2000 jyldyq tarıhy bar Shymkent qalaı týrıst tartyp jatyr

Kóne shahardyń kelbeti qandaı?

Baǵdarlama júrgizýshileri aldymen «Shymqala» tarıhı-mádenı keshenine at basyn burdy. Qoshqar ata men Badam ózenderiniń aralyǵynda ornalasqan kóne shahar ornynda 2003-2020 jyldar aralyǵynda arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgen. Sonyń nátıjesinde aýmaq 2021 jyldan beri ashyq aspan astyndaǵy murajaı retinde kelýshilerge esigin aıqara ashty.

Bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda keshenge 5 myńǵa jýyq adam kelgen. Onyń myńǵa jýyǵy – sheteldik týrıster.

– Eýropa elderinen, Qytaıdan, Germanııadan keletin týrıster kóp. Keıde ǵylymı mamandar da kelip jatady. Olar týrıstik nysannyń jaı-kúıin saralaıdy. Bir týrıst 2023 jyly arheolog retinde kelgeninde munda tipti shóptiń bolmaǵanyn aıtty. Qazir kórki arta tústi dep aıtady, – deıdi mýzeıdegi ekskýrsııa jetekshisi.

Aýmaǵy 4,5 gektardy quraıtyn keshenniń eń bıik núktesinen Shymkent shahary alaqandaǵydaı kórinedi. Mundaǵy mádenı qabattardyń tereńdigi 14 metrge deıin jetedi. Kelýshiler úshin baǵyttaýshy aqparattyq taqtaıshalar ornatylǵan, jaıaý júrginshi joldary tegis ári yńǵaıly.

Demalys oryndary, sholý alańdary men dámhana jumys isteıdi. Al gıdter ekskýrsııany úsh tilde júrgizedi.

– Shymkent – Ózbekstanmen shekaralas qala. Jalpy, Qazaqstannyń kez kelgen jerinde ádemi nysandar kóp. Tabıǵaty da tartymdy. Shymkent te meni qyzyqtyrdy. «Shymqala» kesheninde tsısterna men túrmesi bar qala tańǵaldyrdy. Alaıda qalada týrızm qatty damyǵan dep aıta almaımyn. Biraq múmkindik bolsa kelý qajet. Onyń ústine bul jerden Tashkentke nemese basqa elderge saparlaýǵa bolady, – deıdi Qytaıdan kelgen týrıst.

Ashyq aspan astyndaǵy murajaıdy las deýge kelmeıdi. Aýmaǵy kútip ustalǵan. Degenmen qoqysyn tastap ketetin týrısterdiń bary baıqalady.

– Kúndelikti keshki saǵat 18:00-ge deıin jumys isteıdi. Nysan aýmaǵynyń tazalyǵyn qamtamasyz etýge tyrysamyz. Biraq týrıster ózimen birge taǵam-sýsyndaryn ákelip, keıbiri tarıhı nysanǵa tastap ketedi, – deıdi Shymkent qalalyq mýzeıler birlestigi sharýashylyqty qamtamasyz etý bóliminiń basshysy Áıgerim Bolatqyzy.

Shymkent zoobaǵy: jaǵdaı bar, jaýapkershilik she?

Kelesi nysan – Shymkent memlekettik zoologııalyq saıabaǵy boldy. 1980 jyldan beri jumys istep kele jatqan zoobaq búginde óńirdegi eń tanymal demalys oryndarynyń biri sanalady. Munda janýarlardyń 306 túri mekendeıdi, al olardyń jalpy sany 3500-den asady.

Kelýshiler úshin qajetti jaǵdaı qarastyrylǵan. Aýmaǵynda 110 kólikke arnalǵan eki tegin avtoturaq bar. Aqparattyq taqtaıshalar men QR kodtar ornatylǵan. Bıolog mamandar ekskýrsııa júrgizip, janýarlar álemi týraly maǵlumat beredi. Tipti munda Astana esimdi kerik te bar eken. Ony 15 jyl buryn Ońtústik Afrıkadan ákelgen.

Sońǵy jyldary zoosaıabaqta ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumystary qarqyn alǵan.

– Memlekettik saıabaqqa 2024 jyly 550 myńnan asa kelýshi keldi, 2025 jyly 716 myń adam tamashalaýǵa keldi. 4 myń shaqyrym aýmaqqa asfalt jabyndysy tóseldi. 1000 sharshy metr aýmaq brýschatkamen kómkerildi. Kelýshilerge jaǵdaı jasalǵan, jaıaý júrginshi joldary da qarastyrylǵan. Arnaıy gazon egilgen aýmaqtar bar. Jazdyq, qystyq qorshaýlar jasalǵan. Zamanaýı dárethanalar iske qosýly, – deıdi Shymkent memlekettik zoologııalyq saıabaǵynyń ǵylymı-ádistemelik bóliminiń meńgerýshisi Baǵdat Ámzebek.

