2026 jylǵy trend: Túlekter mamandyqty qalaı tańdaıdy

Túlekter qandaı mamandyqtarǵa basymdyq berip otyr?

Úkimet otyrysynda Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova bıylǵy oqý jylynyń qorytyndysy boıynsha negizgi kórsetkishterdi málimdegen bolatyn.

- Bıyl elimizde 3 mln 900 myń oqýshy bilim aldy. Onyń ishinde mektep qabyrǵasynda 343 myń oqýshy 9-synypty, 215 myń oqýshy 11-synypty aıaqtady. «Altyn belgige» úmitkerler sany – 13 175 (6%), sondaı-aq «Úzdik attestatqa» úmitkerler sany 11 synypta - 18 555, 9 synypta 31 181 oqýshyny quraıdy, - dedi J. Súleımenova.

Túlekter sany artqan saıyn, olardyń arasyndaǵy báseke de, mamandyq tańdaý máselesi de shıelenise tústi. Ulttyq testileý ortalyǵynyń derekterine súıensek, talapkerlerdiń basym bóligi pedagogıka, ınjenerlik jáne aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar baǵyttaryn tańdaǵan. Mamandar bul statıstıkany jastardyń eńbek naryǵyndaǵy turaqty suranysqa jáne tsıfrlyq ekonomıkanyń damýyna ıkemdele bastaǵanymen túsindiredi.

Degenmen, talapkerlerdiń 32,9 paıyzynyń ózge salalardy tańdaýy jastar arasynda shyǵarmashylyq jáne gýmanıtarlyq mamandyqtarǵa degen qyzyǵýshylyqtyń áli de joǵary ekenin ańǵartady. Ctatıstıkanyń bulaı qalyptasýy tańdaýdyń tolyqtaı sanaly ekenin bildirmeıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi basty másele mamandyq suranysynda emes, talapkerlerdiń bul mańyzdy qadam týraly tym kesh oılanatynynda bolyp otyr.

Proforıentolog keńesi: Tańdaýdy «2GIS» tárizdi júıeleý kerek

Kóptegen oqýshy mamandyq tańdaý týraly tek 11-synypta oılana bastaıdy. Al bolashaq kásibin durys tańdaý úshin eńbek salalaryn erterek zerttep, málimet jınaǵan jón. Proforıentolog Jadyra Toıbaıqyzynyń aıtýynsha, naryqta óz betinshe mamandyq tańdaı almaǵan talapkerlerge jón silteıtin kásibı qyzmet túri áldeqashan qalyptasqan.

- Proforıentologtiń jumysy birneshe kezeńnen turady. Aldymen maman oqýshymen áńgimelesip, túrli testter alady. Sol arqyly balanyń minezi, qyzyǵýshylyǵy, oılaý júıesi men qabileti anyqtalady. Keıin test qorytyndysy boıynsha oqýshy men ata-anaǵa tolyqqandy tulǵalyq taldaý jasalyp, qandaı baǵyt oǵan jaqyn ekeni túsindiriledi. Odan keıin oqýshynyń qabiletine saı mamandyqtar usynylady, - dedi Jadyra Toıbaıqyzy.

Sondaı-aq ol ár salanyń bolashaǵy, eńbek naryǵyndaǵy suranysy, grantqa túsý múmkindigi, mansaptyq damý joldary jan-jaqty túsindiriletinin atap ótti. Bul qyzmetke UBT-ǵa psıhologııalyq daıyndyq pen beıindik pán tańdaý máselesi de kiredi. Mamannyń paıymdaýynsha, bul úderiske júıeli túrde qaraý qajet.

