2 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

2 tamyz, BEISENBІ

Kanadada azamattyq mereke. Azamattyq merekeniń maǵynasy «jumys istemeý» bolyp tabylady. Kanadanyń turǵyndaryna jazdyń ortasynda uzaq merzimdi demalys kerektigi týraly oı erterekte týǵan bolatyn. Toronto qalasynyń qujattarynda taǵy da bir jaz kúni kerek degen jazý bar. Al, 1871 jyly aǵylshyn Palatasy búkil Brıtan Imperııasyna tamyz aıynyń basyn demalys kúni dep jarııalady, ony ol kezde «bank demalysy» dep ataǵan. Sol kezdegi belgili aǵylshyn bankıri, saıasatkeri, bıology jáne arheology Djon Lıýbbok myrza Toronto qalasynyń mýnıtsıpalıtetine «Kanadaǵa qosymsha tamyz merekesi artyq bolmaıtynyn usyndy». Múmkin, sol usynystan keıin shyǵar Toronto qalasynyń mýnıtsıpalıteti 1875 jyly tamyzdyń birinshi dúısenbisin Azamattyq mereke dep bekitti. Qazirgi ýaqytta kanadalyqtar sol kúni demalady, saıahat jasap, merekeni qyzyqty etip atap ótedi.

Makedonııa Respýblıkasynyń Memlekettik meıramy - Respýblıka kúni. Túrkııa qol astynda bolǵan Makedonııanyń 104 jyl burynǵy (1903) ult-azattyq kóterilisine baılanysty 1998 jyldan bastap atap ótiledi. Makedonııa - Eýropanyń ońtústiginde, Balqan túbeginde ornalasqan memleket. Ákimshilik jaǵynan 30 aýdanǵa bólinedi. Astanasy - Skope qalasy. Resmı tili - makedon tili. Aqsha birligi - denar. Memleket basshysy - Prezıdent. Joǵary zań shyǵarýshy organy bir palataly parlament. Atqarýshy organy - Úkimet.

Qazaqstan Respýblıkasy men Makedonııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1994 jylǵy maýsymnyń 1-inde ornatyldy.

Reseı Federatsııasynyń Áýe-desant áskerleriniń kúni. 1930 jyly Voronejge taıaý jerde Máskeý áskerı okrýginiń bólimi, shartty túrde alynǵan jaýdyń tý syrtyna alǵash ret parashıýtti desant túsirdi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

21 jyl buryn (1991) Kókshetaý oblysynda Abylaı hannyń týǵanyna 280 jyl tolýyna arnalǵan toı ótti. Abylaı qaharly han bolýymen qatar, qazaq halqynyń rýhanı qasıetinen erkin sýsyndaǵan daryndy kúıshi retinde de belgili. Ol - «Aqtolqyn», «Alabaıraq», «Bulanjigit», «Dúnıe qaldy», «Jetimtory», «Qaıran elim», «Qara jorǵa», «Qorjynqaqpaı», «Maıda jel», «Sadaqqaqqan», «Sary býra», «Shańdyjoryq», t.b. kúılerdiń avtory. Abylaı ómir jolyn at ústinde joryqtarda ótkizip, Arys ózeni jaǵasynda qaıtys boldy. Súıegi Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesiniń ishinde Qabyrhana men Aqsaraı arasyndaǵy dálizde jerlengen. Abylaıdyń artynda 12 áıelinen 30 ul, 40 qyzy qalǵan. Qazaq halqynyń jadynda Abylaı qajyrly memleket qaıratkeri, batyl qolbasshy, daryndy dıplomat retinde saqtalyp keledi.

17 jyl buryn (1995) Abaı atyndaǵy halyqaralyq qor Almatydaǵy Dostyq úıinde A.Qunanbaevtyń «Óleń sózdiń patshasy» degen óleńder jınaǵynyń tusaýkeserin ótkizdi.

