2025 jyly álemde bolǵan alapat apattar: órt, daýyl, sý tasqyny, janartaýdyń atqylaýy

ASTANA. KAZINFORM - Ótip bara jatqan jyl sońǵy kezdegi eń kúrdeli kezeńniń biri boldy. Álemniń túrli aımaqtarynda iri tótenshe jaǵdaılar tirkeldi. Orman órti, sý tasqyny, jer silkinisi, daýyldar men aptap ystyqtar halyqaralyq kún tártibiniń turaqty taqyrybyna aınalyp, iri qalalarmen qatar shalǵaı aýmaqtardy da sharpydy. 

Апаттар су тасқыны өрт жаңбыр
Коллаж: ТАСС, LACoFD / Х, SCMP, report.az

Qymbatqa túsken tabıǵı apat

2025 jyldyń qańtar aıynda Ońtústik Kalıfornııa sońǵy jyldardaǵy eń alapat órttiń oshaǵyna aınaldy. 7 qańtarda Los-Andjeles pen oǵan kórshiles aýdandardaǵy ormanda órt shyǵyp, birneshe aıǵa sozylǵan qurǵaqshylyq jáne ekpini keı jerlerde saǵatyna 130 shaqyrymnan asqan «Santa-Ana» daýylynyń áserinen jyldam taraldy.

Qańtardyń sońyna qaraı órt Los-Andjeles okrýginde 23 myń gektardan astam aýmaqty sharpyp, 31 adamnyń ómirin qıdy jáne shamamen 180 myń adamdy qaýipti aımaqtardan oqshaýlaýǵa májbúr etti. Úsh aptaǵa sozylǵan órt saldarynan myńdaǵan ǵımarat qırap, zaqymdandy.

 Los-Andjelestegi eń joıqyn orman órtine kináli bolýy múmkin kúdikti qamaýǵa alyndy
Foto: radaronline.com/MEGA

Sonymen qatar qoıý tútin birneshe kún boıy Los-Andjelestiń aspanyn torlap, aýanyń sapasyn adam densaýlyǵyna qaýipti deńgeıge jetkizdi. Medıtsınalyq zertteýlerge sáıkes, qoıý tútin taǵy shamamen 400 adamnyń ólimine sebep bolǵan.

Ońtústik Kalıfornııadaǵy ekonomıkalyq shyǵyn 61 mlrd AQSh dollaryna baǵalanyp otyr.

Eýropadaǵy ekstremaldy ystyq

Jazda Eýropa baqylaý tarıhyndaǵy eń qýatty ekstremaldy ystyq tolqyndarynyń birin bastan ótkerdi. Qurlyqtyń edáýir bóliginde aýa temperatýrasy 40°C-tan joǵary kóterilip, ásirese batys jáne ońtústik elderde birneshe apta boıy saqtaldy. Barselona men Madrıdten bastap London men Mılanǵa deıin aptap ystyq kúndelikti ómirdi buzyp qana qoımaı, densaýlyqqa baılanysty kúrdeli máseleler men ólim-jitimniń artýyna sebep boldy.

Birqatar eýropalyq ınstıtýttardyń ǵalymdary júrgizgen zertteýlerge sáıkes, 23 maýsym men 2 shilde aralyǵynda Eýropanyń 12 qalasynda ystyqtyń saldarynan shamamen 2,3 myń adam kóz jumǵan. Onyń ishinde shamamen 1500 ólim jaǵdaıy klımattyń ózgerýimen tikeleı baılanysty dep sanalady, sebebi ol ekstremaldy temperatýrany kúsheıtip, adam aǵzasyna jáne densaýlyq saqtaý júıesine túsetin salmaqty arttyrǵan.

Mıanma men Aýǵanstandaǵy jer silkinisteri

Azııada bolǵan eki iri jer silkinisinen kóp adam kóz jumdy. Naýryz aıynyń sońynda Mıanmanyń ortalyq bóliginde, eldiń ekinshi iri qalasy Mandalaı mańyndaǵy Sagaıng jarylymy aımaǵynda magnıtýdasy shamamen 7,7 bolatyn kúshti jerasty dúmpýleri tirkeldi. Taıaz oshaqta bolǵan bul jer silkinisi birqatar aftershoktarmen qatar júrip, Mıanmada da, kórshiles Taılandta da aýqymdy qıraýlar men adam ólimine sebep boldy. 3 600-den astam adam qaza taýyp, 5 myń adam jaraqat aldy. Halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýynsha, óńirde shamamen 15 mln adam zardap shekken.

