20 qańtar. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

20 qańtar JEKSENBІ Ázirbaıjanda búkilhalyqtyq aza tutý kúni. Totalıtarızmniń saldarynan qaza tapqan azamattardy eske alý kúni. Qyrym Avtonomııalyq Respýblıkasynyń kúni. 1991 jyly aqpannyń 12-de Ýkraına KSR-niń Joǵarǵy Keńesi «Qyrym Avtonomııalyq Keńestik Sotsıalıstik Respýblıkasyn qalpyna keltirý týraly» Zań qabyldady. Aýǵanstanda totalıtarlyq tártiptiń qurbandaryn eske alý kúni. ESTE QALAR OQIǴALAR 20 jyl buryn (1994) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstannyń mamandandyrylǵan kommertsııalyq jınaq banki Halyq banki bolyp qaıta quryldy. 20 jyl buryn (1994) Elbasy N.Nazarbaevtyń Ýkraınaǵa resmı sapary barysynda eki memlekettik arasyndaǵy Dostyq pen yntymaqtastyq týraly shartqa, Prezıdentterdiń «Qazirgi dúnıe: qyr kórsetý jáne qaterler» atty Deklaratsııasyna jáne basqa da mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. 8 jyl buryn (2006) Astanadaǵy «Artem» saýda úıinde «Aqorda» respýblıkalyq qozǵalysy men Qazaqstan qajylar qaýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen halal ónimderin satatyn saýda orny ashyldy. Qazaqstan qajylar qaýymdastyǵy Orta Azııa aımaǵy boıynsha birinshi bolyp M8-1500 HALAL FOOD halyqaralyq standartynyń malaızııalyq úlgisin engizgen bolatyn. Bul sapa standartynda halal ónimderin óndirý, óńdeý jáne saqtaýdyń normalary, sondaı-aq maldy, qustardy soıý talaptary belgilengen. «Halal» sózi, Quran kárim boıynsha, «adal» degen maǵyna beredi. Máselen, búgingi halal shujyq ónimderinde mal etindegi qaldyq qan, túrli qosyndylar men kontserogendik, ıaǵnı rak, isik aýrýyn týǵyzatyn zattar kezdespeıdi. 8 jyl buryn (2006) Kókshetaýda «Shyǵys jekpe-jek óneri» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń «Shyǵys sport óneri» atty gazetiniń birinshi sany jaryq kórdi. Eki tilde, túrli-tústi boıaýly jańa aqparat quraly respýblıka kóleminde taratylady. Gazet shyǵarýshylarynyń basty maqsaty - salaýatty ómir saltyn nasıhattaý, sporttyń jappaı sıpat alýyna umtylys jasaý, shyǵys sportynyń túr-túriniń keńinen órken jaıýyna yqpal etý, kópshilik qaýymdy sporttyń tarıhy men damýy týrasynda qulaǵdar etý. Basylymnyń alǵashqy sanynda qazaqsha kúres, kókpar, karate jaıynda mol maǵlumattar berilgen. 95 jyl buryn (1919) Vernyıda (qazirgi Almaty) Jetisý jyrshy-aqyndarynyń sleti ótti. Oǵan halyq aqyny Jambyl Jabaev qatysty. 30 jyl buryn (1984) Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen «Qazaq KSR-iniń halyq jazýshysy» qurmetti ataǵy bekitildi. Qurmetti ataqty alǵashqylardyń biri bolyp Ǵ.Músirepov, D.Snegın, T.Ábdirahmanova ıelendi. 1999 jyldan bastap «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» ataǵyn berý toqtatyldy. 20 jyl buryn (1994) «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan alǵashqy telehabarlar taratýdyń ǵaryshtyq qondyrǵysy - «Gals» ushyryldy. 19 jyl buryn (1995) №11 Oral lıtseıi oqý korpýsynyń aldyndaǵy alańǵa belgili jazýshy, qazaq halqynyń ardaqty uldarynyń biri Sáken Seıfýllın eskertkishi qoıyldy. 