79 jyl buryn (1933) Aq teńiz ben Onega kólin jalǵastyratyn Belomor-Baltyq arnasynyń qurylysy saltanatty túrde ashyldy. Jalpy uzyndyǵy 227 shaqyrym, onyń 190 shaqyrymy ózen-kól arnalary arqyly ótedi. Qalǵan 37 shaqyrymy qolmen qazylǵan. Arnada 19 shlıýz, 15 bóget, 49 damba, 12 sý aǵytqysh, t.b. gıdrotehnıkalyq qurylystar bar. Reseıdiń eýropalyq bóliginiń soltústigin sý joly qatynasymen qamtamasyz etip, Sankt-Peterbor men Arhangelsk qalalary aralyǵyn Skandınavııa túbegin aınalyp júretin sý jolyna qaraǵanda 4000 shaqyrymǵa qysqartty.

Arna qurylysyna saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq zııalylary Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, t.b. qatysqan.

48 jyl buryn (1964) Soltústik Vetnamnyń áskerı kemeleri AQSh-tyń 2 torpedo tasýshy kemesin atqylady. Bul shabýyl Vetnamdaǵy soǵysqa aralasýǵa ilik tappaı otyrǵan AQSh-tyń arandatýynan týyndady.

13 jyl buryn (1999) Brıtanııanyń Ǵylym mınıstrligi Marsta tirshilik belgisi bar-joqtyǵyn anyqtaý úshin ǵaryshtyq zertteý quralyn ushyrý týraly sheshim qabyldaǵany týraly málimdeme jasady.

 17 jyl buryn (1995) Egıpet astanasy Kaırde Abaı Qunanbaevtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna arnalǵan saltanatty kesh ótti.

Qunanbaıuly Abaı (1845-1904) - uly aqyn, fılosof, aǵartýshy, kompozıtor, qazaqtyń realıstik jańa jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy. Qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanynda týǵan.

7jyl buryn (2005) Pavlodarda Baıanaýyl aýdanynyń tarıhy týraly kitaptyń tanystyrylymy boldy.

Ony E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary Maqsat Alpysbes, Ernar Keısı, Elaman Qasen jáne Temirǵalı Arshabek jazdy. Ol jerden elimizge belgili qazaqstan ǵylymynyń negizin qalaýshy, akademık Qanysh Sátbaev, ǵalym-entsıklopedıst Álikeı Marǵulan, bir top ǵalymdar, tarıhshylar, arheologtar, etnograftar shyqqan. Baıanaýylda Sultanmahmut Toraıǵyrov óziniń tuńǵysh óleńin jazdy, al bolashaq ádebıetshi jáne fılosof Máshhúr Júsip Kópeev kóz-qarastaryn ózgerti, Jaıaý Musa keremet óleńderin shyǵardy.

Kitap qazaq tilinde jaryq kórgen. 480 bettik túrli-tústi sýrettermen kómkerilgen tomnan oqyrman ózine kerekti geografııalyq, etnografııalyq, arheologııalyq jáne tarıhı málimet alady. Kitaptyń avtorlary Pavlodar oblysynyń jastaryna ózderi turyp jatqan óńirdiń, eliniń tarıhyn bilýdi usynady.

5 jyl buryn (2007) Elbasy maqta salasyn damytýdyń quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq jáne ekonomıkalyq negizderin aıqyndaýǵa jáne Qazaqstan Respýblıkasynda maqtany óndirý, óńdeý, saqtaý jáne ótkizý protsesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteýge baǵyttalǵan «Maqta salasyn damytý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

5 jyl buryn (2007) Seýlde Qazaqstan halyqtar Assambleıasynyń tusaý keser rásimi ótti.

Atalmysh sharaǵa kórnekti qoǵam jáne saıasat qaıratkerleri, eldiń akademııalyq jáne isker toptarynyń ókilderi qatysty. Shara aıasynda «N.A.Nazarbaev - osnovatel kazahstanskoı modelı mejetnıcheskogo ı mejnatsıonalnogo soglasııa», «N.A.Nazarbaev. Polıtıka mıra ı soglasııa» atty káris tilindegi eki kitaptyń tusaý keser rásimi ótti. Shara Qazaqstan estrada maıtalmandary «Ulytaý» toby jáne «Naz» bı ansambliniń án shashýymen aıaqtaldy.

3 jyl buryn (2009) Almaty oblysynyń Úsharal qalasynda № 40398 áskerı bólimniń bazasynda jańa sport kesheni ashyldy.

