2010 jyldyń naqtylanǵan bıýdjetinde áleýmettiń ál-aýqatyn arttyrýǵa qomaqty qarjy qarastyrylyp otyr

búgingi otyrysynda 2010 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetke ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy bekitildi. Respýblıkalyq bıýdjettiń naqtylanǵan parametrleri boıynsha bıyl qazynaǵa 3 trln. 378,4 mlrd teńge túsim túsýi tıis, bul qoldanystaǵy bıýdjetke qaraǵanda 189,4 mlrd. teńgege artyq. Al shyǵystar - 4 trln. 182,0 mlrd. teńgeni quraıdy, sóıtip ol túzetilgen bıýdjetke qaraǵanda 240,1 mlrd. teńgege ulǵaıtylyp otyr. Aǵymdaǵy bıýdjettiń tapshylyǵy - 803,6 mlrd. teńge bolmaq, bul san túzetilgen kórsetkishten bar-joǵy 50,7 myń teńgege ulǵaıǵan. Zań jobasy artyq-kem tustaryn taǵy bir súzgiden ótkizý úshin aldymen «Nur-Otan» partııasynyń qaraýyna usynylyp, odan keıin Parlament depýtattarynyń qaraýyna shyǵarylady.

Sonymen naqtylanǵan bıýdjette qandaı jańalyqtar bar? Naqtylanǵan bıýdjet boıynsha 295,5mlrd. teńge somadaǵy qosymsha túsimder men bosaıtyn qarajatty bıylǵy Joldaýdyń erejelerin iske asyrý is-sharalaryna baǵyttaý kózdelip otyr. Bul rette qarjy jeti basym baǵyt boıynsha bólinedi. Este bolsa, Prezıdent bıylǵy Joldaýynda Úkimetke bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysyn jáne stýdentterdiń stıpendııalaryn 25 paıyzǵa arttyrý merzimin aǵymdaǵy jylǵy shildeniń 1-nen sáýirdiń 1-ne aýystyrýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy mindetti oryndaý úshin naqtylanǵan bıýdjetten 53,8 mlrd. teńge qarjy bólý kózdelip otyr. Bul birinshi basym baǵyt.

Al ekinshi basym baǵyt Údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasyndaǵy sharalardy qarjylandyrýǵa 145,8 mlrd. teńge bólý kózdelýde. Onyń ishinde «Bıznestiń jol kartasy - 2020» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa - 30 mlrd. teńge qarjy qarastyrylǵan. Osy arada Qazaqstan elimizdegi bıznestiń bedelin myqtap kóterýge bel sheshe kirisip ketkenin aıtyp ótken jón. Ótken jumada QR Prezıdenti janyndaǵy Kásipkerler keńesiniń 1-shi jalpy otyrysynda Elbasy elimizdegi kásipkerliktiń kemeldep, shaǵyn jáne orta bıznestiń berekesin arttyrý úshin Úkimetke barlyq jaǵdaıdy jasaýdy myqtap tapsyrdy. Mynadaı kúrdeli kezeńde shaǵyn jáne orta bıznesti taǵdyr tálkegine tastamas úshin, olardyń alǵan nesıelerin sýbsıdııalaýǵa shamamen 30 mlrd. teńge bólý josparlanyp otyr. Bul jeke bıznes, jalpy kásiporyndar úshin qazirgi jaǵdaıda aıryqsha qoldaý ekeni daýsyz. «Bıznestiń jol kartasy - 2020» baǵdarlamasy aıasynda memlekettik qoldaý negizinen ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektorynda jumys isteıtin shaǵyn bıznes kásiporyndarǵa kórsetiletin bolady.

Naqtylanǵan bıýdjet boıynsha, joǵaryda aıtylǵan ekinshi baǵyt aıasynda Indýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń ınvestıtsııany, eksportty jáne ónimdilikti arttyrý baǵdarlamasyn iske asyrý arqyly shıkizat emes sektordy damytý is-sharalaryna - 5 mlrd. teńge; «Samuryq-Qazyna» qorynyń jarǵylyq kapıtalyn ulǵaıtý jáne kredıt berý arqyly serpindi ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa - 62,8 mlrd. teńge; agroónerkásip keshenin damytý is-sharalaryna - 28 mlrd. teńge; ǵarysh salasynyń jobalaryna - 7 mlrd. teńge: «Qorǵas» halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵynyń ınfraqurylymyn damytýǵa - 6 mlrd. teńge; Astana qalasyndaǵy Jańa ýnıversıtettiń 2-shi kezegin salýǵa - 5 mlrd. teńge bólinetin bolady.

Al úshinshi basym baǵyt - ishki saıası turaqtylyqty qoldaýǵa jáne halyqaralyq qatynastardy damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalarǵa 16 mlrd. teńge bólý kózdelgen. Onyń ishinde EQYU-nyń beıresmı sammıtin ótkizýge, ShYU-ǵa jáne EýrAzEQ-qa qatysýǵa - 5,9 mlrd. teńge; buqaralyq aqparat quraldarynyń kómegimen jáne úkimettik emes uıymdardy tarta otyryp, baǵdarlamalyq qujattardy jurtshylyqqa jetkizýge - 1 mlrd. teńge; ishki saıasat máselelerin sheshýge qarjylandyrýǵa - 9 mlrd. teńge bólinedi.