- Qazir kóp oqýshy mamandyq týraly tek 11-synypta, UBT jaqyndaǵanda nemese test tapsyrǵannan keıin ǵana oılana bastaıdy. Jınaǵan balyna qarap, «qaı mamandyqqa jetemin, qaı grantqa túsemin?» dep asyǵys sheshim qabyldap jatady. Al shyn máninde oǵan aldyn ala daıyndyq qajet. «Balaǵa baǵyt berilmese, jol aıryǵynda turǵan jolaýshydaı abdyrap qalady» deıdi ǵoı. Sol sııaqty mamandyq tańdaýdy da 2GIS sııaqty júıeleý kerek, ıaǵnı bala qaı baǵytqa bara jatqanyn, qandaı jolmen júretinin erte túsinýi qajet. Eger ata-ana balasyn sanaly, maqsatty túrde baǵyttap otyrsa, durys tańdaý jasaıtyn túlekterdiń qatary arta túsedi. 

Adam ómiriniń eń belsendi kezeńi mamandyqpen tikeleı baılanysty. Osy sebepti mamandyqqa beıimdeý jumystaryn 7-synyptan bastaý kerek dep esepteımin. Óıtkeni dál osy kezeńde balanyń qyzyǵýshylyǵy, qabileti, tabıǵaty anyq kórine bastaıdy. Qazir elimizde sportqa, ónerge, jaratylystaný nemese gýmanıtarlyq baǵyttarǵa beıimdeıtin mektepter men túrli úıirmeler jetkilikti - dep tolyqtyrdy proforıentolog.

Onyń aıtýynsha, balanyń bolmysy - onyń bolashaq jolyn aıqyndaıtyn basty qasıet.

- Keı bala - kópshil, endi biri - tuıyq. Bireýi shyǵarmashylyqqa jaqyn bolsa, ekinshisi naqty ǵylymdarǵa beıim keledi. «Bulaq kórseń, kózin ash» degendeı, balanyń qabiletin erte baıqap, durys baǵytyn bilse, áldeqaıda jeńildeıdi. Ózine unaıtyn mamandyqty aqyly oqysa da, aqyldy qadam myqty maman bolyp, jumsalǵan qarajatty eselep aqtaı alady. Óıtkeni «súıip istegen is sharshatpaıdy, - deıdi maman.

Osy pikirdiń shynaıylyǵyn L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń PhD doktoranty Azamat Júsipqalıevtiń de ómir joly dáleldeı túsedi.

- Kishkentaı kezimnen saıasatqa baılanysty fılmderdi qyzyǵyp kóretinmin. Prezıdentterdi, mınıstrlerdi, depýtattar men ákimderdi teledıdardan kórgende, bolashaqta solar sekildi elge qyzmet etkim keletin. Olardyń ómirbaıanyn, qandaı mamandyq oqyǵanyn, qaı salalarda eńbek etkenin zertteýge qyzyǵýshylyq tanytdym. Sonymen qatar, saıasatkerler men túrli mamandyqtar týraly kóptegen maqalalar oqyp, izdendim. Osy qyzyǵýshylyǵymnyń nátıjesinde 11-synypta saıasattaný mamandyǵyn tańdadym, - deıdi ol.

Azamattyń aıtýynsha, mamandyq tańdaýda ata-anasynyń erkindik berýi men óziniń bala kúngi qyzyǵýshylyǵy úlken ról atqarǵan. Mektepten bastap qoǵamdyq jumystarǵa belsendi aralasyp, saıasattaný salasyn sanaly túrde tańdaǵan ol búginde ǵylym men qyzmetti qatar alyp júr.

Psıholog paıymy: Temperament pen ishki qorqynysh

Psıholog Aıgerim Jańbyrbaıqyzynyń aıtýynsha, mamandyq tańdaýda eń aldymen adamnyń qyzyǵýshylyǵy, qabileti jáne temperament tıpi eskerilýi kerek. Bul úsh faktor bir arnada toǵysqanda ǵana adam óz salasynda úlken nátıjege qol jetkizedi.

Maman temperament adamnyń minez-qulqy men emotsııalyq ereksheligin aıqyndaıtynyn atap ótti. Mysaly, qyzýqandy, belsendi holerık tıpindegi adamdarǵa qarym-qatynas pen qozǵalysty qajet etetin mamandyqtar qolaıly bolsa, sabyrly, emotsııasyn syrtqa kóp shyǵara bermeıtin flegmatıkterge múldem basqa baǵyt tıimdi.