Sport keshenniń jalpy aýdany - 1182 sharshy metr. Onyń ishine basketbol, voleıbol jáne fýtbol oınaýǵa bolatyn jabyq sport alańy jáne zamanaýı jabdyqtary bar trenajer zaly, dáriger qyzmetkeriniń kabıneti kiredi.

402 jyl buryn (1610) teńiz saıahatshysy G.Gýdzon Soltútik jolmen Tynyq muhıtyna shyqqanyna senimdi bolyp,

Gýdzonov shyǵanaǵyn ashty.

299 jyl buryn (1713) Kanadanyń Lýısbýrg qalasyna alǵashqy qonys aýdarýshylar keldi.

294 jyl buryn (1718) Frantsııa, Anglııa, Avstrııa jáne Gollandııa Ispanııaǵa qarsy alǵashqy Tórttik odaǵyn qurdy.

200 jyl buryn (1812) Odessada oba epıdemııasy bastaldy. Onyń saldarynan qalanyń árbir besinshi turǵyny kóz jumdy.

188 jyl buryn (1824) Nıýı-Iorkta Besinshi avenıý ashyldy, keıin ol sándi dúkender ornalasqan jerge aınaldy.

182 jyl buryn (1830) Frantsýz koroli H Karl (Býrbon áýletindegi sońǵy korol) óz taǵynan bas tartty.

125 jyl buryn (1887) AQSh-ta Roýell Hodj tikenekti symdy patenttedi.

78 jyl buryn (1934) Gındenbýrg reıhsprezıdentiniń óliminen keıin Adolf Gıtler Germanııanyń fıýreri bolyp jarııalandy.

72 jyl buryn (1940) Moldavııa KSR quryldy.

40 jyl buryn (1972) Mysyr men Lıvııany biriktirý týraly kelisimge qol qoıyldy.

31 jyl buryn (1981) Djon Lennonnyń ólimine aıyptalǵan Mark Devıd Chapmenniń isi boıynsha tyńdaýlar bastaldy.

22 jyl buryn (1990) Irak Kýveıtke bas kóktep kirdi.

17 jyl buryn (1995) Orys radıosy quryldy.

ESІMDER

134 jyl buryn (1878-1968) orys palýany, aýyr atletıka boıynsha álemniń birneshe dúrkin rekordshysy jáne frantsýz kúresi boıynsha álem chempıony GAKKENShMIDT Georg dúnıege keldi.

63 jyl buryn (1949) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy, saıası ǵylymdar doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Saıası ǵylymdar akademııasynyń akademıgi jáne birinshi vıtse-prezıdenti  BIJANOV Aqan Qusaıynuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. Al maty mashına jasaý zaýytynyń Partııa komıteti hatshysynyń orynbasary bolǵan. 1993-1994 jyldary - Almaty qalalyq ákimdigi basshysynyń birinshi orynbasary. 1994-1995 jyjldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Memlekettik qurylys jáne aımaqtyq saıasat máseleleri komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 1995-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kómekshisi. 1996-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy PRezıdenti Ákimshiliginiń bólim meńgerýshisi. 2000-2005 jyldary - Almaty qalasy ákiminiń orynbasary, qala ákiminiń keńesshisi. 2005 jyly Almaty qalasynan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentine depýtat bolyp saılanǵan.

«Respýblıka Kazahstan: demokratıcheskaıa modernızatsııa obşestva perehodnogo perıoda» atty kitaptyń avtory.

«Qurmet» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

 58 jyl buryn (1954-2000) belgili ánshi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi ERÁLIEVA Mádına Esmalaıqyzy dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanynda týǵan. Qyzylorda pedagogıkalyq ýchılışesiniń mýzyka bólimin, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń mýzykalyq fakýltetin bitirgen. 1978-1984 jyldary Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qyzmet istedi. 1985 jyldan ómiriniń sońyna deıin Almaty oblystyq fılarmonııasynyń jetekshi ánshisi boldy.