Jalpy aýmaq taza ári kútimdi kórinedi. Degenmen másele tek ınfraqurylymda emes, kelýshiler mádenıetinde de bolyp tur. Eskertý taqtaıshalaryna qaramastan, keıbir turǵyndar janýarlardy ruqsatsyz azyqtandyryp, qoqysty kez kelgen jerge tastap ketedi.

Al sanıtarlyq jaǵdaıǵa kelsek, búginde zoosaıabaqta bes dárethana jumys isteıdi. Onyń úsheýi jańadan salynǵan. Sondyqtan qazirgi qajettilikti ótep tur deýge bolady. Alaıda josparlanǵan nysandardyń biri áli kúnge deıin aıaqtalmaı, uzaqqa sozylǵan qurylysqa aınalǵan.

– Ótken jyly tender utqan mekeme bir dárethanany saldy. Sodan soń kelesisine kiriskisi keldi. Alaıda oǵan múmkindikteri bolmady. Qazir jobalyq-smetalyq qujattar daıyndalyp jatyr. Endi qurylysty basqa merdiger qolǵa almaq, – dep túsindirdi Shymkent memlekettik zoosaıabaǵynyń dırektory Zúlfııa Ǵanıeva.

Shıpaly ózenniń shyraıy

Sapar Shymkenttiń sımvolyna aınalǵan «Qoshqar ata» ózeninde jalǵasty. Qalany qaq jaryp, ortasyn boılaı aǵatyn ózen – tabıǵı nysan ǵana emes, turǵyndar men qonaqtar jıi keletin demalys orny. Ásirese emdik qasıetimen tanylǵan bulaq sýyna jyl on eki aı kelýshiler kóp. Býyn, súıek jáne as qorytý júıesi syr bergen jandar shıpaly sý izdep osynda keledi. Al jazdyń aptap kúnderinde jaǵalaýdan bos oryn tabý qıyn. Kirý tegin bolǵandyqtan munda jas ta, jasamys ta kóptep jınalady.

2010 jyly «Qoshqar ata» jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq mártebesin alǵan. Aýmaǵy 12 gektardy quraıtyn bulaq bastaýyn abattandyrý jumystary 2014 jyly qolǵa alynsa, 2017-2018 jyldary ózenniń eski qalashyq mańyndaǵy bóliginde aýqymdy jańǵyrtý júrgizilgen.

Sonyń nátıjesinde kelýshilerge qolaıly jaǵdaı jasalyp, aýmaqqa kúzetshiler men ýchaskelik polıtseıler bekitilgen. Búginde bul jer sheteldik týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr.

– Shymkentte kúnniń kózi mol. Klımaty unady. Ótkende Saıram-sý jáne Aqsý shatqalyna bardyq. «Qoshqar ata» bulaǵyndaǵy sýdyń temperatýrasy 12 aı boıy 13 gradýs mólsherinde turady eken. Kelýshilerge jaǵdaı jasalǵan. Bul jaq ta unady, – deıdi Úndistannan kelgen týrıst.

Álemde qalanyń dál ortasynan bastaý alatyn ózender óte sırek kezdesedi. «Qoshqar ata» – solardyń biri. Ol esh kedergisiz aǵatyn bolsa, 600 gektarǵa jýyq jerdi sýlandyrýǵa qaýqarly. Bulaqtyń emdik qasıeti týraly ańyz-áńgimeler az emes. Sondyqtan bastaý kózinen sý alyp ketetinder jıi kezdesedi.

Alaıda tabıǵattyń syıyn baǵalaı bermeıtinder bar. Jaǵalaýda qalǵan turmystyq qaldyq pen ózen boıyna tastalǵan qarbyz qabyqtary sonyń dáleli. Em izdep kelgenderdiń bári birdeı tabıǵatqa janashyrlyq tanyta bermeıtindeı áser qaldyrdy. Tazalyq máselesimen qatar qaýipsizdik talaptarynyń qanshalyqty saqtalyp otyrǵany da nazar aýdarýdy qajet etedi.

Jasyl aımaqqa artylǵan júkteme

Kelesi baǵyt – Asanbaı Asqarov atyndaǵy Shymkent dendrologııalyq saıabaǵy. 117 gektar aýmaqty alyp jatqan nysan aǵashtar men butalardyń ashyq aspan astyndaǵy mýzeıine aınalǵan.

Saıabaqta kelýshilerge qajetti jaǵdaıdyń basym bóligi jasalǵan. Qoqys jáshikteri jetkilikti, dárethanalar jumys istep tur. Balalarǵa arnalǵan oıyn alańdary, erekshe qajettiligi bar jandarǵa beıimdelgen jattyǵý aımaqtary men kitaphana da qarastyrylǵan.

– Kúnine 6-10 myń arasynda kelýshiler bolady. Demalys kúnderi onyń sany 30 myńǵa jýyqtaýy múmkin. Sý jetpeıtin aýmaqtar bolatyn. Olqylyqty ornyna keltirý úshin qubyr ornatyldy, – deıdi dendrologııalyq saıabaqtyń dırektory Esdáýlet Dostııarov.

