2 SÁÝІR . QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

2 SÁÝІR, SÁRSENBІ

Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı-teńiz kúshteriniń qurylǵan kúni (1993). Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Qarýly Kúshter quramyndaǵy Áskerı-teńiz kúshteri quryldy.

Halyqaralyq balalarǵa arnalǵan kitap kúni. 1956 jyldan bastap Halyqaralyq keńestiń sheshimimen jyl saıyn dat jazýshysy Gans Hrıstıan Andersenniń týylǵan kúnine oraı atap ótiledi. Kóptegen elderde balalar men jasóspirimder kitaby aptalyǵy aıasynda álemniń úzdik kitaptaryna arnalǵan baıqaýlar, kórmeler, konferentsııalar men festıvaldar ótkiziledi.

Búkilálemdik aýtızm máselesi týraly aqparat taratý kúni. Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy 2007 jylǵy jeltoqsannyń 18-inde arnaıy № A/RES/62/139 qararymen bekitken. 2008 jyldan bastap jyl saıyn sáýirdiń 2-sinde atap ótiledi. Bul Búkilálemdik kún Katar memleketiniń usynysy boıynsha belgilendi, muny Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Hatshysy 2008 jylǵy joldaýynda atap ótti. Bas Assambleıanyń qararynda, eń aldymen, balalardaǵy aýtızm máselesine kóńil bólindi, aýtızmnen zardap shekkender arasynda balalar úlesiniń joǵary bolýy mazalaıtyny aıtylǵan, neǵurlym erte dıagnoz qoıý jáne tıisti tekserý júrgizý atap kórsetilgen. Qarar qoǵamdy, onyń ishinde otbasylaryn, aýtızmnen zardap shekken balalar týraly habardar etý úshin barlyq sharalardy qabyldaýǵa usynys beredi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

8 4 jyl buryn (1930) Qazaqstannyń ǵylymı-zertteý mekemeleri qyzmetkerleriniń 1-shi sezi ótti.

7 4 jyl buryn (1940) Semeıde Abaıdyń murajaı-úıi ashyldy (Memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldy Abaı murajaıy).

2 3 jyl buryn (1991) Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtasyq jónindegi keńeske qatysýshy-elder parlamentshileriniń Madrıdtegi kezdesýi barysynda EQYK Parlamenttik Assambleıasyn (qazirgi EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasy) qurý týraly sheshim qabyldandy. Assambleıanyń quryltaıshy sessııasy 1992 jylǵy shildeniń 3-5-i aralyǵynda Býdapeshtte ótti.

2 1 jyl buryn (1993) Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Kabıneti janyndaǵy Til jónindegi komıtet quryldy.

1 8 jyl buryn (1996) Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tegi men ákesiniń atyn qazaqsha jazý tájirıbesin qazaq halqynyń qalyptasqan dástúrlerine sáıkes keltirý jónindegi Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyǵy shyqty.

1 2 jyl buryn (2002) Pavlodarda Qazaqstan halyqtarynyń Kishi Assambleıasynda Qazaqstandaǵy etnıkalyq bolgarlardyń «Slavıane» qory resmı túrde tirkeldi.

6 jyl buryn (2008) Almatydaǵy «Medeý» sport kesheninde «Beıjiń-2008» Olımpıadalyq alaý estafetasy bastaldy. Olımpıadalyq oıyndardyń basty rámizin saltanatty tabys etý rásimin Elbasy Nursultan Nazarbaev ashty. Memleket basshysy muz aıdynynda ornatylǵan tuǵyrǵa fanfar áýenimen kóterildi. Elbasymen birge tuǵyrǵa Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshisi Chjan Sııýn men 1980 jylǵy olımpıadada grek-rım kúresinen chempıon atanǵan tuńǵysh qazaq Jaqsylyq Úshkempirov kóterildi. Alańda sondaı-aq, ár jyldary altyn medal júldesin jeńip alǵan qazaqstandyq sportshylar sap túzedi. Qazaqstan Prezıdenti olımpıadalyq alaýdy Qytaı elshisiniń qolynan qabyldap alyp, ony alǵashqy bolyp ózi alyp júrdi. Osydan keıin Nursultan Nazarbaev Olımpıada alaýyn qazaqstandyq ataqty boksshy, 2004 jylǵy Afıny Olımpıadasynyń chempıony Baqtııar Artaevqa tabys etti. Aıta keteıik, Beıjiń Olımpıadasynyń ashylý rásiminde Qazaqstan jalaýyn alyp júrý qurmeti Baqtııar Artaevqa senip tapsyrylǵan edi.

