2026 jylǵy konstıtýtsııalyq ózgerister partııalyq básekeni kúsheıtedi – Bórihan Nurmuhamedov
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl josparlanǵan konstıtýtsııalyq reforma Qazaqstanda bıliktiń jańa ınstıtýtsıonaldyq arhıtektýrasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Ol turaqtylyqty, eseptilikti jáne qoǵamdyq qatysýdy keńeıtýge baǵyttalǵan. Usynylǵan ózgeristerdiń negizgi máni men uzaqmerzimdi saldary týraly Kazinform agenttigine saıasattanýshy, Konstıtýtsııalyq komıssııanyń múshesi Bórihan Nurmuhamedov aıtyp berdi.
– Usynylyp otyrǵan konstıtýtsııalyq ózgeristerdi Qazaqstannyń saıası júıesiniń damýy turǵysynan qalaı baǵalaısyz?
– Konstıtýtsııalyq ózgeristerdi ózekti ári ýaqtyly dep esepteımin. Olar eldiń belgili bir tarıhı jáne ınstıtýtsıonaldyq damý kezeńinen ótkenin kórsetedi. Ózgergen syrtqy jaǵdaılar men ishki áleýmettik-saıası úderister saıası jańǵyrtý aıasynda jańa qadamdar jasaýdy talap etip otyr.
Atap ótý qajet, 2026 jylǵy reforma kosmetıkalyq túzetýlermen shektelmeıdi, ol bılik júıesiniń tereń ınstıtýtsıonaldyq qaıta qurylýyn kózdeıdi. Atap aıtqanda, eki palataly Parlamenttiń ornyna bir palataly zań shyǵarý organy – Quryltaıdy qurý fýnktsııalardyń qaıtalanýyn qysqartyp, zań shyǵarý úderisiniń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Halyq keńesin qalyptastyrý qoǵamdyq dıalogty nyǵaıtýǵa jáne halyq bastamalaryn ınstıtýtsıonaldandyrýǵa baǵyttalǵan. Al vıtse-prezıdent ınstıtýtyn engizý atqarýshy bılik tarmaǵynda ókilettikterdiń teńgerimdi bólinýine yqpal etedi.
Jalpy alǵanda, bul ózgerister tulǵalarǵa táýeldi modelden naqty rólder, rásimder men ózara is-qımyl tetikteri aıqyndalǵan júıege kóshýdi bildiredi.
– Usynylǵan túzetýler qoǵamnyń bılik ınstıtýttaryna degen senimin arttyrýǵa qanshalyqty yqpal ete alady?
– Qazirgi tańda senim urandarmen emes, naqty nátıjeler men saıası sheshimderdiń boljamdylyǵymen ólshenedi. Usynylyp otyrǵan ózgerister memleket pen qoǵam arasyndaǵy qashyqtyqty ınstıtýtsıonaldyq turǵyda qysqartýǵa baǵyttalǵan.
Bul jerde konstıtýtsııalyq reformany ázirleý men talqylaý úderisiniń ózi erekshe mańyzǵa ıe.
Ol qoǵamdyq pikirdi eskere otyryp júzege asyrylýda jáne memleket pen azamattar arasyndaǵy dıalogtyń jańa formatyn kórsetedi. Konstıtýtsııalyq komıssııanyń bir aılyq jumysy barysynda azamattardan 2 myńnan astam usynys tústi.
Talqylaýǵa barlyq parlamenttik partııalar, qoǵamdyq uıymdar, azamattyq qoǵam ókilderi men jergilikti bılik organdary qatysty. Munyń barlyǵy keń qoǵamdyq dıalog pen ınstıtýtsıonaldyq ashyqtyq arqyly senimdi nyǵaıtýǵa berik negiz qalaıdy.
– Turaqty demokratııa qalyptastyrý turǵysynan qandaı ózgeristerdi asa mańyzdy dep sanaısyz?
– Eń aldymen, proportsıonaldy ókildik negizinde qalyptasatyn bir palataly Parlament – Quryltaıdyń qurylýyn atap ótýge bolady. Saılaý partııalyq tizimder boıynsha ótedi, bul saıası básekeniń básin arttyryp, partııalyq júıeniń damýyn yntalandyrady. Báseke jeke tulǵalardan baǵdarlamalar men saıası platformalarǵa aýysady.
