20 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

20 AQPAN, BEISENBІ Dúnıejúzilik áleýmettik ádilettilik kúni. BUU Bas Assambleıasynyń arnaıy qararymen 2007-shi jylǵy jeltoqsannyń 18-inde jarııalanǵan. Qararda halyqaralyq qaýymdastyq kedeıshilikti joıý salasynda, eńbekpen tolyq qamtamasyz etýde, laıyqty jumys taýyp berýde, erler men áıelder teńdigin saqtaýda, barlyq adamdar úshin áleýmettik jaıly jaǵdaı men ádilettilikti iske asyrýda kúsh-jigerdi odan ári arttyrý qajettiligi maquldanady.

ESTE QALAR OQIǴALAR

28 jyl buryn (1986) «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan «Mır» orbıtalyq ǵarysh stansasy ushyryldy, ol kúrdeli kóp maqsatty ǵylymı-zertteý kesheni bolyp tabylady. 1986 jyly aqpannyń 20-synda keshen orbıtaǵa shyǵaryldy. 94 jyl buryn (1920) qazirgi «Soltústik Qazaqstan» oblystyq gazetiniń alǵashqy sany «Kedeı sózi» degen ataýmen jaryq kórdi. 1993 jyldan bastap qazirgi ataýymen jaryq kórip keledi. Dırektory, ári bas redaktory - Musyrman Káribaı Imanjanuly. Gazettiń 10 myńynshy nómiri shyǵýyna baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalǵan. «Soltústik Qazaqstan» gazeti oblys mádenıeti men ekonomıkasynyń damýynda úlken ról atqarady. Onyń betterinde kásiporyndardyń basshylary, ınjenerler, jumysshylar, ǵalymdar óz pikirlerin bildirip turady. Óz zamanynda gazettiń redaktorlary qazaq ádebıettiń klassıkteri M.Jumabaev, S.Muqanov syndy tulǵalar boldy. Ártúrli jyldary gazet redaktsııasynda Qazaqstan halyq jazýshylary D.Ábilev, Á.Ábishev, S.Sháımerdenov, ádebıettiń kórnekti qaıratkerleri Q.Kemeńgerov, M.Dáýletbaev qyzmet istedi. Basylym aptasyna úsh márte shyǵady. 82 jyl buryn (1932) Shyǵys Qazaqstan oblysy qurylyp, ortalyǵy Semeı qalasy boldy (búgingi tańda oblys ortalyǵy - Óskemen qalasy). Oblys quramyna 21 aýdan kirdi. 21 jyl buryn (1993) Almatyda «Túrik birligi» atty gazettiń alǵashqy sany jaryq kórdi. 21 jyl buryn (1993) Almatydaǵy Dostyq úıinde Qazaq-ıran dostyǵy halyqaralyq uıymynyń saltanatty ashylýy boldy. 8 jyl buryn (2006) QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Sekıýrıtılendirý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Atalǵan Zań ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrýdyń qazirgi bir túri retinde sekıýrıtılendirý ınstıtýtynyń qyzmeti men damýynyń quqyqtyq negizderin belgileıdi. 71 jyl buryn (1943) Meksıkada júgeri egistiginiń ortasynan Parıkýtın janartaýy paıda boldy jáne ol 1953 jylǵa deıin atqylap turdy. Janartaýdyń atqylaý belsendiligi alǵashqy jyldary kúshti bolyp, az ýaqyttyń ishinde ol 336 metrge ósti. Parıkýtın geologtarǵa janartaýdyń týý, damý jáne sónýine kýá bolý múmkindigin berdi. 15 jyl buryn (1999) Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdanynyń ortalyǵynda ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevqa eskertkish ornatyldy. 9 jyl buryn (2005) «Qazposhta» aktsıonerlik qoǵamynyń Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Fýlda qalasynda tirkegen ókildiginiń resmı ashylý saltanaty boldy. Bul ázirge «Qazposhta» AQ-nyń alys shetelderde ashyp otyrǵan alǵashqy ókildikteriniń biri. 9 jyl buryn (2007) tanymal aqyn Aqushtap Baqtygereevaǵa Mahambet Ótemisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń qurmetti professory ataǵy berildi. 