Alaıda adam qarasy kóp bolǵan saıyn jasyl jelekke túsetin salmaq artady. Keı jerlerde shóp sıregen. Sarapshylardyń pikirinshe, saıabaqtyń áleýeti joǵary bolǵanymen, sheshimin kútken máseleler bar.

– Keletin adamnyń sany shekten tys kóp. Dárethana tapshylyǵy bar. Ákimdik senbilik jasap turady, biraq bul jetkiliksiz dep esepteımin. Basqarýshy kompanııany aýystyrý kerek. 3 jyl boıy sý júıesi jumys istemedi. Sonyń áserinen 8 myńǵa jýyq aǵash sýarylmaı, qýrap qaldy. Qazir retke keltirip jatyr dep jatyr. Alaıda parktiń túbinde qaralmaı qalǵan aǵashtar áli de bar. Kógaldandyrýdy kúsheıtý kerek, – dep sanaıdy ekobelsendi Altaı Ordabekov.

Ekobelsendiniń aıtýynsha, megapolıs úshin jasyl aımaqtardyń mańyzy jyl ótken saıyn artyp keledi. Onyń pikirinshe, halyq sany kóbeıgen qalada saıabaqtar jetkiliksiz, sondyqtan qolda bar jasyl keńistikterdi saqtap qana qoımaı, olardyń sanyn kóbeıtý mańyzdy.

Jospar men mindet

Baǵdarlama barysynda Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek shahardaǵy týrızmdi damytý, qoǵamdyq keńistikterdiń jaı-kúıi men qalanyń kelbetin jaqsartý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystar týraly pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, megapolıstiń basty artyqshylyqtarynyń biri – tabıǵı jáne mádenı nysandardyń bir-birimen sabaqtasýy.

Ásirese dendrologııalyq saıabaqtyń áleýeti joǵary. Qala turǵyndary ǵana emes, týrıster de jıi baratyn nysan búginde Shymkenttiń vızıt kartalarynyń birine aınalyp otyr.

– Dendrosaıabaq – áleýeti zor keshen. Nysannyń irgesi qalanǵan ýaqytta munda álemdegi 500 aǵashtyń túri otyrǵyzylǵan. Ókinishke qaraı 2020 jyldarǵa qaraı 214-ke deıin tómendegen. Degenmen, byltyrǵy jyldan beri úzdiksiz jumys júrgizilip, onyń sany 300-den asty, – deıdi Sársen Quranbek.

Qala ákimdigi ókiliniń sózinshe, baǵdarlama barysynda kóterilgen máseleler nazardan tys qalmaıdy. Atap aıtqanda, «Qoshqar ata» ózenindegi sanıtarlyq jaǵdaı men qaýipsizdik talaptaryn kúsheıtý aldaǵy kezeńdegi basym baǵyttardyń biri bolmaq. Sondaı-aq «Shymqala» tarıhı-mádenı kesheni men Shymkent haıýanattar baǵynda anyqtalǵan kemshilikterdi kezeń-kezeńimen sheshý josparlanyp otyr.

Sarapshylar qandaı baǵa berdi?

Baǵdarlamanyń dástúri boıynsha sarapshylar qorytyndy jasady.

«Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Edige Ádilhanov Shymkenttegi týrıstik mádenıetke qatysty birqatar eskertpe aıtty. Onyń pikirinshe, qaladaǵy ekomádenıet tolyq qalyptaspaǵan.

– Ár jerde qalǵan qoqys ekomádenıettiń aqsap turǵanyn baıqatty. Bul Shymkent turǵyndary úshin ǵana emes, shetelden kelgen týrısterge de jaǵymsyz áser qaldyratyny anyq, – deıdi Edige Ádilhanov.

Al Týrızm jáne sport mınıstrligi Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń ishki taldaý basqarmasynyń basshysy Narıman Áldibekov ınfraqurylym jaǵynan qalada aıtarlyqtaı alǵa jyljý bar ekenin atap ótti.

Degenmen, týrızmniń tolyq damýy úshin qoǵamdyq mádenıet qatar qalyptasýy qajet.

– 2000 jyldan asa tarıhy bar qalada turǵyn da, týrıst te kóp. Sondyqtan tazalyq máselesi alǵa shyǵady. Turǵyndardyń ekomádenıetin damytý qajet. Birlese týrızmdi damytý mańyzdy, – deıdi sarapshy.

Al ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi «Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanovtyń pikirinshe, Shymkentte týrızm birtindep damyp keledi jáne negizgi ınfraqurylym qalyptasqan.

– Shymkentte tazalyq, qajetti ınfraqurylym qalyptasqan. Bul ólkege týrıst retinde barǵan azamat retinde munda týrızmniń damýy jaqsy dep aıta alamyn, – deıdi spıker.

Baǵdarlama qorytyndysynda shyraıly Shymkent jalpy esep boıynsha 29 upaı jınady.

Eske salaıyq, buǵan deıin baǵdarlamada Túrkistannyń týrıstik áleýeti tarazylandy.