5 jyl buryn (2009) «Qazposhta» AQ Ekinshi Ulttyq halyq sanaǵyna arnalǵan poshta konvertin aınalymǵa shyǵardy. «Kazpost» tańbaly konvertte Ekinshi ulttyq halyq sanaǵynyń belgisi men «Eltańba» standartty poshta markasy basylǵan. Kólemi 220 h 110 mm-lik konvert - 1 mıllıon dana. 5 jyl buryn (2009) Oralda Qazaqstannyń musylmandary dinı basqarmasynyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha ókili, ımam Smaıyl Seıitbekovtiń «Iman negizderi» atty kitaby jaryq kórdi. On bólimnen turatyn, úsh myń danamen shyqqan kitap ıman negizderine qatysty birqatar aýqymdy taqyryptardy qamtyǵan. Atap aıtqanda: táýhıd senimi, aqıdanyń mańyzy, kúpirliktiń túrleri, Allahqa, perishtelerge, qasıetti kitaptarǵa, paıǵambarlarǵa, o dúnıeniń bar ekendigine, taǵdyrdaǵy jaqsy-jamandy istiń bir Allahtan ekendigine senim dáleldi ári dáıekti túrde berilgen. 4 jyl buryn (2010) Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy - Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtiń tóraǵalyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý máseleleri jónindegi komıssııanyń birinshi otyrysy ótti. Atalmysh komıssııa 2010 jyly 11 qańtarda Elbasy jarlyǵymen qurylǵan bolatyn.

4 jyl buryn (2010) Peterbor mańyndaǵy Oranıenbaýmdaǵy Qytaı saraıyn qalpyna keltirý jumystary kezinde mamandar erekshe olja tapty. Olar shólmekke salynǵan joldaýdy tapty, ony 40 jyl buryn jumys istegen qalpyna keltirýshiler saraı edeniniń astyna qaldyrǵan. Joldaýda jazylǵandaı, munda 1962 jyldyń mamyrynan bastap qyrkúıek aıyna deıin «Lenproektrestavratsııa» birlestiginiń - Antonov, Melnıkov, Belov, Leonov, Lebedev, Kýdrıashov brıgadasy qalpyna keltirý jumystaryn júrgizgen. 1962 jyly Qytaı saraıynda jumys istegen adamdar joǵary deńgeıdegi mamandar bolǵan, olar fresk keskindemesi, qabyrǵa pannosy jáne parketti jartylaı qalpyna keltirý sııaqty kúrdeli jumystardy atqarǵan. «Oranıenbaým» saraı-saıabaǵy XVIII ǵasyrdyń basynda Peterbordan 40 shaqyrym jerdegi fın shyǵanaǵynyń ońtústik jaǵalaýynda qurylǵan. Ol Uly Otan soǵysynan keıin ózgerissiz bútin qalǵan soltústik astananyń mańyndaǵy jalǵyz saraı-saıabaq bolyp tabylady. 4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev sot-saraptama qyzmeti salasyn jetildirýge, sondaı-aq sot saraptamasynyń táýelsizdigi men ádildigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sot-saraptama qyzmeti týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. ESІMDER 86 jyl buryn (1928) opera ánshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi BEISALIEV Keńes Sadyquly dúnıege keldi. Reseıdiń Orynbor qalasynda týǵan. Almaty konservatorııasyn bitirgen. Stýdent kezinen bastap Qazaq akademııalyq opera jáne balet teatrynda ánshi bolǵan. Osy teatr sahnasynda Syrttan, Jırenshe (A.Jubanov, L.Hamıdı «Abaı»), Bekejan, Qapan, Semen (E.Brýsılovskıı «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Dýdar-aı»), Janbota (M.Tólebaev «Birjan - Sara»), Ábdiqadyr, Qabanbaı (S.Muhamedjanov «Aısulý», «Jumbaq qyz»), Abyz, Espembet (Ǵ.Jubanova «Eńlik - Kebek»), Sharples (Dj.Pýchchını «Chıo-Chıo-san»), Dankaıro (J.Bıze «Karmen»), t.b. operalaryn oryndaǵan. 1960-1970 jyldary teatr janyndaǵy vokaldyq-hor stýdııasynda sabaq bergen. Teatr quramymen Máskeýde jáne Germanııada gastroldik saparda bolǵan. Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen jáne medaldarmen marapattalǵan. 