7 jyl buryn (2007) Almatyda jańa respýblıkalyq saıası-qoǵamdyq aptalyq «Segodnıa» gazetiniń tusaýkeser rásimi ótti. Gazet betterinde qoǵam ómirine baılanysty ártúrli taqyryptaǵy maqalalar shyǵady. 5 jyl buryn (2009) Venada Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy Parlamenttik Assambleıasynyń qysqy otyrysynyń ekinshi kúni Qazaqstannyń EQYU-ǵa 2010 jylǵy tóraǵalyqqa ázirligi barysyn tanystyrýǵa arnalǵan arnaıy sessııasy ótti. Tanystyrylymda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev baıandama jasady. Senat spıkeri óz sózinde bizdiń EQYU tóraǵalyǵyndaǵy basymdyq mindetterimiz týraly habardar etti jáne qatysýshylarǵa Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha qabyldanǵan 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasynyń basty baǵyttaryn tanystyrdy. 6 jyl buryn (2008) Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasynda Amerıkan mádenıetiniń ortalyǵy ashyldy. Jobanyń maqsaty - oqyrmandardy AQSh mádenıetinen habar beretin kitaptarmen, merzimindi basylymdarmen, teledıdar baǵdarlamalarymen jáne ınternetpen qamtamasyz etý. Sondaı-aq, osy eldiń mádenıet qaıratkerlerimen kezdesýler uıymdastyrylyp, arnaıy dárister men trenıngter ótkizilip turatyn bolady. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasynda álem halyqtarynyń 50-den astam tilinde jazylǵan kitaptardyń baı qory bar. Aǵylshyn tilindegi ádebıetterdiń sany 100 myń danadan asady.

ESІMDER

116 jyl buryn (1898-1938) memleket jáne qoǵam qaıratkeri SARMOLDAEV Qabylbek dúnıege keldi. Jambyl oblysynyń Merki aýdanynda týǵan. 1914 jyly Áýlıeatadaǵy 4 jyldyq ýchılışeni bitirgen. Ýezdik revolıýtsııalyq-áskerı komıtettiń tóraǵasy, Túrkistan Ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi, Áýlıeata ýezdik atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılanǵan. 1920-1923 jyldary - Orynborda Qazaq AKSR Іshki ister halyq komıssarynyń orynbasary, Almaty oblystyq revolıýtsııalyq-áskerı komıtettiń tóraǵasy. 1923-1925 jyldary - Tashkent oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Horezm Respýblıkasy Halyq Komıssarlary Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Jumysshy-sharýa ınspektsııasynyń tóraǵasy, Tashkenttegi Qazaq AKSR saýda ókildigi basqarmasynyń bastyǵy. 1925-1933 jyldary - Qazaq AKSR halyq sharýashylyǵy Ortalyq Keńesi Tóralqasynyń múshesi, tóraǵasy, Josparlaý komıssııasynyń tóraǵasy, Eginshilik halyq komıssary. 1933-1937 jyldary - Shyǵys Qazaqstan oblysy atqarý komıtetiniń, Torǵaı aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaq AKSR Tamaq ónerkásibi halyq komıssarynyń orynbasary. 1938 jyly «halyq jaýy», «japon ımperıalısteriniń tyńshysy» degen aıyppen keńestik qýǵyn-súrginge ushyrap, OGPÝ «úshtiginiń» sheshimine sáıkes atý jazasyna kesilgen. Merki aýdanynda Sarymoldaev esimi aýylǵa, Taraz qalasyndaǵy mektepke jáne bir kóshege berilgen. 115 jyl buryn (1889-1938) - Qazaqstannyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Jetisýdaǵy alǵashqy aqyndar aıtysyn uıymdastyrýshy JANDOSOV Oraz Qıqymuly dúnıege keldi. Almaty oblysynyń Qarasaı aýdanynda týǵan. Vernyı erler gımnazııasyn bitirgen. Qazaqstanda keńestik bılik ornaǵannan keıin Jetisýdyń ult isteri jónindegi oblystyq bólimin basqardy. 