Zań shyǵarý bastamasyn usyný quqyǵyna ıe Halyq keńesi azamattyq jáne qoǵamdyq ınstıtýttardyń zań shyǵarý úderisindegi rólin edáýir kúsheıtedi.
Úshinshi mańyzdy element – vıtse-prezıdentti taǵaıyndaý kezinde Parlamenttiń kelisimin alý qajettiligi. Bul bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti jáne ortaq jaýapkershilikti nyǵaıtady.
Jalpy alǵanda, bul qadamdar rásimdik demokratııany damytýǵa, ókilettikter teńgerimin naqtylaýǵa, ókildi ınstıtýttardy kúsheıtýge jáne konstıtýtsııalyq ári qoǵamdyq baqylaý tetikterin keńeıtýge baǵyttalǵan.
– Reforma azamattardyń saıası ómirge qatysý múmkindigin arttyra ma?
– Árıne. Bul – 2026 jylǵy konstıtýtsııalyq reformanyń negizgi mánderiniń biri. Mundaǵy qatysýdy tek saılaýǵa qatysýmen shekteýge bolmaıdy.
Konstıtýtsııalyq komıssııa jumysynyń ashyq ári ınklıýzıvti sıpatynyń ózi qoǵamdyq qatysý arnalarynyń keńeıgenin kórsetedi. Bul úderiste Halyq keńesi mańyzdy ról atqarady.
Áńgime ulttyq jáne óńirlik deńgeıde saraptamalyq jáne qoǵamdyq alańdardy, keńes berý tetikterin jáne turaqty keri baılanysty damytý týraly bolyp otyr. Azamattar saılaý aralyǵyndaǵy kezeńde de saıası úderistiń belsendi qatysýshysy retinde qarastyrylady.
– Ózgerister partııalyq júıe men saıası básekege qalaı áser etedi?
– Quryltaıǵa saılaýdyń tolyqtaı proportsıonaldy júıege kóshýi saıası partııalardyń eldegi negizgi saıası aktor retindegi rólin kúsheıtedi. Partııalar neǵurlym kemeldengen, baǵdarlamalyq turǵyda naqty jáne respýblıkalyq deńgeıde áreket etetin qurylymǵa aınalýǵa májbúr bolady.
Bul saılaý naýqandaryndaǵy emotsııalyq jáne tulǵalyq faktorlardyń rólin tómendetip, saıası baǵdarlamalar men platformalardyń mańyzyn arttyrady. Sonyń nátıjesinde belsendi azamattar partııalyq qyzmetke kóbirek tartylady.
Uzaqmerzimdi perspektıvada Qazaqstannyń partııalyq júıesi turaqty, básekege qabiletti ári ınstıtýtsıonaldyq turǵyda ornyqqan sıpatqa ıe bolady.
– Reformanyń eldiń saıası turaqtylyǵy men damýyna uzaqmerzimdi áseri qandaı bolady?
– Orta jáne uzaq merzimdi kezeńde 2026 jylǵy reforma turaqty, beıimdelgish ári qaqtyǵysqa beıim emes saıası júıeni qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Negizgi basymdyq naqty tulǵalarǵa táýelsiz jumys isteı alatyn ınstıtýttardy damytýǵa beriledi.
Áleýmettik suranystar saıası úderisterge erte kezeńde engiziledi, al saıası partııalar áleýmettik máseleler men qaqtyǵystardy aldyn ala sheshýge múddeli bolady. Saıası daǵdarystar ótkir stsenarııler arqyly emes, rásimdik jáne ınstıtýtsıonaldyq jolmen sheshilýi tıis.
Munyń barlyǵy Qazaqstan úshin asa mańyzdy turaqtylyq pen damýdyń úılesimin qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy. Bıliktiń jańa arhıtektýrasy eldiń uzaqmerzimdi ekonomıkalyq maqsattaryn júzege asyrýǵa qabiletti berik saıası-ınstıtýtsıonaldyq negiz qalyptastyrady.
Aıta keteıik, jańa redaktsııadaǵy Konstıtýtsııa sóz bostandyǵyna kepildik berip, tsenzýraǵa tikeleı tyıym salýdy naqty bekitetinin jazǵanbyz. Bul týraly «Ádil sóz» sóz bostandyǵyn qorǵaý halyqaralyq qorynyń prezıdenti Qarlyǵash Jamanqulova málimdegen edi.