Dál osy Mıanmadaǵy jer silkinisi kezinde tarıhta alǵash ret tektonıkalyq plıtalar shekarasynyń úzilý sáti beınejazbaǵa túsirildi. Bul jazba ǵylymı jáne medıa alańdarda jyldam taralyp, buǵan deıin tek seısmıkalyq quraldar arqyly ǵana tirkelgen úderistiń biregeı kórneki dáleline aınaldy. Jer betiniń jaryǵy shamamen 1,3 sekýnd ishinde 2,5 metrge yǵysyp, eń joǵary jyldamdyǵy shamamen 3,2 m/s bolǵan.

Keıinirek, tamyz aıynyń sońynda, magnıtýdasy tómenirek bolǵanymen, saldary aýyr jerasty dúmpýleri Aýǵanstannyń shyǵys bóliginde – Kýnar provıntsııasynyń taýly aýdandarynda tirkeldi.

Epıtsentrdiń taıaz ornalasýy men ǵımarattardyń seısmotózimdiliginiń tómendigi aýyldardyń qıraýyna, kóp adamnyń ólimine jáne keı óńirlerdegi gýmanıtarlyq jaǵdaıdyń ýshyǵýyna ákeldi. Bul tabıǵı apat shamamen 2 200 adamnyń ómirin qıdy.

«Melıssa» daýyly

2025 jyldyń qazan aıynda Atlant aımaǵy «Melıssa» atty daýyldan qatty zardap shekti. Daýyl qysqa ýaqyt ishinde eń joǵary – besinshi sanatqa deıin kúsheıip, ıAmaıkaǵa, sondaı-aq kórshiles Gaıtı, Domınıkan Respýblıkasy men Kýbaǵa soqqy berdi.

«Melıssa» daýyly
Foto: H áleýmettik jelisi

Tabıǵı apat joıqyn jelmen, daýyldy tolqyndarmen jáne nóser jańbyrmen qatar júrip, ınfraqurylymdardyń qıraýyna, elektr energııasynyń óshýine jáne sý tasqynyna ákeldi.

Resmı málimetterge sáıkes, Karıb teńizi basseınindegi birneshe elde júzden astam adam qaza tapqan. Daýyldan kelgen ekonomıkalyq shyǵyn shamamen 10 mlrd AQSh dollaryna baǵalanyp otyr. Bul «Melıssany» 2025 jyly Atlant aımaǵyndaǵy eń qymbat tabıǵı apattardyń birine aınaldyrdy.

Azııadaǵy sý tasqyndary

2025 jyldyń qarasha aıynda Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi mýssondyq jańbyr men tropıkalyq tsıklonnyń qatar kelýinen týyndaǵan aýqymdy sý tasqynyna tap boldy. Qatty nóser ózenderdiń arnasynan tasýyna, topyraq kóshkinine jáne Indonezııa, Taıland, Vetnam men Shrı-Lankada ǵımarattardyń qıraýyna sebep boldy.

Eń aýyr jaǵdaı Vetnamda qalyptasty. Eldiń ortalyq provıntsııalarynda jaýǵan nóser jańbyr saldarynan 91 adam qaza taýyp, taǵy shamamen 11 adam habar-osharsyz ketti. Myńdaǵan turǵyn úıdi sý basyp, júzdegen myń gektar aýyl sharýashylyǵy jerleri jaramsyz kúıge tústi.

Taılandta tabıǵı apat toǵyz provıntsııa men 2 700-den astam eldi mekendi qamtydy. Resmı derekter boıynsha, 176 adam qaza taýyp, zardap shekkenderdiń sany mıllıondap esepteldi.

Apattyń aýqymyn aımaqtaǵy tropıkalyq tsıklondardyń belsendiligi odan ári kúsheıtti. Olar asa mol jaýyn-shashyn ákelip, qutqarý qyzmetiniń jumysyn aıtarlyqtaı qıyndatty.

Indonezııanyń Sýmatra aralynda nóser jańbyr jaýyp, topyraq kóshti.

Sırek kezdesetin «Senıar» tropıkalyq tsıklony aýqymdy sý tasqyny men kóshkin týdyryp, kóptegen adamnyń ómirin qıdy jáne halyqty jappaı evakýatsııalaýǵa sebep boldy.