Názik te syrshyl ún, ózindik mánerimen halyqtyń súıikti ánshisine aınaldy. Onyń oryndaýyndaǵy «Aı-qaragóz», «Aqbaıan», «Jylqy ishinde ala júr», taǵy basqa  kóptegen ánderi men «Kirmeshi jıi túsime», «Saǵym jyldar» sııaqty qazirgi qazaq kompozıtorlarynyń ánderi M.Erálıevanyń ózine tán ǵana ánshilik mánerimen, ózindik oryndaý ereksheligimen, naqys-boıaýymen halyq jadynda qaldy. Ol halqymyzdyń ulttyq  án ónerin nasıhattaýǵa eleýli úles qosty.

 43 jyl buryn (1969) qazirgi bessaıys pen   sý astynda baǵdarlaýdan eńbek sińirgen sport sheberi, sýǵa júzýden halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, qazirgi bessaıystan úsh dúrkin Azııa chempıony ShÝMILOVA Lıýdmıla Grıgorevna  dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Jattyqtyrýshysy - V.Vasılev. Sportshy 1984-1993 jyldary aralyǵynda KSRO men TMD kýbogy men birinshilikteriniń birneshe dúrkin jeńimpazy atanǵan. L.Shýmılova HH ǵasyrdaǵy álemniń eń myqty bessaıysshylarynyń biri. Qazaqstan Respýblıkasynyń 25 ret rekordyn jańartqan. 19 elde ótken qazirgi bessaıys pen sý astynda júzýden ashyq birinshilikterge qatysyp,  birneshe dúrkin chempıon boldy. Qazirgi bessaıystan Afınada ótken Olımpıada oıyndaryna qatysqan.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

 128 jyl buryn (1884-1953) frantsýzdq veloshabandoz, 1908 jylǵy jazdyq Olımpıada oıyndarynyń chempıony jáne kúmis júldegeri OFRE Andre dúnıege keldi.

1908 jyly Londonda ótken oıyndarda ol jarystyń 5 túrine qatysqan. Ol tandem jarysynda Morıs Shılemen birge chempıon atansa, 5000 metrlik jarysta qola júldege ıe bolǵan.

 107 jyl buryn (1905-1983) sýretshi MOROZOV Sergeı Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan. Máskeýde Joǵary ádebı kýrstaryn bitirgen.

Jýrnalıst bolyp qyzmet atqarǵan. Onyń T.Bıgeldınovtyń ómirbaıany týraly kitaby, «Pervye rýsskıe fotografy-hýdojnıkı», «Sovetskaıa hýdojestvennaıa fotografııa», «Tvorcheskıe fotografıı» atty monografııalary jaryq kórdi. Morozovtyń jumystarynda Qazaqstannyń tarıhy, tarıhı eskertkishter týraly fotomaterıaldar jınalǵan.

 87 jyl buryn (1925-1944) Keńes Odaǵynyń Batyry VELIChKO Valerıı Fedorovıch dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qatonqaraǵaı aýdanynda týǵan. 7-shi synyp bitirgennen keıin sovhozda slesar bolyp jumys istegen.

1944 jyldyń tamyzynan bastap Uly Otan soǵysyna qatysqan. Latvııanyń Dobel qalasy úshin bolǵan shaıqasta qaza tapty. Qaıtys bolǵannan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.

Lenın ordenimen marapattalǵan.

 62 jyl buryn (1950) Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty tóraǵasynyń orynbasary SÝDЬIN Aleksandr Sergeevıch dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysy Balqash qalasynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn (Q.Sátpaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti), Almaty Joǵary partııa mektebin bitirgen.

«Selenergııajoba» Búkilodaqtyq ǵylymı-zertteý jobalaý ınstıtýty Qazaq bóliminiń ınjeneri, aǵa ınjeneri, komsomol jáne partııa organdarynda, Almaty qalalyq ákimshiligi úılestirý-kadrlyq jumys bóliminiń meńgerýshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Apparaty uıymdastyrý-baqylaý basqarmasynyń memlekettik ınspektory, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti Apparatynyń aýmaqtyq damý bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi memlekettik qyzmet jáne kadr saıasaty bóliminiń meńgerýshisi, memlekettik baqylaý jáne uıymdastyrý jumystary 3-dárejeli «Barys» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

 60 jyl buryn (1952) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy QASYMBEKOV Mahmud Bazarqululy dúnıege keldi.