6 jyl buryn (2008) Almatyda «Qazposhta» AQ ǵımaratynda HHІH Olımpıadalyq oıyndarǵa arnalǵan kórkemsýretti jańa poshta markasynyń tanystyrylymy boldy.

Markanyń avtory - sýretshi Danııar Muhamedjanov. Markada Almatydaǵy Respýblıka alańynyń aıasynda Halyqaralyq olımpıada komıtetiniń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq olımpıady komıtetiniń jáne Olımpıada alaýy estafetasynyń logotıpi beınelengen.

6 jyl buryn (2008) Almatyda elimizdiń tarıhyndaǵy alǵash ret Poshta murajaıy ashyldy, sonymen qatar qalalyq poshta bóliminiń aýlasynda poshta alleıasy jáne zamanaýı fılatelıstıkalyq salonnyń tanystyrylymy boldy. Murajaı ekspozıtsııasyn poshta qyzmetkerleri jınastyrdy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik muraǵatynyń qyzmetkerleri materıaldardy berdi. Murajaıdyń hronologııalyq sheńberi tarıhı kezeńderdi qamtıdy, qazaqstandyq poshta qyzmetiniń qurylýy men damý týraly derekter jınaqtalǵan.

5 jyl buryn (2009) Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Japonııanyń eń úzdik joǵarǵy oqý oryndarynyń biri bolyp tabylatyn Vaseda ýnıversıtetimen (Waseda University) yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy.

Qujattyń basty mazmuny yntymaqtastyqtyń keleshektegi damýy, bilim salasyn qoldaýy, oqytýshylar men stýdentter arasyndaǵy kásibı jáne mádenı ózara qarym-qatynastary bolyp tabylady. Ortaq qyzyǵýshylyq salalary bolyp akademııalyq qyzmettiń damýy, ǵylymı-zertteý salasyndaǵy yntymaqtastyq, stýdentter men mamandardy oqytý anyqtalǵan.

4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev respýblıkada nátıjege baǵyttalǵan memlekettik josparlaý júıesin ári qaraı engizýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıýdjet úderisin jetildirý máseleleri boıynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. Bul Zań elimizde jekemenshik sot oryndaýshylary ınstıtýtyn engizýge jáne atqarýshy qujattardyń múltiksiz oryndalýynyń qoldanystaǵy júıesin jetildirýge baǵyttalǵan.

4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine atqarýshylyq is júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Atalmysh Zań Qazaqstan Respýblıkasynyń birqatar zańnamalyq aktilerin «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Zańǵa sáıkestendirýge baǵyttalǵan.

4 jyl buryn (2010) Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kýrchatov qalasynda Mádenıet úıi janynan «KýrchatoV-news» atty jasóspirimderdiń baspasóz ortalyǵy ashyldy. Baspasóz ortalyǵynda balalar qalalyq eki gazettiń balalarǵa arnalǵan betteriniń tilshileri, redaktorlary retinde, sonymen qatar jergilikti arnadan kórsetiletin telebaǵdarlamalardyń júrgizýshileri rólinde ózderin synap kóredi.

4 jyl buryn (2010) Soltústik Qazaqstan oblysynyń Mamlıýtka qalasynda Uly Otan soǵysynyń ardageri, KSRO halyq muǵalimi, Mamlıýt orta mektebiniń alǵashqy dırektory Grıgorıı Kýbrakovtyń qurmetine eskertkish taqta ashyldy.