Tórtinshi baǵyt - 2011 jylǵy qysqy Azııa oıyndaryn ótkizýdi daıyndaýǵa jáne Astana jáne Almaty qalalarynyń obektilerin damytýǵa - 44,4 mlrd. teńge bólý, besinshi baǵyt - Qazaqstannyń Keden odaǵyna kirýine baılanysty is-sharalardy iske asyrýǵa qosymsha 11,4 mlrd. teńge bólý kózdelip otyr. Altynshy baǵyt - halyqaralyq donorlarmen júrgizilgen kelissózderdi eskerip, syrttan zaımdar tartý arqyly sýmen jabdyqtaý júıelerin jáne avtomobıl joldaryn damytý jobalaryn iske asyrýǵa - 13,2 mlrd. teńge bólý josparlansa, jetinshi baǵyt birqatar kezek kúttirmeıtin mindetterdi sheshýge 12,9 mlrd. teńge qosymsha qarajat kózdelgen.

Joǵaryda, elimizdiń 2010 jylǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy naqtylanǵanyn aıtqanbyz. Bul iste Úkimet halyqaralyq saparshy uıymdardyń baǵalary eskergen. Máselen, Halyqaralyq valıýta qorynyń damýshy elder ekonomıkasynyń jandanýy saldarynan 2010 jyly álemdik ekonomıkanyń ósimi jónnidegi boljamynyń 3,9 paıyzǵa deıin ulǵaıtylǵany nazarǵa alynǵan. Búginde sarapshylar álemdik taýar naryǵynda orta merzimdi perspektıvada munaı men metaldyń álemdik baǵasynyń artý úrdisi saqtalatynyn aıtyp otyr. Este bolsa, 2009 jyldyń qorytyndylary boıynsha Brent markaly munaıdyń álemdik baǵasy orta esepppen bir barreli úshin 61,9 AQSh dollaryn quraǵan bolatyn. Álemdik taýar naryǵyndaǵy oń baǵa serpinin eskere otyryp, munaıdyń álemdik baǵasynyń boljamy 2010 jyly bir barreli úshin 50 AQSh dollarynan 65 AQSh dollaryna deıin ulǵaıtylyp otyr. Osyndaı esep-qısaptar Qazaqstannyń basqa da eksporttyq pozıtsııalary boıynsha da júrgizilgen. Osylaısha ótken kún men keler kúndi saralaǵan Úkimet damýdyń kórsetilgen syrtqy faktorlary men ishki jaǵdaılaryn negizge ala otyryp, 2010 jyly el ekonomıkasynyń ósimi 2 paıyz deńgeıinde bolady dep boljap otyr. Este bolsa, jyl basynda Qazaqstandaǵy ІJÓ-niń ósimi 1,5-2 paıyz deńgeıinde boljanǵan edi. Al ótken jumada ótken QR Prehzıdenti janyndaǵy Kásipkerler keńesiniń 1-shi jalpy otyrysynda Premer-Mınıstr K. Másimov 2010 jyldyń alǵashqy eki aıynda Qazaqstandaǵy ІJÓ-niń ósimi Úkimettiń aldyn ala kútkeninen joǵary bolyp otyrǵanyn málimdedi. «Qazirgi ýaqytta elimiz álemdik qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystyń neǵurlym aýyr saldaryn eńsere aldy dep aıta alamyz. Qazaqstan jappaı jumyssyzdyqty, kásiporyndardyń surapyl bankrotqa ushyraýyn jáne óndiris kóleminiń kúrt quldyraýyn bilgen joq. Mundaı jaǵdaılar 2010 jyldyń eki aıynda optımızmge jeteleıdi Ónerkásip kóleminiń ósimi jáne ishki jalpy ónimniń ósimi bizdiń aldyn ala kútkendegimizden joǵary bolyp otyr», degen bolatyn sonda Úkimet basshysy. Mine, alǵashqy eki aıdaǵy oń nátıjeler Úkimetti optımızmge jetelse kerek, bıyl ekonomıkanyń ósimi 2 paıyz deńgeıinde boljanyp otyr. Bul daǵdarystan damýǵa bet alǵan elimizdiń dańǵyl jolǵa túsýdegi alǵashqy qadamynyń sátti bastalatynyn ańǵartatyndaı.

Budan bólek, ónerkásip óniminiń kólemi 2010 jyly jańa boljam boıynsha 3,3 paıyzǵa ósedi. Munaı óńdeý kólemi 2010 jyly baǵalaý boıynsha buryn josparlanǵandaı 80 mln. tonnany quraıdy. Eksport 49,6 mlrd. AQSh dollary, ımport - 34,2 mlrd. AQSh dollary kóleminde boljanyp otyr. Inflıatsııa 6,0-8,0 paıyz deńgeıinde baǵalanyp otyr, bul rette, tómengi shek burynǵy boljamdy kórsetkishtermen salystyrǵanda 1,5 paıyzdyq pýnktke tómendetilgen.

Mine, 2010 jyldyń naqtylanǵan bıýdjetindegi jalpy jańalyqtar osyndaı. Respýblıkalyq bıýdjettiń naqtylanǵan parametrleri boıynsha shyǵystardyń 240,1 mlrd. teńgege ulǵaıtylǵanyn joǵaryda aıttyq. Bunyń bir bóligi bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysyn jáne stýdentterdiń stıpendııasyn arttyrýǵa jumsalady. Sóıtip Qazaqstan dúnıeni dúrliktirgen daǵdarystan azǵantaı shyǵyndarmen ótip, durys ekonomıkalyq saıasatynyń arqasynda áleýmettiń ál-aýqatyn arttyrýǵa qol jetkizip otyr. Bul árıne quptarlyq qadam. Bıýdjettiń naqtylanǵan parametrlerine qaraı otyryp, 2010 jyldyń bıýdjetin áleýmettiń kúıin kúıttegen, ekonomıkany órkendetýdi kózdeıtin baǵdarlamalardyń bolashaǵyn baıandy etýdi maqsut etken bıýdjet dep baǵalaýǵa bolady.