtaı áser etedi. Bul naýqan Tramp júrgizip otyrǵan saıasatqa qoǵamnyń kózqarasyn ańǵartyp, ózge elderdiń saıasatkerlerine baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa múmkindik beredi.
Respýblıkalyq partııa kongrestegi kópshilik orynnan aıyrylyp qalýy múmkin. Senattaǵy jaǵdaı salystyrmaly túrde turaqty bolsa da, basymdyqty joǵaltý qaýpi bar. Eger demokrattar men respýblıkashyldar teń daýysqa ıe bolsa, sheshýshi daýys Venske tıesili bolady.
Demokrattardyń jeńiske jetý múmkindigi de joǵary. Olar bıyl Vırdjınııa men Nıý-Djersı shtattarynda gýbernatorlyq saılaýda, sondaı-aq jergilikti deńgeıdegi birneshe saılaýda jeńiske jetti. Nıý-Iorktegi Zohran Mamdanıdiń sensatsııalyq jeńisi de nazar aýdartady.
Eń mańyzdysy – Vırdjınııadaǵy nátıje. Bul shtat Vashıngtonǵa jaqyn ornalasqan. Tramp bılikke kelgennen keıin qysqartýǵa tap bolǵan memlekettik qyzmetkerlerdiń kóbi osynda turady. Sol sebepti Tramp reformalary eń áýeli respýblıkalyq dástúri myqty osy shtatqa aýyr soqqy boldy.
Másele tek kongrestegi nemese gýbernatorlyq oryndardyń nátıjesinde emes. Eń bastysy – Tramp óz saıasatyn zańnamalyq deńgeıde júrgizýge tyrysqanda áldeqaıda zor qarsylyqqa tap bolýy múmkin.
«Aqsaq úırek» stsenarııi
Zań boıynsha bul – Tramptyń prezıdent retindegi ekinshi ári sońǵy merzimi. Degenmen bolashaqta óziniń yqpalyn saqtap qalýy úshin belgili bir saıası qadamdar jasaýy múmkin. Mysaly, Vens prezıdent, al Tramp vıtse-prezıdent bolýy múmkin. Keıin Venstiń ókileti toqtasa, Tramp avtomatty túrde prezıdent atana alady. Alaıda bul – tek gıpotezaǵa súıengen stsenarıı.
Neǵurlym shynaıy nusqa – Tramp aralyq saılaýda jeńilis tapqan kezde merziminen buryn «aqsaq úırek» jaǵdaıyna túsedi. AQSh-ta merzimi aıaqtalýǵa jaqyn, yqpaly álsiregen prezıdentti osylaı ataıdy. Kongresti baqylaýdy qolynan shyǵaryp alsa, onyń saıasaty da álsireıdi: saýda bajdaryn engizý jáne basqa bastamalaryn júzege asyrýy qıyndaıdy.
Saýda bajdarynan bastap Grenlandııa máselesine deıin
Bul jaǵdaı Tramptyń halyqaralyq arenadaǵy yqpalyn shekteýi múmkin. Onyń keıbir bastamalary naqty qıyndyqtarǵa tap bolyp, AQSh ishinde synǵa ushyraýy ǵajap emes. Munyń bári Tramp úshin asa mańyzdy faktor bolyp esepteledi.
Mysaly, AQSh-tyń Grenlandııany qosyp alý jospary qaıta jandanýy múmkin. 2025 jylǵy jeltoqsanda Tramp Danııaǵa tıesili osy avtonomdy aýmaq boıynsha arnaıy ókil taǵaıyndady. Bul onyń osy ıdeıadan áli bas tartpaǵanyn kórsetedi.
Taıaý Shyǵys: qaqtyǵysty báseńdetý múmkindigi
Tramp faktory men onyń basshylyǵyndaǵy AQSh saıasaty jahandyq geosaıasatqa áli de aıtarlyqtaı yqpal etedi. Ol burynǵy uzaqqa sozylǵan keıbir qaqtyǵystarǵa tikeleı áser etkenin atap ótý kerek.
Bul jyly Gaza sektoryndaǵy qaqtyǵysty retteý múmkindigi aıqyn kórinýi yqtımal. Bul, negizinen, Tramptyń Izraıl men arab elderimen tikeleı qarym-qatynasy arqyly júzege asady. Degenmen HAMAS-ty qarýdan aıyrý, ony Palestına ákimshiligi baqylaıtyn kúshtermen almastyrý jáne arab elderiniń qatysýy máseleleri áli de sheshilmegen kúıinde qala beredi.
Tramptyń basty artyqshylyǵy – arab elderimen berik baılanysy. Ol Taıaý Shyǵysty retteýge arnalǵan «Ibrahım kelisimi» josparyn qoldaıdy. Keıbir arab memleketteri ony qabyldaǵanymen, Saýd Arabııasy áli naqty sheshimge kelmegen.
2026 jyly Gaza máselesin sheshýmen qatar, Sırııa men Aýǵanstandaǵy ekonomıkalyq jobalardy iske asyrý jumystary jalǵasýy múmkin. Parsy shyǵanaǵy elderi bul memleketterde kólik dálizderin damytý men turaqtylyq ornatý arqyly burynǵy qaqtyǵystardy toqtatýǵa bolady dep esepteıdi. Osy maqsatpen Aýǵanstan arqyly TAPI gaz qubyry men Sırııa arqyly Jerorta teńizine shyǵatyn temirjol jobalary iske qosylýy múmkin.