Grıgorıı Maksımovıch Kýbrakov 1920 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń qazirgi Esil aýdanyndaǵy Petrovka aýylynda dúnıege keldi. Medıtsına tehnıkýmyn jáne Petropavl pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. Aýyl sharýashylyǵy óndirisinde eńbek etti, muǵalim, oblys mektepteriniń dırektory boldy. 1963-1988 jyldary Mamlıýt shıpajaılyq mektep-ınternat dırektory bolyp qyzmet atqardy. Onyń basshylyǵymen oqý-medıtsınalyq mektep respýblıkadaǵy úlgili oqý ornyna aınaldy. Grıgorıı Kýbrakov Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dotsenti boldy, «Parasat», Qyzyl juldyz, Otan soǵysy ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

21 3 jyl buryn (1801) Peterborda mashına jasaý zaýyty (qazirgi Kırov atyndaǵy) quryldy.

4 8 jyl buryn (1966) keńestik «Lýna-10» atty spýtnıgi Aıǵa qondy. Bul ǵarysh apparaty bundaı jetistikke álemde eń birinshi bolyp jetken.

2 3 jyl buryn (1991) Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtasyq jónindegi keńesine qatysýshy-elder parlamentshileriniń Madrıdtegi kezdesýi barysynda EQYK Parlamenttik Assambleıasyn (qazirgi EQYU-nyń Parlamenttik Assambleıasy) qurý týraly sheshim qabyldandy. Assambleıanyń quryltaıshy sessııasy 1992 jylǵy shildeniń 3-5-i aralyǵynda Býdapeshtte ótti.

ESІMDER

13 6 jyl buryn (1878-1944) dombyrashy, kúı oryndaýshy QURAQULY Dosjan dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysynyń týmasy.

«Kókek toǵaıy», «Bátı qyz», «Buqtym-buqtym», «Jetim qyz», «Terisqaqpaı», «Abylaı han», «Kerbez tóre», «Qara jorǵa» kúıleriniń avtory.

1964 jyly folklorshy M.Baıdildaev Dosjan Quraqulynyń 32 kúıin magnıtofonǵa jazyp aldy. 1978 jyly Dosjannyń kúıleri S.Ysqaqovtyń oryndaýynda jeke kúıtabaq bolyp shyǵaryldy.

9 4 jyl buryn (1920-2007) Qazaqstan halyq muǵalimi KÝBRAKOV Grıgorıı Maksımovıch dúnıege keldi. Uly Otan soǵysyna qatysqan.

Soltústik Qazaqstan oblysynyń Lenın aýdanynda týǵan. Petropavl medıtsınalyq tehnıkýmyn, Petropavl pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen.

1939-1954 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynda jaýapty qyzmetterde bolǵan. 1954-1960 jyldary - Mamlıýt aýdanynda mektep dırektory. 1960-1963 jyldary - Býlaev aýdandyq halyq aǵartý bóliminiń meńgerýshisi, Býlaev orta mektebiniń dırektory. 1963-1988 jyldary - Mamlıýt sanatorııalyq mektep-ınternattyń dırektory. 1988-1991 jyldary Petropavl pedagogıka ınstıtýtynda pedagogıka kafedrasynyń oqytýshysy, zerthana meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan.

I dárejeli Otan soǵysy ordeni, Eńbek Qyzyl Tý jáne 2 ret Qyzyl Juldyz ordenderimen marapattalǵan.