1919-1921 jyldary Túrkistan Kommýnıstik partııasynyń musylman kommýnısteri sektsııasy oblystyq bıýrosynyń tóraǵasy bolyp, Jetisý oblystyq revolıýtsııalyq-áskerı komıtetin jáne oblystyq «Qosshy» odaǵyn basshylyq jasady. 1921-1923 jyldary Túrkistan Kommýnıstik partııasynyń Ortalyq Komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi jáne BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń ekinshi hatshysy boldy. 1923-1924 jyldary Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy Aýyl sharýashylyǵy akademııasynda bilim aldy. 1924-1928 jyly BK(b)P Qazaqstan ólkelik komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqaryp, «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine basshylyq jasady. 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń 10 jyldyǵyna oraı, 1926 jyly Jetisýdaǵy Qarqara kóterilisine qatysqandardy máńgi este qaldyrý maqsatynda kóterilisshiler jıynyn ótkizip, keıin «Ereýiltóbe» atanyp ketken jerge eskertkish ornatpaq bolyp, tas úıip, belgi qaldyrýǵa qoǵam qaıratkeri Ydyrys Kóshkinov, t.b. azamattarmen birge qoldaý kórsetip, at salysty. Qoǵam qaıratkeri aýyl ekonomıkasyn zertteý jónindegi ekspedıtsııany basqardy, ǵylymı-zertteý jumysymen aınalysyp, ǵylymı eńbekter jazdy. 1928-1937 jyldary Qazaq AKSR aǵartý halkomy, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń dırektorlyǵymen qatar Respýblıkalyq kitaphananyń dırektory, BK(b)P Kegen aýdandyq komıtetiniń birinshi hatshysy, Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Ultaralyq qatynastardy retteýge kóp eńbek sińirdi. KOKP sezderiniń jáne KSRO Keńesteri sezderiniń delegaty, BK(b)P Túrkistan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń múshesi jáne bıýro múshesi, Túrkistan Ortalyq atqarý komıteti tóralqasynyń jáne Búkilreseılik ortalyq atqarý komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń jáne onyń tóralqasynyń múshesi, Qazaqstan ólketaný qoǵamy basqarmasynyń tóraǵasy boldy. 1937 jyly tamyzda partııadan shyǵaryldy da, jalǵan saıası aıyppen tutqyndalyp, 1938 jyly naýryzda atyldy. Qazaq aqyny Kenen Ázirbaev tutqynǵa alynǵan Jandosovpen óziniń qoshtasqan sáti týraly «Orazjan» ánin shyǵardy. 1999 jyly Almatyda qoǵam qaıratkeriniń uly Anrı (Álı) Jandosovtyń qurastyrýymen «Qaıran Oraz» atty kitap jaryq kórse, nemeresi birneshe jınaqtyń avtory, aqyn Gúlnar Jandosova Almatyda Oraz Jandosov atyndaǵy gýmanıtarlyq lıtseı qurdy. Elimizde Jandosovtyń esimi eldi mekenderge berilip, Almaty qalasynda oǵan eskertkish ornatyldy. Raıymbek aýdanynyń ortalyǵy Kegen aýylynda qoǵam qaıratkeri atyndaǵy ólketaný murajaıy jumys isteıdi. 100 jyl buryn (1914-1979) akter, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi, Uly Otan soǵysynyń ardageri TURSYNOV Júsipbek dúnıege keldi. Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanynda týǵan. Aqtóbe, Jambyl, Shymkent oblystyq drama teatrlarynda qyzmet istegen. Akter negizinen ótkir minezdi rólderde oınaǵan. Oryndaǵan rólderi qatarynda Mahambet (M.Aqynjanov «Isataı - Mahambet»), Jantyq, Jaǵypar (Ǵ.Músirepov «Qozy Kórpesh - Baıan sulý», «Amangeldi»), Arystan, Kóbeı (M.Áýezov «Aıman - Sholpan», «Eńlik - Kebek»), Qataı (S.Júnisov «Ajar men ajal»), t.b. bar. «Qyzyl juldyz» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. 