60 jyl buryn (1954) ánshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi MÁKENOVA Bısara dúnıege keldi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aqsýat aýdanynda týǵan. Almaty estradalyq óner stýdııasyn, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen. Ol 1980 jyly Á.Qashaýbaev atyndaǵy respýblıkalyq baıqaýdyń laýreaty atandy. Petropavl fılarmonııasynyń qazaq kontserttik brıgadasy 1987 jyly Mákenovanyń qatysýymen uıymdasqan. Onyń repertýarynda Qazaqstan sazgerleriniń ánderi men halyq shyǵarmalary bar. 35 jyl buryn (1979) aqyn, «Shabyt» halyqaralyq festıvaliniń laýreaty HAMZIN Toqtarbek dúnıege keldi. Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Aqynnyń «Aspan» atty jyr jınaǵy jaryq kórgen. Birqatar óleńderi «Óleńge árkimniń-aq bar talasy», «Jas aqyndar antologııasy» jınaqtaryna engen. 74 jyl buryn (1940) ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory, professor ÓSERULY Nuraly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan qalasynda týǵan. Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıtetin bitirgen. Eńbek jolyn Qazaq KSR-i Ǵylym Akademııasy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri bolyp bastaǵan. D.Qonaev atyndaǵy Gýmanıtarlyq ýnıversıtetinde, Qazaq memlekettik zań akademııasynda (Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıteti) dáris berip, Islam quqyqtaryn zertteý ortalyǵynyń dırektory qyzmetin atqarǵan. 2004 jyldan - Qoja Ahmet ıAsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Taraz ınstıtýty quqyqtaný kafedrasynyń meńgerýshisi. Ǵylymı jumystary qazaq halqynyń dástúrli ádet-ǵuryptary men salt-dástúrlerine, musylmandyq zańdarǵa, qazaq halqynyń handyq bılik dáýirindegi zańdaryna, sharıǵattyń ulttyq ádet-ǵuryp zańdaryna áserin zertteýge arnalǵan. Qazaq mektepteriniń 2-3- jáne 8-9-synyptaryna arnalǵan arab tili oqýlyqtarynyń, ádistemelik quraldary men baǵdarlamalarynyń avtory. Quran Kárimdi tárjimalap, aıattardyń oqylýyn alǵash ret qazaq áripteriniń júıesine túsirdi. 64 jyl buryn (1950) kásibı jýrnalıst, paleontolog, Orys tildi basylymdardyń búkilálemdik qaýymdastyǵynyń múshesi, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń ıegeri KOChENOV Vladımır Grıgorevıch dúnıege keldi. Aqmola oblysynda týǵan. «Prızyv» aýdandyq gazetiniń redaktory, respýblıkalyq ultaralyq kelisim gazeti «Azamat-Taımstyń» saıası sholýshysy, Tselınograd qalalyq «Gorodskıe novostı» gazetiniń redaktory, «Vechernıaıa Astana» gazetiniń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. Nıý-Iork, Vashıngton, Berlın, Sofııa, Máskeý, Kıev, Baký qalalarynda ótken orys tildi basylymdardyń búkilálemdik kongresine, Florentsııa, Týlýza, Máskeý, Tallın, Sankt-Peterborda ótken ǵylymı sımpozıýmderge qatysty. Halyqaralyq paleontologııalyq ekspedıtsııanyń quramynda Mońǵolııaǵa sapar shekti. «Ocharovannyı strannık» ǵylymı-kópshilik jýrnalynyń negizin salýshy jáne ǵylymı redaktory. Paleontologııa jáne bıostratıgrafııa salasy boıynsha 70-ten astam ǵylymı eńbektiń avtory. «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. 63 jyl buryn (1951) Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy Tóraǵasynyń orynbasary FOOS Vladımır Karlovıch dúnıege keldi. Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Mamandyǵy - zańger-quqyqtanýshy. 1969-1990 jyldary -- Soltústik Kavkaz temir joly Gýdermes stansasynyń lokomotıv deposy teplovoz mashınısiniń kómekshisi, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Lenınogorsk polımetall kombınaty teplovoz mashınısiniń kómekshisi, Severodvınsk qalasy Áskerı-Teńiz floty tehnıkteri mektebiniń kýrsanty, - Mýrmansk oblysy Soltústik flottyń 51206-A á/b mıchmany, Shyǵys Qazaqstan oblysy Lenınogorsk polımetall kombınaty Rıdder rýdnıginiń prohodchıgi. 1990-1994 jyldary - 13-shaqyrý depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Keńesi Komıtetiniń múshesi, Halyq depýtattary keńesteriniń jumysy, basqarý jáne ózin-ózi basqarýdy damytý máseleleri jónindegi hatshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy zań bóliminiń konsýltanty, meńgerýshisi. 1994-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary Keńesi Komıtetiniń Almaty qalasyndaǵy Memlekettik qurylys jáne aımaqtyq saıasat jónindegi konsýltanty, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi 2003-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy. 2007-2010 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy Tóraǵasynyń Orynbasary qyzmetterin atqarǵan. 2010 jylǵy 14 sáýir kúni Parlament Májilisiniń plenarlyq otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi laýazymyna jańa bes jyldyq merzimge taǵaıyndaldy. 2010 jylǵy 16 sáýirinen bastap Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarady. 62 jyl buryn (1952) «Syrbar» QR Syrtqy barlaý qyzmetiniń dırektory JANQULIEV Amanjol Qazbekuly dúnıege keldi. Jambyl oblysynda týǵan. Almaty shet tilderi pedagogıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi ataýy - Qazaq memlekettik álem tilderi jáne halyqaralyq qatynastar ýnıversıteti), KSRO SІM Dıplomatııalyq akademııasyn bitirgen. Vetnam, frantsýz, túrik tilderin meńgergen. Joǵary oqý orynyn bitirgen soń halyq aǵartý salasynda, keıinnen Almaty oblysynyń komsomol organdarynda jáne memlekettik basqarý mınıstrliginde jáne Qazaqstannyń LKJO (LKSM) Almaty obkomynda basshylyq laýazymdar atqarǵan. QR UQK «Barlaý» qyzmetiniń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tájikstandaǵy, Túrkııadaǵy, Frantsııadaǵy, Shveıtsarııa Konfederatsııasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi, BUU-daǵy jáne Jeneva qalasyndaǵy (Shveıtsarııa) basqa da halyqaralyq uıymdardaǵy QR-Lıhtenshteın Knıazdigindegi Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi, Vatıkan Memleketindegi Elshilik laýazymyn qosa atqarǵan. 2009 jyldyń 17 aqpanynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy «Syrbar» syrtqy barlaý qyzmetiniń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. 37 jyl buryn (1977) «Astana medresesi» dinı birlestiginiń dırektory ZAŃQOEV Qalıjan Baıyrbekuly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany, Alǵabas aýylynda dúnıege kelgen. 1992-1997 jyldary Ózbekstan Respýblıkasynyń Andıjan qalasyndaǵy «Saıd Mýhıddın Mahdým» medresesiniń «Imam-Hatıb» mamandyǵyn bitirgen. 1998-2000 jyldary aralyǵynda Túlkibas aýdany men Shymkent qalasynda naıb ımam qyzmetin atqarǵan. 