Reseı men Ýkraına: beıbit sheshimge jol
2026 jyly Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵysty toqtatý múmkindigi joǵary. Bul negizinen AQSh-tyń beıbit kelisimge qol jetkizýge atsalysýymen baılanysty. Alaıda keıbir synshylar qaqtyǵys áli uzaqqa sozylýy múmkin dep esepteıdi.
Alaıda eki tarap ta uzaqqa sozylǵan soǵysty júrgizýge jetkilikti resýrstarynan aıyryldy. Bul olardyń soǵysty jalǵastyrýyna aıtarlyqtaı áser etti.
1953 jylǵy Koreıa stsenarııi sııaqty, qaqtyǵys tolyq beıbit kelisimge qol qoıylmaı turyp, ýaqytsha toqtatý arqyly sheshilýi múmkin. Mundaı ýaqytsha beıbitshilik 2026 jyldyń alǵashqy aılarynda bolýy múmkin, alaıda dóp basyp aıtý múmkin emes.
Qazaqstan – kelissóz ótkizýge qolaıly alań
Taraptar kelisimge kelse, qorytyndy kezdesý Qazaqstanda ótýi yqtımal. 2025 jylǵy 23 jeltoqsanda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdi kelissóz júrgizýge qolaıly alań retinde usyndy.
Bul qadam Qazaqstannyń beıtarap jáne barlyq tarap úshin qolaıly memleket ekenin kórsetedi. Sonymen qatar eldiń beıbit sheshim izdeýge belsendi túrde qatysyp, halyqaralyq deńgeıde senimdi araaǵaıyn retindegi ustanymyn aıqyndaıdy.
AQSh pen Qytaı: basty geosaıası teketires
2026 jyly álemdik saıasattaǵy eń mańyzdy úderister AQSh pen Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty bolmaq. Bul eki eldiń ózara baılanysy jahandyq ekonomıkaǵa, halyqaralyq saýdaǵa men geosaıası jaǵdaıǵa aıtarlyqtaı áser etedi.
Tramptyń Qytaıǵa qarsy joǵary ımporttyq baj engizýi jaǵdaıdy qıyndatty. Sonyń saldarynan Qytaıdyń AQSh-qa eksporty qysqaryp, aldaǵy ahýaldyń qalaı órbıtini ázirshe belgisiz bolyp otyr.
2025 jylǵy jeltoqsanda AQSh Qorǵanys mınıstrligi esep jarııalap, Pentagon Qytaıdyń áskerı qýatynyń kúsheıýine alańdaýshylyq bildirdi. Esepte jańa zymyran shahtalaryn salý, ıadrolyq áleýetti arttyrý jáne qarýdy kúsheıtý máseleleri erekshe ataldy.
Al Qytaı tarapy muny AQSh-tyń óz ıadrolyq áleýetin jańǵyrtýǵa syltaý izdeýi dep baǵalady. Mundaı aıtys-tartys halyqaralyq turaqtylyqqa oń áser etpeıtini anyq. Biz bul jaǵdaıdy 2026 jyly da baqylaımyz. AQSh pen Qytaı arasyndaǵy qatynas jahandaný men halyqaralyq saýdanyń bolashaǵyna tikeleı áser etedi.
Jahandanýdyń keleshegi
2026 jyly jahandaný taǵdyry álemdik saıasattaǵy basty taqyryptyń birine aınalmaq. 2025 jyly Donald Tramptyń jańa saýda bajdaryn engizýi kóp el úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Sol sebepti memleketter onyń saldaryn tez arada baǵalaýǵa májbúr boldy.
Aldaǵy kezeńde elder jahandanýdy burynǵy kúıinde saqtaý múmkindigin, onyń negizgi qaǵıdalaryn ózgertý joldaryn nemese álemniń aımaqtyq ekonomıkalyq bloktarǵa bóliný yqtımaldyǵyn tarazylaýy qajet.
Bul úderis barlyq memleketten jahandyq ekonomıka men halyqaralyq saıasatty tereń ári jan-jaqty túsinýdi talap etedi.
2026 jyl: kúrt betburyssyz kezeń
2026 jyly álemde kúrt betburys bola qoımaıdy. Kerisinshe, 2025 jyly bastalǵan úrdister jalǵasyn tabady. Elder jańa jaǵdaıǵa beıimdelýge tyrysady nemese aldaǵy ózgeristi kútedi.
Sonymen qatar keıingi jyldary halyqaralyq qaýipsizdikke eleýli áser etken keıbir qaqtyǵystardyń aıaqtalýy múmkin. Árdaıym shıelenistiń kúsheıý qaýpi bar bolǵanymen, qaqtyǵystardyń báseńdeý tendentsııasy baıqalady. Sonymen birge jahandaný daǵdarysy jaǵdaıynda keıbir elder jańa ekonomıkalyq álemdegi óz ornyn oılastyryp, oǵan daıyndalý úshin, mysaly, jańa saýda dálizderin damytýy kerek.
Alaıda jańa shıelenisterdiń paıda bolý qaýpi de bar. Sondaı-aq jahandyq ári aımaqtyq deńgeıde, mysaly, AQSh pen Qytaı arasynda nemese basqa da yqpaly az elder arasynda báseke kúsheıetini anyq. Soǵan qaramastan, 2026 jyldan úmit kóp. Óıtkeni kez kelgen qaqtyǵys kóp resýrsty talap etedi, al resýrstardyń quny barǵan saıyn artyp keledi.