1952 jyly 2 tamyzda Jambyl oblysynyń Shý qalasynda dúnıege kelgen. Bilimi joǵary,  matematıka pániniń muǵalimi, ekonomıst, saıasattanýshy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor. Eńbek jolyn 1969 jyly Shý qalasyndaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy orta mektepte bastady. 1974 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń matematıka fakýltetin, 1985 jyly Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń  josparlaý-ekonomıkalyq fakýltetin, 1990 jyly Almaty joǵary partııa mektebin bitirgen. 1973-1976 jyldary  Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty komsomol komıteti hatshysynyń orynbasary,  keıinnen hatshysy bolyp istedi. 1976-1983 jyldary Frýnze aýdandyq,  Almaty qalalyq jáne oblystyq komsomol komıtetteriniń  hatshysy, respýblıka komsomoly Ortalyq Komıtetinde bólim meńgerýshisi bolyp istedi. 1983-1990 jyldary Almaty oblystyq jáne Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde eńbek etti. 1990 jyldan - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti men Mınıstrler Kabıneti Apparaty, keıinnen Memleket basshysynyń Ákimshiligi Jalpy bóliminiń meńgerýshisi. 1996 jyldyń naýryzynan - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń meńgerýshisi, al keıinnen bastyǵy qyzmetin atqarýda.

M.B.Qasymbekov 100-den astam ǵylymı maqalalar jarııalaǵan, ol 25-ke tarta kitaptardyń  avtory, telavtory jáne qurastyrýshysy bolyp tabylady.  Qazaqstan Respýblıkasynyń  ǵylym, tehnıka jáne bilim salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri,  «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev», ІІІ dárejeli «Barys», «Qurmet» ordenderimen, 7 medalmen marapattalǵan.    

40 jyl buryn (1972) QR Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstri JUMAǴALIEV Asqar Qýanyshuly dúnıege keldi.

1972 jyly týylǵan. Bilimi: Sverdlovskidegi Sývorov ýchılışesi, Harkov raketa áskerleriniń joǵary komandalyq - ınjenerlik ýchılışesi, Q.Sátpaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti, Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıteti.

Lozannadaǵy Shveıtsarııa Federaldy Tehnologııa Instıtýtynyń elektrondy basqarý boıynsha Sheber dárejesi bar (Ecole Polytechnique Federale de Lausanne - EPFL).«Jaryq» JShS Bas dırektory; Qazaqstan Respýblıkasynyń Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstrliginde Baılanys salasyndaǵy memlekettik qadaǵalaý basqarmasynyń bastyǵy, Baılanys jáne aqparattandyrý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqardy.Qazaqstan Respýblıkasy Aqparattandyrý jáne baılanys agenttigi qurylǵan sátten bastap tóraǵa orynbasary, 2004 jyldyń qyrkúıegi men 2005 jyldyń qańtary aralyǵynda tóraǵa mindetin atqardy.2005 jyldyń mamyrynan Qazaqstan Respýblıkasy Aqparattandyrý jáne baılanys agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 2006 jyldyń 27 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasy Aqparattandyrý jáne baılanys agenttiginiń tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndaldy.2006 jyldyń 11 qazannan 2010 jyldyń naýryzyna deıin «Qazaqtelekom» AQ Basqarmasynyń tóraǵasy. 2010 jylǵy 12 naýryzdan 2012 jylǵy 20 qańtarǵa deıin QR Baılanys jáne aqparat mınıstri qyzmetin atqardy.

2012 jylǵy 20 qańtarda QR Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstri bolyp taǵaıyndaldy.

«Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» , «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» mereıtoılyq medaldarymen marapattaldy. 2005 jyly «Qurmetti baılanysshy» ataǵy berildi, ıÝ.A.Gagarın medaliniń ıegeri. 2009 j. «Qurmet» ordenimen marapattaldy.

 65 jyl buryn (1947) Aqmola oblystyń máslıhatynyń apparat basshysy SYZDYQOV Turǵun dúnıege keldi.

56 jyl buryn (1956) Astana qalalyq Qurylys basqarmasynyń bastyǵy LıÝTOV Vladımır dúnıege keldi.