70 jyl buryn (1944-1998) fılologııa ǵylymynyń doktory BAITANAEV Bolat Ábishuly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Otyrar aýdanynda týǵan. Shymkent pedagogıkalyq ınstıtýtynyń orys tili jáne ádebıeti fakýltetin bitirgen. 1967-1990 jyldary Shymkent óner ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy, til jáne ádebıet kafedrasynyń meńgerýshisi, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti orys jáne shet el ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa fakýltetiniń dekany, aǵa ǵylymı qyzmetkeri bolǵan. 1991-1999 jyldary Shymkent dene shynyqtyrý pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqý isi jónindegi prorektory, Qoja Ahmet ıAssaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń oqý isi jónindegi prorektory qyzmetin atqarǵan. 1996 jyldan M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń dekany, orys jáne álem ádebıeti kafedrasynyń professory qyzmetterin atqardy. Ǵalymnyń 50-den astam maqala, zertteý eńbekteri jaryq kórgen. 94 jyl buryn (1920-2007) qazaqstandyq ınjener-elektrık, tehnıka ǵylymynyń doktory BOIKO Fedor Konstantınovıch dúnıege keldi. Uly Otan soǵysyna qatysýshy. Pavlodar oblysynda týǵan. Búkilodaqtyq syrttaı oqytatyn Indýstrııaldyq ınstıtýtyn bitirgen. Pavlodar ındýstrııalyq ınstıtýtynyń prorektory, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń dotsenti, kafedra meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Onyń negizgi eńbekteri óndiristik elektrmen jabdyqtaý júıelerin ońtaılandyrý máselesine arnalǵan. 150-den asa ǵylymı eńbekterdiń, 10 kitaptyń avtory. Ashqan jańalyqtary úshin 3 avtorlyq kýálik alǵan. 4 tehnıka ǵylymynyń doktoryn jáne 23 kandıdatyn daıyndaǵan. 2-shi dárejeli Otan soǵysy, Halyqtar Dostyǵy, «Qurmet belgisi» ordenderimen jáne medaldarymen marapattalǵan. Talǵat Ábdiqaıymuly Ahsambıev 1967 jyldyń 20 aqpanynda Almaty oblysynyń Talǵar qalasynda dúnıege keldi. 60 jyl buryn (1954) pedagogıka ǵylymynyń doktory, professor, Reseılik Jaratylystaný Akademııasynyń korrespondent-múshesi, Reseı Jaratylystaný Akademııasynyń bilim jáne ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker, «Joǵarǵy oqý ornynyń Úzdik oqytýshy» grantynyń ıegeri Nurqasymova Sáýle Nurqasymqyzy dúnıege kelgen. 47 jyl buryn (1967) QR Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary vıtse-mınıstri Ahsambıev Talǵat Ábdiqaıymuly dúnıege keldi. 1992 jyly Máskeý ınjenerlik-fızıkalyq ınstıtýtyn, al 2007 jyly - Reseı Federatsııasy Úkimetiniń janyndaǵy halyq sharýashylyǵy akademııasyn támamdady. Injener-fızık, iskerlik ákimshileý sheberi (MVA) biliktilikteriniń ıesi. 1991 jyldan bastap iskerlik jáne qarjy salalarynda eńbek etti. 2000 jyldan sońǵy ýaqytqa deıin kómirsýtekterdi óndirý jáne munaı-hımııalyq salalarda isteıtin kompanııanda jumys istedi. 2013 jyldyń 19 tamyzynda QR Úkimetiniń qaýlysymen Talǵat Ahsambıev QR Qorshaǵan ortany qorǵaý Vıtse-mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. 113 jyl buryn (1901-1984) Mysyr áskerı jáne memleket qaıratkeri, 1952 jylǵy tóńkeristen keıingi Egıpet Respýblıkasynyń tuńǵysh prezıdenti Mohammed NAGIB dúnıege keldi. 94 jyl buryn (1920-1991) sporttyq atys jáne jaýyngerlik qarýy jobalarynyń avtory DRAGÝNOV Evgenıı Fedorovıch dúnıege keldi. 63 jyl buryn (1951) Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri BRAÝN Djeıms Gordon dúnıege keldi.