7 3 jyl buryn (1941) ónertanýshy, synshy, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Reseı Federatsııasynyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri ARAVIN ıÝrıı Petrovıch dúnıege keldi. Tver qalasynda (Reseı) týǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Kompozıtorlar odaǵy basqarmasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyǵy jónindegi komıssııasynyń múshesi, «Altyn-Juldyz» teleradıo baǵdarlamalary respýblıkalyq baıqaýynyń laýreaty. Novosibir konservatorııasy tarıhı - teoretıkalyq fakýltetin, Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynyń aspırantýrasyn (ǵylymı jetekshisi - professor B.G.Erzakovıch) bitirgen. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynda, qazaqtyń memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda mýzykalyq - tarıhı jáne teorııalyq pánderden dáris bergen. Pedagogıkalyq qyzmetin ǵylymı - zertteý jáne mýzykalyq - aǵartý jumystarymen baılanystyrǵan. Ol halyqtyq - kásibı kompozıtor -kúıshilerdiń ómiri men tvorchestvosyna, sımfonızmniń ándik bastaýlary máseleleri, Qazaqstan kompozıtorlarynyń sımfonııalyq mýzykasyndaǵy mýzykalyq beınelerdiń janrlyq jınaǵy men baǵdarlamalylyǵyna qatysty máselelerdi kóterdi. Onyń mýzykatanýlyq qyzmetin, ǵylymı jáne tvorchestvolyq kóp qyrly izdenisin konferentsııalarda jasaǵan baıandamalary men habarlamalary, radıo men telearnadan bergen habarlary, fılarmonııadaǵy dárister tsıkly, merzimdi basylymdarda jarııalanǵan. «Dybystar mýzeıi», «Qazaq mýzykasynyń kishi antologııasy» sııaqty tanymal telehabarlardyń jáne «Totem» radıosyndaǵy «Dala shoqjuldyzy» avtorlyq tsıkldyq habarlardyń avtory. «Qazaqstan» telearnasyndaǵy onyń qazaqtyń halyqtyq mýzykasy týraly habary qazaqstandyq telekórermenderdiń eń súıikti habary bolyp tabylady. «Abaı jadyna arnalǵan lırıkalyq poema», «Qazaqstannyń sımfonııalyq poemalarynyń taqyryby máselesi týraly», «Halyq qaћarmandary týraly úsh poema», «Muqan Tólebaevtyń «Qazaqstan» poemasy», «Qazirgi zamanǵy uıǵyr sımfonııasynyń bastama kózderi», «Ándik sımfonızm tarıhyna», «Dala shoqjuldyzy: qazaq mýzykasy týraly ocherkter men etıýdter» taǵy basqa shyǵarmalary qazaqtyń ónertanýyna qosylǵan ólsheýsiz úles bolyp tabylady. 100-den astam jarııalanymdardyń avtory.

«Parasat» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

6 6 jyl buryn (1948) Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ prezıdentiniń keńesshisi, rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri TÁÝEKEL Silámbek Tileýǵabyluly dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynda týǵan. Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyn bitirgen. Eńbek jolyn «Qazaqfılm» kınostýdııasy mýltıplıkatsııalyq birlestiginiń dırektory bolyp bastaǵan. 1973-1974 jyldary - Qazaq KSR Memlekettik kıno komıtetiniń bólim meńgerýshisi. 1974-1990 jyldary - «Qazaqfılm» kınostýdııasy dırektorynyń orynbasary, birinshi orynbasary, dırektory, Qazaq KSR Memlekettik kınematografııa jónindegi komıteti tóraǵasynyń orynbasary. 1990-1993 jyldary shyǵarmashylyq jumysta bolǵan. 1993-1999 jyldary - «Qazaqkınofest» aktsıonerlik qoǵamynyń teń tóraǵasy. 1999-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik mádenıet jáne ónerdi qoldaý qorynyń atqarýshy dırektory. 2001-2004 jyldary - «Qazaqstan teledıdary jáne radıosy» Respýblıkalyq korporatsııasy» jabyq aktsıonerlik qoǵamynyń bas prodıýseri, basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 2004-2005 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet, aqparat jáne sport mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde 2006 jyldan Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» AQ bas redaktory. «Armysyń, Naýryz!», «Bizdiń kıiz úı», «Terrordyń qanquıly izderi», «Asanáli», «Sátbaev» jáne basqa da derekti fılmderdiń, «Batyr Baıan», «Bir bala» kórkem fılmderiniń rejısseri.

«Qurmet belgisi» ordenimen marapattalǵan.

6 5 jyl buryn (1949) sport sheberi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy PRIHODЬKO Vladımır Petrovıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Ol Barselona, Atlanta, Sıdneıde ótken Olımpıada oıyndarynda tóreshi bolǵan.