Bılik organdary men gýmanıtarlyq uıymdardyń baǵalaýynsha, tabıǵı apat saldarynan shamamen 969 adam qaza taýyp, 5 myńnan astamy jaraqat alǵan, al bir mıllıonǵa jýyq turǵyn óz úıin tastap shyǵýǵa májbúr boldy. Zardap shekkenderdiń jalpy sany 3,2 mıllıon adamnan asty.

Taǵy bir oqıǵa retinde qarasha aıynyń sońy – jeltoqsan aıynyń basynda Shrı-Lankaǵa soqqy bergen «Dıtva» tropıkalyq tsıklonyn atap ótýge bolady. Meteorologııalyq jikteme boıynsha ol álsiz tsıklon sanalǵanymen, negizgi zalal jelden emes, uzaqqa sozylǵan nóser jańbyrdan keldi.

Jaýyn-shashyn araldyń edáýir bóligin qamtyǵan aýqymdy sý tasqyndary men jer kóshkinderine ákeldi. Resmı derekterge sáıkes, 600-den astam adam qaza taýyp, ekonomıkalyq shyǵyn 1,6 mlrd AQSh dollarynan asty.

Gonkongtaǵy órt

26 qarasha kúni Gonkongtiń soltústigindegi Taı Po aýdanynda ornalasqan Wang Fuk Court atty 32 qabatty turǵyn úı kesheninde órt shyqty. Aldymen ǵımarattyń aınalasyna ornatylǵan bambýktan jasalǵan qurylys satysy men qurylys tory tutanǵan. Sebebi keshende aýqymdy jóndeý jumystary júrgizilip jatqan edi. Turǵyndardyń bir bóligi ǵımarat ishinde qamalyp qaldy. Órt sóndirýshiler kelgen sátte-aq ot birneshe úıdi qatar sharpyǵan bolatyn.

Órt birneshe kúnge sozylyp, eń joǵary – besinshi kúrdelilik deńgeıine jetti. Nátıjesinde turǵyn úı keshenindegi segiz munaranyń jeteýi tolyǵymen janyp ketti.

Ol Gonkong tarıhyndaǵy 1948 jyldan bergi eń iri órt boldy. Resmı málimetter boıynsha, 146 adam qaza taýyp, shamamen 40 adam joǵalyp ketken ketken, al júzden astam máıit jeke basy anyqtalmaǵandar sanatyna jatqyzyldy. Sonymen qatar 79 adam jaraqat aldy, olardyń ishinde 12 órt sóndirýshi bar.

Bılik ókilderiniń aıtýynsha, órttiń jyldam taralýyna jóndeý jumystary kezinde paıdalanylǵan tez tutanatyn penopolıstırol sebep bolǵan.

Efıopııadaǵy oqıǵa

Álemdik buqaralyq aqparat quraldary keńinen jazǵan eń iri apattardan bólek, 2025 jyl basqa da qaıǵyly oqıǵalarmen este qaldy.

Efıopııada sońǵy 12 myń jylda alǵash ret Haılı-Gýbbı janartaýy atqylady. Kúl baǵany 14 shaqyrym bıiktikke deıin kóterilip, aýanyń sapasyn kúrt nasharlatty jáne jaqyn mańdaǵy aımaqtardaǵy ómirge eleýli qıyndyqtar týǵyzdy.

AQSh-ta, Soltústik Dakota shtatynda, maýsym aıynda 2013 jyldan beri alǵash ret eń joǵary EF5 sanatyndaǵy tornado tirkeldi. Jeldiń jyldamdyǵy saǵat saıyn kúsheıip, úsh adam qaza tapty.

Bul oqıǵalar kóp adamnyń ómirin qıǵan apattar qataryna kirmese de, 2025 jyly álem ártúrli sıpaty men geografııasy boıynsha qanshalyqty alýan túrli katastrofaǵa tap bolǵanyn aıqyn kórsetti.

Katastrofalar – jańa shyndyq

2025 jylǵy apattar endi jekelegen qaıǵyly oqıǵalar retinde emes, aýyr ári úzdiksiz shejire retinde qabyldana bastady. Shveıtsarııalyq Swiss Re saqtandyrý kompanııasynyń baǵalaýynsha, 2025 jyly tabıǵı apattardan kelgen jahandyq ekonomıkalyq shyǵyn 220 mlrd AQSh dollaryna jetken. Bul baqylaý tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri bolyp otyr.

Сейчас читают