2000-2002 jyldary Almaty qalalyq ortalyq meshitiniń birinshi naıb ımamy bolsa, al 2002 jyldyń tamyz aıynan bastap, Astana qalasynyń bas ımamy bolyp qyzmet atqaryp keledi. 2004 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap, qosymsha Qazaqstan musylmandary dinı basqaramasynyń naıb múftıi bolyp qyzmet atqarýda. 2007 jyly shilde aıynda Elbasynyń qoldaýymen «Nur Astana» ortalyq meshitiniń janynan «Astana» medresesi ashyldy. Sol kúnnen bastap, Qalıjan qajy Baıyrbekuly Elordamyzdan resmı túrde ashylǵan tuńǵysh «Astana» medresesiniń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. 2008 jyly Astana qalasyndaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Evrazııa ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetiniń syrtqy bólimin bitirdi. Atalmysh oqý ornynyń Túrkologııa fakýltetiniń magıstri. Álemdik jáne dástúrli dinder Basshylary sezi hatshylyǵynyń ókili, Qazaqstan halyqtary Kishi Assambleıasy keńesiniń múshesi, QMDB-nyń tóralqa múshesi. 2008 jyldyń naýryz aıynda Bas múftı Á.Derbisáli bastaǵan delegatsııamen Egıpette ótken XX Islam konferentsııasy, 2011 jyly 14-15 qarashada Máskeýde ótken «Reseı jáne Islam álemi. TMD keńistigindegi modernızatsııalandyrýdyń kóp baǵyttylyǵy» atty VII musylman forýmyna qatysty. 2003 jyldyń qazan aıynda Álem dinderi sezin uıymdastyrýǵa járdemdeskeni úshin QR Prezıdenti Ákimshiliginiń alǵys hatymen, 2005 jyly QR Prezıdenti Jarlyǵymen «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10-jyl» medalimen, 2008 jyly shilde aıynda QR jáne onyń Astanasynyń damýy men qalyptasýyna eleýli úles qosqany úshin QR Prezıdenti Jarlyǵymen «10-jyl Astana» medalimen, 2008 jyldyń 5 jeltoqsanynda QR Prezıdentiniń № 4913 jarlyǵy boıynsha «Shapaǵat» medalimen, 2010 jyly 1-2 jeltoqsanda Astana qalasyndaǵy VII-shi Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Sammıtin daıyndaýǵa jáne ótkizýge belsendi qatysqany úshin QR Prezıdentiniń alǵys hatymen, 2011 jyly «QR táýelsizdigine 20 jyl» merekelik medalimen marapattaldy. 2006 jyly 3000 danamen úsh tilde «Nur Astana» atty kitaby jaryq kórdi. 2009-2010 jyldary «Nur Astana» ortalyq meshitinde jamaǵatqa áıgili ǵalym Abdýrrahman ál-Báshanyń «Sýar mın haıatıs-sahaba» atty kitabynan dáris júrgizdi. 65 sahabanyń ómirin qamtyǵan bul eńbek «Sahabalar tarıhy» degen atpen aýdıo túrinde alty ún taspaǵa jazylyp, 5 myń danamen basylyp, musylman jamaǵatyna tegin taratyldy. 2012 jyly Otyrar dalasynda Zernuq (Zarnudj), shaharynyń perzenti, jerlesimiz Imam Zárnýjıdiń «Talım ál-Mýtaallım» atty eńbegin «Tálimger taǵylymy» degen atpen aýdaryp shyqty. Eńbek on myń tırajben basylyp, elimizdegi barlyq medrese shákirtteri men jalpy halyqqa tegin taratyldy. 2006 jyly týǵan jeri Alǵabas aýylynda meshit turǵyzdy. 94 jyl buryn (1920-1993) kórnekti ıtalıan kınorejısseri Federıko FELLINI dúnıege keldi. 77 jyl buryn (1937) keńestik jáne reseılik saıası qaıratker, Tatarstan Respýblıkasynyń 1991-2010 jyldardaǵy tuńǵysh prezıdenti ShAIMIEV Mintemir Sháripuly dúnıege keldi. 57 jyl buryn (1957) Reseı ádilet mınıstriniń orynbasary, Sheshen Respýblıkasynyń 2004-2007 jyldardaǵy prezıdenti ALHANOV Alý Dadashuly dúnıege keldi.