6 3 jyl buryn (1951) tehnıka ǵylymynyń doktory SÚLEIMENOV Batyrbek Aıtbaıuly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti), Máskeý bolat jáne qorytý ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1975-1977 jyldary - Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń ınjener, aǵa ınjeneri. 1982-1997 jyldary - Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń stajer-oqytýshysy, assıstent, aǵa oqytýshy, dotsent, doktorant. 1998-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń Jekeshelendirýdi baqylaý basqarmasynyń bastyǵy. 1999-2000 jyldary - «Qazaqstan temir joly» RMK jańa tehnologııalar jáne ǵylym departamenti bastyǵynyń birinshi orynbasary. 2000-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik qyzmet akademııasynyń aqparattyq tehnologııalar kýrsynyń jetekshisi qyzmetterin atqarǵan.

120-dan astam ǵylymı eńbektiń jáne ónertabystyń avtory.

5 1 jyl buryn (1963) QR Prezıdenti Іs basqarmasynyń Ortalyq klınıkalyq aýrýhanasynyń bas dárigeri, medıtsına ǵylymynyń doktory DÝDNIK Vıacheslav ıÝrevıch dúnıege keldi.

Qostanaı qalasynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. 1986-1987 jyldary - Qostanaı oblystyq klınıkalyq aýrýhanasynyń dárigeri. 1987-2005 jyldary - Qostanaı oblystyq onkologııalyq dıspanseriniń onkolog dárigeri, bas dárigeriniń orynbasary, bas dárigeri. 2005-2006 jyldary - Astana qalalyq densaýlyq saqtaý departamentiniń dırektory. Ońtústik Qazaqstan oblystyq densaýlyq saqtaý departamentiniń bastyǵy boldy.

3 7 jyl buryn (1977) Astana qalasy ákimdiginiń ShJQ «№1 qalalyq aýrýhanasy» MKK bas dárigeri TsOI Alekseı Vladımırovıch dúnıege keldi.

Shymkent qalasynda týǵan. Ońtústik Qazaqstan medıtsınalyq akademııasyn, «Dáneker» halyqaralyq quqyq jáne bıznes ınstıtýtyn bitirgen, dáriger, zańger.

2001-2007 jyldary - QR densaýyq saqtaý mınıstrliginiń «Ulttyq ǵylymı medıtsına ortalyǵy» RMK hırýrg-endoskopısi. 2002-2004 jyldary - «GlaxoSmithKline» farmatsevtik kompanııasynyń Astana qalasy boıynsha aımaqtardy damytý menedjeri. 2007 jylǵy qyrkúıekten - Qalpyna keltirý hırýrgııasy jáne transplantologııa ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Іshki medıtsına ortalyǵynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, QR Prezıdenti Іs basqarmasynyń «Zamanaýı medıtsınalyq tehnologııalardy engizý ortalyǵy» RMK dırektory. 2010 jylǵy sáýirden «QR Prezıdenti Іs basqarmasynyń medıtsınalyq ortalyǵy» MM bastyǵy.

20 9 jyl buryn (1805-1875) álemge áıgili dat jazýshysy ANDERSEN Hans Hrıstıan dúnıege keldi.

Andersenniń týǵan qalasy Odensedegi mýzeı-úıinde onyń dúnıejúzi halyqtarynyń tilderinde jaryq kórgen týyndylarynan, jazýshy shyǵarmashylyǵy jaıynda jazylǵan eńbekterden tutas bir kitaphana jasaqtalǵan.

«Improvızator», «Tek skrıpkashy», «Qos baronessa» romandary, «Mýlat» pesasy, «Aqyn bazary» qoljazba ocherkter kitaby, «Meniń ómirimniń ertegisi» ómirbaıandyq kitaby jáne basqa da shyǵarmalary álem oqyrmandaryna jaqsy tanys. Negizinen, ádebı ertegi, povesterimen dańqy shyqqan. Tanymal ertegi kitaptarynda jazýshy ar tazalyǵy men jan jomarttyǵyn, ádilet, jaqsylyq sezimderin ashyp kórsetken.

Andersen atyndaǵy halyqaralyq ádebı syılyq bar.

9 8 jyl buryn (1916-2005) keńestik jáne reseılik djaz mýzykanty, dırıjer, kompozıtor, Djaz mýzykasy memlekettik kameralyq orkestrin qurýshy jáne jetekshisi, RSFSR halyq ártisi LÝNDSTREM Oleg Leonıdovıch dúnıege keldi.