Sonymen qatar, psıholog túlekterdiń mamandyq tańdaýdan qorqýynyń psıhologııalyq sebepterine toqtaldy. Mundaı qorqynysh kóbine aınalanyń pikiri men qoǵamdaǵy qalyptasqan túsinikten paıda bolady. Qazirgi tańda jastardyń kóbi tek bedeldi nemese suranysqa ıe mamandyqtarǵa umtylady, alaıda shynaıy qyzyǵýshylyq pen qabiletke saı tańdalǵan kásip qana uzaq merzimdi jetistikke jetkizedi.

- Eń bastysy - júrek qalaýyna qulaq asý. Ata-ana men ustaz baǵyt beredi, biraq adamnyń qaı salaǵa beıim ekenin oqýshy ózi jaqsy sezedi, - deıdi psıholog.

Shetel tárijirıbesi jáne Jasandy ıntellekt dáýiri

Álemdik tájirıbege kóz júgirtsek, Germanııanyń dýaldy bilim berý júıesi eń tıimdi modelderdiń biri sanalady. Bul elde kásiptik bilimge suranys joǵary: 1 mıllıonnan astam jas dýaldy baǵdarlamalarmen oqıdy. 2023 jyly 470 myńnan astam adam jańa mamandyqtarǵa qabyldansa, 2025 jyly talapkerlerge 327 túrli mamandyq boıynsha tańdaý múmkindigi usynylǵan. Mundaı júıe oqýshylarǵa erte jastan kásibı baǵyt-baǵdar berip, óndirispen tikeleı baılanys ornatýǵa septigin tıgizedi.

Sonymen qatar, Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń (World Economic Forum) «Future of Jobs Report 2025» esebinde jasandy ıntellekt, aqparattyq tehnologııa, ınjenerııa, densaýlyq saqtaý jáne STEM (science, technology, engineering, mathematics) salalary bolashaǵy zor baǵyttar retinde kórsetilgen.

Alaıda, tehnologııa damyǵan saıyn adamnyń róli azaımaıdy. Kerisinshe, shyǵarmashylyq oılaý, birneshe til meńgerý, kommýnıkatsııa jáne ózgeriske beıimdelý mańyzdyraq bola túspek. Jasandy ıntellekt aqparat bere alady, biraq adamnyń ornyna ómirlik tańdaý jasap, jaýapkershilikti óz moınyna ala almaıdy. Sondyqtan búgingi talapker úshin eń mańyzdy suraq: «Qaı mamandyq sánde?» emes, «Men ózimdi qaı salada kóre alamyn?» bolýy tıis.

Grant ıegerleriniń tizimi qashan jarııalanady?

Ulttyq testileý ortalyǵy 2026–2027 oqý jylyna arnalǵan talapkerlerge arnalǵan negizgi qabyldaý merzimderin jarııalady. Soǵan sáıkes, joǵary oqý oryndaryna túsý naýqanynyń kezeńderi naqtylandy.

Joǵary oqý oryndaryna qujat qabyldaý 20 maýsymda bastalyp, 25 tamyzǵa deıin júrgiziledi.

- «Densaýlyq saqtaý» jáne «Pedagogıkalyq ǵylymdar» baǵyttaryna túsýshiler úshin arnaıy emtıhandar qarastyrylǵan. Bul emtıhandarǵa ótinish qabyldaý 20 maýsymda bastalyp, synaqtar 20 tamyzǵa deıin ótedi. Grant konkýrsyna qatysatyn talapkerler arnaıy emtıhandardy 20 shildege deıin tapsyrýy qajet, - delingen Ulttyq testileý ortalyǵynyń málimetinde.

Aıta keteıik, bilim berý granttaryn taǵaıyndaý konkýrsyna ótinimder 13–20 shilde aralyǵynda qabyldanady. Al memlekettik bilim granty ıegerleriniń tizimi 10 tamyzǵa deıin jarııalanady.

Zýlmıra Aýhatqyzy